Adhyaya 11

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । अतः परं किमभवद्ब्रवीतु द्विजसत्तम । त्वद्वचनामृतं पीत्वा तृप्तिर्नास्ति मम प्रभो

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।”

Verse 2

व्यास उवाच । अथ किंचिद्गते काले युगांतसमये सति । त्रेतादौ लोलजिह्वाक्ष अभवद्राक्षसेश्वरः

ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਤੇ, ਜਦ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੋਲਜਿਹਵਾਕ੍ਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।”

Verse 3

तेन विद्रावितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । जित्वा स सकलांल्लोकान्धर्मारण्ये समागतः

ਉਸ ਨੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਹ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 4

तद्दृष्ट्वा सकलं पुण्यं रम्यं द्विजनिषे वितम् । ब्रह्मद्वेषाच्च तेनैव दाहितं च पुरं शुभम्

ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਪੁੰਨਮਈ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਥਾਨ ਵੇਖਿਆ; ਬ੍ਰਹਮ-ਦ੍ਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਨਗਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 5

दह्यमानं पुरं दृष्ट्वा प्रणष्टा द्विजसत्तमाः । यथागतं प्रजग्मुस्ते धर्मारण्यनिवासिनः

ਨਗਰ ਨੂੰ ਸੜਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਸ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਵੀ ਜਿਧਰੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਓਸੇ ਰਾਹ ਮੁੜ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 6

श्रीमाताद्यास्तदा देव्यः कोपिता राक्षसेन वै । घातयंत्येव शब्देन तर्जयित्वा च राक्षसम्

ਤਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਮਾਤਾ ਆਦਿ ਦੇਵੀਆਂ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ ਤੋਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਗੱਜਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤਰਜ ਕੇ, ਮਾਨੋ ਮਾਰ ਹੀ ਦੇਣ, ਐਸਾ ਧਮਕਾਇਆ।

Verse 7

समुच्छ्रितास्तदा देव्यः शतशोऽथ सह स्रशः । त्रिशूलवरधारिण्यः शंखचक्रगदाधराः

ਤਦੋਂ ਦੇਵੀਆਂ ਉੱਠ ਖੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ—ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ। ਕਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਤੇ ਵਰਦਾਨ-ਮੁਦਰਾ ਧਾਰਣ ਕਰਦੀਆਂ, ਕਈ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰੀਆਂ ਸਨ।

Verse 8

कमंडलुधराः काश्चित्कशाखङ्गधराः पराः । पाशांकुशधरा काचित्खड्गखेटