Adhyaya 30

Verse 1

। व्यास उवाच । पुरा त्रेतायुगे प्राप्ते वैष्णवांशो रघूद्वहः । सूर्यवंशे समुत्पन्नो रामो राजीवलोचनः

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਦ ਸੂਰਯਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਘੁਕੁਲ-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਰਾਮ—ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਅਵਤਾਰ ਵਜੋਂ—ਜਨਮੇ।

Verse 2

स रामो लक्ष्मणश्चैव काकपक्षधरावुभौ । तातस्य वचनात्तौ तु विश्वामित्रमनुव्रतौ

ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੋਵੇਂ ਕਾਕਪੱਖ ਜਟਾ-ਰੂਪ ਕੇਸ਼ ਧਾਰੇ ਹੋਏ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵ੍ਰਤ-ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ।

Verse 3

यज्ञसंरक्षणार्थाय राज्ञा दत्तौ कुमारकौ । धनुःशरधरौ वीरौ पितुर्वचनपालकौ

ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ—ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਣ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਵੀਰ—ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਦੇ ਅਟੱਲ ਪਾਲਕ ਸਨ।

Verse 4

पथि प्रव्रजतो यावत्ताडकानाम राक्षसी । तावदागम्य पुरतस्तस्थौ वै विघ्नकारणात्

ਰਾਹ ਵਿਚ ਜਦ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਤਾੜਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ, ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ।

Verse 5

ऋषेरनुज्ञया रामस्ताडकां समघातयत् । प्रादिशच्च धनुर्वेदविद्यां रामाय गाधिजः

ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੇ ਤਾੜਕਾ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਗਾਧੀ-ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।

Verse 6

तस्य पादतलस्पर्शाच्छिला वासवयोगतः । अहल्या गौतमवधूः पुनर्जाता स्वरूपिणी

ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਤਲ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ, ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਾਪ-ਬੰਧਨ ਟੁੱਟਿਆ; ਸ਼ਿਲਾ ਰੂਪ ਅਹਲਿਆ, ਗੌਤਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 7

विश्वामित्रस्य यज्ञे तु संप्रवृत्ते रघूत्तमः । मारीचं च सुबाहुं च जघान परमेषुभिः

ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਤੇ ਰਘੁਵੰਸ਼-ਸ਼ਿਰੋਮਣਿ ਨੇ ਪਰਮ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੀਚ ਅਤੇ ਸੁਬਾਹੁ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 8

ईश्वरस्य धनुर्भग्नं जनकस्य गृहे स्थितम् । रामः पंचदशे वर्षे षड्वर्षां चैव मैथिलीम्

ਜਨਕ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਟੁੱਟਿਆ ਧਨੁਸ਼ ਰੱਖਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ, ਛੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਵਧੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 9

उपयेमे तदा राजन्रम्यां सीतामयोनिजाम् । कृतकृत्यस्तदा जातः सीतां संप्राप्य राघवः

ਤਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਅਯੋਨਿਜਾ, ਰਮਣੀਯਾ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਵਿਵਾਹ ਕੀਤਾ; ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਜਾਣਿਆ।

Verse 10

अयोध्यामगमन्मार्गे जामदग्न्यमवेक्ष्य च । संग्रामोऽभूत्तदा राजन्देवानामपि दुःसहः

ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਐਸਾ ਯੁੱਧ ਉੱਠਿਆ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਅਸਹ੍ਯ ਸੀ।

Verse 11

ततो रामं पराजित्य सीतया गृहमागतः । ततो द्वादशवर्षाणि रेमे रामस्तया सह

ਤਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਪਰਤਿਆ; ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 12

एकविंशतिमे वर्षे यौवराज्यप्रदायकम् । राजानमथ कैकेयी वरद्वयमयाच त

ਰਾਮ ਦੇ ਇਕੀਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਯੁਵਰਾਜ ਪਦ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਤਦ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਦੋ ਵਰ ਮੰਗੇ।

Verse 13

तयोरेकेन रामस्तु ससीतः सहलक्ष्मणः । जटाधरः प्रव्रजतां वर्षाणीह चतुर्दश

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਲ, ਰਾਮ—ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ—ਜਟਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਜਾਵੇ।

Verse 14

भरतस्तु द्वितीयेन यौवराज्याधिपोस्तु मे । मंथरावचनान्मूढा वरमेतमयाचत

ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਰ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਭਰਤ ਯੁਵਰਾਜ ਪਦ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋਵੇ। ਮੰਥਰਾ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵਰ ਮੰਗਿਆ।

Verse 15

जानकीलक्ष्मणसखं रामं प्राव्राजयन्नृपः । त्रिरात्रमुदकाहारश्चतुर्थेह्नि फलाशनः

ਰਾਜੇ ਨੇ ਜਾਨਕੀ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਰਿਹਾ; ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਫਲ ਖਾਧੇ।

Verse 16

पञ्चमे चित्रकूटे तु रामो वासमकल्पयत् । तदा दशरथः स्वर्गं गतो राम इति ब्रुवन्

ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਰਾਮ ਨੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾਇਆ। ਤਦ ਦਸ਼ਰਥ ‘ਰਾਮ, ਰਾਮ’ ਉਚਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 17

ब्रह्मशापं तु सफलं कृत्वा स्वर्गं जगाम किम् । ततो भरत शत्रुघ्नौ चित्रकूटे समागतौ

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਫਲਵੰਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਤਦੋਂ ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 18

स्वर्गतं पितरं राजन्रामाय विनिवेद्य च । सांत्वनं भरतस्यास्य कृत्वा निवर्तनं प्रति

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਪਸੀ ਵੱਲ ਮੁੜੇ।

Verse 19

ततो भरत शत्रुघ्नौ नंदिग्रामं समागतौ । पादुकापूजनरतौ तत्र राज्यधरावुभौ

ਫਿਰ ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਪਾਦੁਕਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਭਾਰ ਢੋਣ ਲੱਗੇ।

Verse 20

अत्रिं दृष्ट्वा महात्मानं दण्डकारण्यमागमत । रक्षोगणवधारम्भे विराधे विनिपातिते

ਮਹਾਤਮਾ ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ (ਰਾਮ) ਦੰਡਕਾਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਰਾਖਸ਼-ਗਣਾਂ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਰਾਧ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

Verse 21

अर्द्धत्रयोदशे वर्षे पंचवट्यामुवास ह । ततो विरूपयामास शूर्पणखां निशाचरीम् । वने विचरतरतस्य जानकीसहितस्य च

ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਬੀਤਣ ਤੇ ਉਹ ਪੰਚਵਟੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਜਾਨਕੀ ਸਮੇਤ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਤ-ਚਰਣੀ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 22

आगतो राक्षसो घोरः सीतापहरणाय सः । ततो माघासिताष्टम्यां मुहूर्ते वृन्दसंज्ञके

ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ ਸੀਤਾ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਲਈ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਹ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ, ‘ਵ੍ਰਿੰਦ’ ਨਾਮਕ ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਿਆ।

Verse 23

राघवाभ्यां विना सीतां जहार दश कन्धरः । मारीचस्याश्रमं गत्वा मृगरूपेण तेन च

ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦਸ਼ਕੰਧਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਮਾਰੀਚ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।

Verse 24

नीत्वा दूरं राघवं च लक्ष्मणेन समन्वितम् । ततो रामो जघानाशु मारीचं मृगरू पिणम्

ਰਾਘਵ ਨੂੰ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ—ਦੂਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮ੍ਰਿਗ-ਰੂਪ ਧਾਰੇ ਮਾਰੀਚ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।

Verse 25

पुनः प्राप्याश्रमं रामो विना सीतां ददर्श ह । तत्रैव ह्रियमाणा सा चक्रंद कुररी यथा

ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਵੇਖਿਆ। ਓਥੇ ਹੀ, ਜਦ ਉਹ ਹਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਚੀਖੀ।

Verse 26

रामरामेति मां रक्ष रक्ष मां रक्षसा हृताम् । यथा श्येनः क्षुधायु्क्तः क्रन्दंतीं वर्तिकां नयेत्

“ਰਾਮ! ਰਾਮ! ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ—ਮੈਨੂੰ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ ਹਰਨ ਕਰ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ!” ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਖਾ ਬਾਜ਼ ਰੋਂਦੀ ਵਟੇਰੀ ਨੂੰ ਝਪਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇ।

Verse 27

तथा कामवशं प्राप्तो राक्षसो जनकात्मजाम् । नयत्येष जनकजां तच्छ्रुत्वा पक्षिराट् तदा

ਇਉਂ ਹੀ ਕਾਮਵਸ਼ ਹੋਇਆ ਰਾਖਸ਼ ਜਨਕ-ਨੰਦਿਨੀ ਨੂੰ ਉਠਾ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤਦ ਕਰਤਵ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 28

युयुधे राक्षसेंद्रेण रावणेन हतोऽपतत् । माघासितनवम्यां तु वसंतीं रावणालये

ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 29

मार्गमाणौ तदा तौ तु भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

ਤਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ—ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 30

जटायुषं तु दृष्ट्वैव ज्ञात्वा राक्षससंहृताम् । सीतां ज्ञात्वा ततः पक्षी संस्कृतस्तेन भक्तितः

ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਭੇਦ ਸਮਝ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਪੰਛੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਏ।

Verse 31

अग्रतः प्रययौ रामो लक्ष्मणस्तत्पदानुगः । पंपाभ्याशमनुप्राप्य शबरीमनुगृह्य च

ਰਾਮ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਚਲਿਆ। ਪੰਪਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਬਰੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ।

Verse 32

तज्जलं समुपस्पृश्य हनुमद्दर्शनं कृतम् । ततो रामो हनुमता सह सख्यं चकार ह

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਛੂਹ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਬੰਨ੍ਹੀ।

Verse 33

ततः सुग्रीवमभ्येत्य अहनद्वालिवानरम् । प्रेषिता रामदेवेन हनुमत्प्रमुखाः प्रियाम्

ਫਿਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹਨੁਮਾਨ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਭੇਜੀ ਗਈ।

Verse 34

अंगुलीयकमादाय वायुसूनुस्तदागतः । संपातिर्दशमे मासि आचख्यौ वानराय ताम्

ਅੰਗੂਠੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਜੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਉਸ (ਸੀਤਾ) ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਦੱਸਿਆ।

Verse 35

ततस्तद्वचनादब्धिं पुप्लुवे शतयोजनम् । हनुमान्निशि तस्यां तु लंकायां परितोऽचिनोत्

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਛਾਲ ਮਾਰੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਚੌਫੇਰੇ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 36

तद्रात्रिशेषे सीताया दर्शनं तु हनूमतः । द्वादश्यां शिंशपावृक्षे हनुमान्पर्यवस्थितः

ਉਸ ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹਨੁਮਾਨ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਕੇ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ।

Verse 37

तस्यां निशायां जानक्या विश्वासायाह संकथाम् । अक्षादिभिस्त्रयोदश्यां ततो युद्धमवर्त्तत

ਉਸ ਰਾਤ ਜਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਧੀਰਜ ਭਰੀ ਕਥਾ ਕਹੀ। ਫਿਰ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅਕਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ।

Verse 38

ब्रह्मास्त्रेण त्रयोदश्यां बद्धः शक्रजिता कपिः । दारुणानि च रूक्षाणि वाक्यानि राक्षसाधिपम्

ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇੰਦਰਪੁੱਤਰ-ਜਿਤ ਕਪਿ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 39

अब्रवीद्वायुसूनुस्तं बद्धो ब्रह्मास्त्रसंयुतः । वह्निना पुच्छयुक्तेन लंकाया दहनं कृतम्

ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਯੁਸੂਨੁ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਾ। ਫਿਰ ਪੁੱਛ ਨਾਲ ਅੱਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲੰਕਾ ਦਾ ਦਹਨ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 40

पूर्णिमायां महेंद्राद्रौ पुनरागमनं कपेः । मार्गशीर्षप्रतिपदः पंचभिः पथि वासरैः

ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਕਪਿ ਦਾ ਪੁਨਰਾਗਮਨ ਹੋਇਆ। ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਸੀ; ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਦਿਨ ਲੱਗੇ।

Verse 41

पुनरागत्य वर्षेह्नि ध्वस्तं मधुवनं किल । सप्तम्यां प्रत्यभिज्ञानदानं सर्वनिवेदनम्

ਪੁਨਰਾਗਮਨ ਕਰਕੇ, ਵਰਖਾ ਦੇ ਦਿਨ ਹੀ, ਮਧੁਵਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਜਾੜਿਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਸਾਰੀ ਵਾਰਤਾ ਨਿਵੇਦਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।

Verse 42

मणिप्रदानं सीतायाः सर्वं रामाय शंसयत् । अष्टम्युत्तरफाल्गुन्यां मुहूर्ते विजयाभिधे

ਉਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਮਣਿ-ਦਾਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ—ਉੱਤਰਫਾਲਗੁਨੀ ਦੀ ਅੱਠਮੀ ਨੂੰ, ‘ਵਿਜਯਾ’ ਨਾਮਕ ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ।

Verse 43

मध्यं प्राप्ते सहस्रांशौ प्रस्थानं राघवस्य च । रामः कृत्वा प्रतिज्ञां हि प्रयातुं दक्षिणां दिशम्

ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਮੱਧਾਹਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਦ ਰਾਘਵ ਨੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਕੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ।

Verse 44

तीर्त्वाहं सागरमपि हनिष्ये राक्षसेश्वरम् । दक्षिणाशां प्रयातस्य सुग्रीवोऽथाभव त्सखा

“ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰਾਂਗਾ।” ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲਿਆ, ਤਦ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਉਸ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਬਣਿਆ।

Verse 45

वासरैः सप्तभिः सिंधोस्तीरे सैन्यनिवेशनम् । पौषशुक्लप्रतिपदस्तृतीयां यावदंबुधौ । उपस्थानं ससैन्यस्य राघवस्य बभूव ह

ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸੈਨਾ ਦਾ ਡੇਰਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਪੌਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤੋਂ ਤੀਜੀ ਤਿਥੀ ਤੱਕ, ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਤਾਰਬੱਧ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 46

विभीषणश्चतुर्थ्यां तु रामेण सह संगतः । समुद्रतरणार्थाय पंचम्यां मंत्र उद्यतेः

ਚੌਥੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਮ ਨਾਲ ਆ ਮਿਲਿਆ। ਪੰਜਵੀਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ।

Verse 47

प्रायोपवेशनं चक्रे रामो दिनचतुष्टयम् । समुद्राद्वरलाभश्च सहोपायप्रदर्शनः

ਰਾਮ ਨੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨ—ਮਰਨ-ਵਰਤ—ਧਾਰਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇਵ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਵਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਉਪਾਯ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 48

सेतोर्दशम्यामारंभस्त्रयोदश्यां समापनम् । चतुर्दश्यां सुवेलाद्रौ रामः सेनां न्यवे शयत्

ਸੇਤੂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਦਸਮੀ ਨੂੰ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ। ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੁਵੇਲ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਟਿਕਾਇਆ।

Verse 49

पूर्णिमास्या द्वितीयायां त्रिदिनैः सैन्यतारणम् । तीर्त्वा तोयनिधिं रामः शूरवानरसैन्यवान्

ਪੂਰਨਿਮਾ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਪਾਰ ਲੰਘਾਈ ਗਈ। ਜਲਨਿਧੀ ਨੂੰ ਤਰ ਕੇ, ਸ਼ੂਰ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਪਾਰਲੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 50

रुरोध च पुरीं लंकां सीतार्थं शुभलक्षणः । तृतीयादिदशम्यंतं निवेशश्च दिनाष्टकः

ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਲੰਕਾ ਪੁਰੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਦਸਮੀ ਤੱਕ ਡੇਰਾ ਅੱਠ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਰਿਹਾ।

Verse 51

शुकसारणयोस्तत्र प्राप्तिरेकादशीदिने । पौषासिते च द्वादश्यां सैन्यसंख्यानमेव च

ਉੱਥੇ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸ਼ੁਕ ਅਤੇ ਸਾਰਣ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਪੌਸ਼ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੈਨਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।

Verse 52

शार्दूलेन कपींद्राणां सारासारोपवर्णनम् । त्रयोदश्याद्यमांते च लंकायां दिवसैस्त्रिभिः

ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ, ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਨੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰ ਤੇ ਅਸਾਰ ਦਾ ਭੇਦ ਸਮਝਾਇਆ—ਤੱਤ ਨੂੰ ਮਾਯਾ-ਸਮਾਨ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ।

Verse 53

रावणः सैन्यसं ख्यानं रणोत्साहं तदाऽकरोत् । प्रययावंगदो दौत्ये माघशुक्लाद्यवासरे

ਤਦ ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ-ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਜਗਾਇਆ। ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਅੰਗਦ ਦੂਤ-ਕਰਤੱਬ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।

Verse 54

सीतायाश्च तदा भर्तुर्मायामूर्धादिदर्शनम् । माघशुक्लद्वितीया यां दिनैः सप्तभिरष्टमीम्

ਤਦ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਯਾਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ—ਸਿਰ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ। ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠਮੀ ਤਿਥੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 55

रक्षसां वानराणां च युद्धमासीच्च संकुलम् । माघशुक्लनवम्यां तु रात्राविंद्रजिता रणे

ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਮਸਾਨ ਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਨਵਮੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾ।

Verse 56

रामलक्ष्मणयोर्ना गपाशबंधः कृतः किल । आकुलेषु कपीशेषु हताशेषु च सर्वशः

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਨਾਗਪਾਸ ਦਾ ਬੰਧਨ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਕਪੀ-ਨਾਇਕ ਘਬਰਾਏ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ।

Verse 57

वायूपदेशाद्गरुडं सस्मार राघवस्तदा । नागपाशविमोक्षार्थं दशम्यां गरु डोऽभ्यगात्

ਤਦ ਵਾਯੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਨੇ ਗਰੁੜ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਨਾਗਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਦਸਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਗਰੁੜ ਆਏ।

Verse 58

अवहारो माघशुक्लैस्यैकादश्यां दिनद्वयम् । द्वादश्यामांजनेयेन धूम्राक्षस्य वधः कृतः

ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਯੁੱਧ ਰੁਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਂਜਨੇਯ (ਹਨੂੰਮਾਨ) ਨੇ ਧੂਮਰਾਕਸ਼ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ।

Verse 59

त्रयोदश्यां तु तेनैव निहतोऽकंपनो रणे । मायासीतां दर्शयित्वा रामाय दशकंधरः

ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਸੇ (ਹਨੂੰਮਾਨ) ਨੇ ਅਕੰਪਨ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਾਇਆਵੀ ਸੀਤਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਡਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

Verse 60

त्रासयामास च तदा सर्वान्सैन्यगतानपि । माघशुक्लचतुर्द्दश्यां यावत्कृष्णादिवासरम्

ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਨੇ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭੈਭੀਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ।

Verse 61

त्रिदिनेन प्रहस्तस्य नीलेन विहितो वधः । माघकृष्णद्वितीयायाश्चतुर्थ्यंतं त्रिभिर्दिनैः

ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨੀਲ ਨੇ ਪ੍ਰਹਸਤ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ। ਮਾਘ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਦੂਜੀ ਤਿਥੀ ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਤੱਕ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

Verse 62

रामेण तुमुले युद्धे रावणो द्रावितो रणात् । पञ्चम्या अष्टमी यावद्रावणेन प्रबोधितः

ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਚਮੀ ਤੋਂ ਅਸ਼ਟਮੀ ਤੱਕ ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 63

कुंभकर्णस्तदा चक्रेऽभ्यवहारं चतुर्दिनम् । कुम्भकर्णोकरोद्युद्धं नवम्यादिचतुर्दिनैः

ਫਿਰ ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੇ ਨੌਵੀਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।

Verse 64

रामेण निहतो युद्धे बहुवानरभक्षकः । अमावास्यादिने शोकाऽभ्यवहारो बभूव ह

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਸੋਗ ਕਾਰਨ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 65

फाल्गुनप्रतिपदादौ चतुर्थ्यंतैश्चतुर्दिनैः । नरांतकप्रभृतयो निहताः पञ्च राक्षसाः

ਫੱਗਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਤੱਕ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਰਾਂਤਕ ਆਦਿ ਪੰਜ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮਾਰੇ ਗਏ।

Verse 66

पंचम्याः सप्तमीं यावदतिकायवधस्त्र्यहात् । अष्टम्या द्वादशीं यावन्निहतो दिनपंचकात्

ਪੰਚਮੀ ਤੋਂ ਸਪਤਮੀ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿਕਾਇ ਦਾ ਵਧ ਹੋਇਆ। ਅਸ਼ਟਮੀ ਤੋਂ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਤੱਕ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

Verse 67

निकुम्भकुम्भौ द्वावेतौ मकराक्षश्चतुर्दिनैः । फाल्गुनासितद्वितीयाया दिने वै शक्रजिज्जितः

ਨਿਕੁੰਭ ਤੇ ਕੁੰਭ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਅਤੇ ਮਕਾਰਾਕ੍ਸ਼ ਵੀ, ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਫਾਲਗੁਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਦੂਜ ਨੂੰ, ਇੰਦਰ-ਜਿਤ (ਸ਼ਕ੍ਰਜਿਤ), ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 68

तृतीयादौ सप्तम्यंतदिनपञ्चकमेव च । ओषध्यानयवैयग्र्यादवहारो बभूव ह

ਤੀਜੀ ਤਿਥੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੱਤਵੀਂ ਤੱਕ—ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ—ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟੀਆਂ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਭੋਜਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 69

अष्टम्यां रावणो मायामैथिलीं हतवान्कुधीः । शोकावेगात्तदा रामश्चक्रे सैन्यावधारणम्

ਅੱਠਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਕੁਧੀ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮਾਇਆ-ਮੈਥਿਲੀ (ਮਾਇਆ-ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤਾ।

Verse 70

ततस्त्रयोदशीं यावद्दिनैः पंचभिरिंद्रजित् । लक्ष्मणेन हतो युद्धे विख्यातबलपौरुषः

ਫਿਰ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਤੱਕ—ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ—ਇੰਦਰਜਿਤ, ਜੋ ਬਲ ਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

Verse 71

चतुर्द्दश्यां दशग्रीवो दीक्षामापावहारतः । अमावास्यादिने प्रागाद्युद्धाय दशकंधरः

ਚੌਦਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੀਕਸ਼ਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਦਸ਼ਕੰਧਰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 72

चैत्रशुक्लप्रतिपदः पंचमीदिनपंचके । रावणो युध्यमानो ऽभूत्प्रचुरो रक्षसां वधः

ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਚਮੀ ਤੱਕ ਦੇ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਰਾਵਣ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਸੰਹਾਰ ਹੋਇਆ।

Verse 73

चैत्रशुक्लाष्टमीं यावत्स्यंदनाश्वादिसूदनम् । चैत्रशुक्लनवम्यां तु सौमित्रेः शक्तिभेदने

ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਅਸ਼ਟਮੀ ਤੱਕ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਭੇਦਨ ਹੋਇਆ।

Verse 74

कोपाविष्टेन रामेण द्रावितो दशकंधरः । विभीषणोपदेशेन हनुमद्युद्धमेव च

ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਾਮ ਨੇ ਦਸ਼ਕੰਧਰ (ਰਾਵਣ) ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨੁਮਾਨ ਦਾ ਯੁੱਧ ਵੀ ਹੋਇਆ।

Verse 75

द्रोणाद्रेरोषधीं नेतुं लक्ष्मणार्थमुपागतः । विशल्यां तु समादाय लक्ष्मणं तामपाययत्

ਲਕਸ਼ਮਣ ਲਈ ਦ੍ਰੋਣ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਔਸ਼ਧੀ ਲਿਆਉਣ ਨੂੰ ਉਹ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਲਿਆ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉਹ ਪਿਲਾਈ/ਲਗਾਈ।

Verse 76

दशम्यामवहारोऽभूद्रात्रौ युद्धं तु रक्षसाम् । एकादश्यां तु रामाय रथो मातलिसारथिः

ਦਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਹੋਇਆ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਚੱਲਿਆ। ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਰਾਮ ਲਈ ਮਾਤਲੀ ਸਾਰਥੀ ਵਾਲਾ ਰਥ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 77

प्राप्तो युद्धाय द्वादश्यां यावत्कृष्णां चतुर्दशीम् । अष्टादशदिने रामो रावणं द्वैरथेऽवधीत्

ਦੁਆਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਤਕ ਯੁੱਧ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੋਇਆ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਰਾਮ ਨੇ ਰਥ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਦ੍ਵੰਦ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ।

Verse 78

संस्कारा रावणादीनाममावा स्यादिनेऽभवन् । संग्रामे तुमुले जाते रामो जयमवाप्तवान्

ਰਾਵਣ ਆਦਿਕਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਘਮਸਾਨ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਛਿੜਿਆ, ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਜੈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 79

माघशुक्लद्वितीयादिचैत्रकृष्णचतुर्द्दशीम् । सप्ताशीतिदिनान्येवं मध्ये पंवदशा हकम्

ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੈਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਤਕ—ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੁੱਲ ਸਤਾਸੀ ਦਿਨ ਹੋਏ; ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਅੰਤਰਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 80

युद्धावहारः संग्रामो द्वासप्ततिदिनान्यभूत् । वैशाखादि तिथौ राम उवास रणभूमिषु । अभिषिक्तो द्वितीयायां लंकाराज्ये विभी षणः

ਯੁੱਧ ਦੇ ਹਟਾਵੇ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਹੱਤਰ ਦਿਨ ਰਹੇ। ਵੈਸ਼ਾਖ ਦੀਆਂ ਤਿਥੀਆਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਰਣਭੂਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਿਆ। ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਨੂੰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਲੰਕਾ-ਰਾਜ ਲਈ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋਇਆ।

Verse 81

सीताशुद्धिस्तृतीयायां देवेभ्यो वरलंभनम् । दशरथस्यागमनं तत्र चैवानुमोदनम्

ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਅਨੁਮੋਦਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵੀ ਹੋਇਆ।

Verse 82

हत्वा त्वरेण लंकेशं लक्ष्मणस्याग्रजो विभुः । गृहीत्वा जानकीं पुण्यां दुःखितां राक्षसेन तु

ਲੰਕਾ ਦੇ ਨਾਥ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੰਘਾਰ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਅਗ੍ਰਜ ਮਹਾਵੀਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੱਲੋਂ ਦੁਖੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪੁੰਨਵਤੀ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 83

आदाय परया प्रीत्या जानकीं स न्यवर्तत । वैशाखस्य चतुर्थ्यां तु रामः पुष्पकमा श्रितः

ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਦੀ ਚੌਥੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ।

Verse 84

विहायसा निवृत्तस्तु भूयोऽयोध्यां पुरीं प्रति । पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पंचम्यां माधवस्य च

ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਚਲਿਆ; ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਮਾਧਵ (ਵੈਸ਼ਾਖ) ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੰਜਮੀ ਤਿਥੀ ਨੂੰ।

Verse 85

भारद्वाजाश्रमे रामः सगणः समु पाविशत् । नंदिग्रामे तु षष्ठ्यां स पुष्पकेण समागतः

ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਸਹਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਭਾਰਦਵਾਜ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਛੇਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 87

उवास रामरहिता रावणस्य निवेशने । द्वाचत्वारिंशके वर्षे रामो राज्यमकारयत्

ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਹੋਈ ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਰਹੀ। ਬਿਆਲੀਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 88

सीतायास्तु त्रयस्त्रिंशद्वर्षाणि तु तदा भवन् । स चतुर्दशवर्षांते प्रविष्टः स्वां पुरीं प्रभुः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਤੈਂਤੀਹ ਵਰ੍ਹੇ ਸੀ। ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਵਧੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।

Verse 89

अयोध्यां नाम मुदितो रामो रावणदर्पहा । भ्रातृभिः सहितस्तत्र रामो राज्यमकार यत्

ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਾਮ—ਰਾਵਣ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਰਾਜਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ-ਪਾਲਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 90

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यं पालयित्वा जगाम त्रिदिवालयम्

ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਸ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ।

Verse 91

रामराज्ये तदा लोका हर्षनिर्भरमा नसाः । बभूवुर्धनधान्याढ्याः पुत्रपौत्रयुता नराः

ਰਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਓਤ-ਪੋਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਧੰਨ ਹੋਏ।

Verse 92

कामवर्षी च पर्जन्यः सस्यानि गुणवंति च । गावस्तु घटदोहिन्यः पादपाश्च सदा फलाः

ਵਰਖਾ ਮਨਚਾਹੀ ਵਰਸਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਗਾਂਵਾਂ ਘੜੇ ਭਰਨ ਜਿਤਨਾ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਸਦਾ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 93

नाधयो व्याधयश्चैव रामराज्ये नराधिप । नार्यः पतिव्रताश्चासन्पितृभक्तिपरा नराः

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਰਾਮ-ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਨ ਦੇ ਰੋਗ ਸਨ, ਨਾ ਸਰੀਰਕ ਵਿਆਧੀਆਂ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਸਨ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਪਿਤ੍ਰ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 94

द्विजा वेदपरा नित्यं क्षत्रिया द्विज सेविनः । कुर्वते वैश्यवर्णाश्च भक्तिं द्विजगवां सदा

ਦੁਇਜ ਸਦਾ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਖ਼ਤਰੀ ਦੁਇਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਵਰਣ ਸਦਾ ਦੁਇਜਾਂ ਤੇ ਗਊਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 95

न योनिसंकरश्चासीत्तत्र नाचारसंकरः । न वंध्या दुर्भगा नारी काकवंध्या मृत प्रजा

ਉੱਥੇ ਨਾ ਕੁਲ-ਸੰਕਰ ਸੀ, ਨਾ ਆਚਾਰ ਦਾ ਸੰਕਰ। ਕੋਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਬਾਂਝ ਜਾਂ ਦੁર્ભਾਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਨਾ ਕੋਈ ‘ਕਾਕ-ਬਾਂਝ’ ਸੀ, ਨਾ ਸੰਤਾਨ ਮਰਦੀ ਸੀ।

Verse 96

विधवा नैव काप्यासीत्सभर्तृका न लप्यते । नावज्ञां कुर्वते केपि मातापित्रोर्गुरोस्तथा

ਕੋਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਪਤੀ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਵਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਵਗਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 97

न च वाक्यं हि वृद्धानामुल्लं घयति पुण्यकृत् । न भूमिहरणं तत्र परनारीपराङ्मुखाः

ਕੋਈ ਪੁੰਨਵਾਨ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ-ਹੜਪ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵੱਲੋਂ ਪਰਾਂਮੁਖ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 98

नापवादपरो लोको न दरिद्रो न रोगभाक् । न स्तेयो द्यूतकारी च मैरेयी पापिनो नहि

ਲੋਕ ਨਿੰਦਾ-ਅਪਵਾਦ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਨਾ ਕੋਈ ਦਰਿਦ੍ਰ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਰੋਗੀ। ਨਾ ਚੋਰ, ਨਾ ਜੂਆਰੀ, ਨਾ ਮਦਿਰਾ-ਸੇਵੀ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਾਪੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ।

Verse 99

न हेमहारी ब्रह्मघ्नो न चैव गुरुतल्पगः । न स्त्रीघ्नो न च बालघ्नो न चैवानृतभाषणः

ਨਾ ਕੋਈ ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ, ਨਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਨਾ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਹੰਤਾ, ਨਾ ਬਾਲ-ਹੰਤਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਸੀ।

Verse 100

न वृत्तिलोपकश्चासीत्कूट साक्षी न चैव हि । न शठो न कृतघ्नश्च मलिनो नैव दृश्यते

ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਛੀਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਝੂਠਾ ਗਵਾਹ। ਨਾ ਕੋਈ ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਨਾ ਅਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਲੀਨ-ਚਿੱਤ ਮਨੁੱਖ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।

Verse 101

सदा सर्वत्र पूज्यंते ब्राह्मणा वेदपारगाः । नावैष्णवोऽव्रती राजन्राम राज्येऽतिविश्रुते

ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਦਾ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਅਤਿ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਅਵੈਸ਼ਣਵ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਵ੍ਰਤ-ਰਹਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਨ।

Verse 109

ततः स विस्मयाविष्टो रामो राजीवलोचनः । पप्रच्छ तीर्थमाहात्म्यं यत्तीर्थेषूत्तमोत्तमम्

ਤਦ ਰਾਜੀਵ-ਲੋਚਨ ਰਾਮ ਵਿਸਮਯ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੁੱਛੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਉੱਤਮ ਹੈ।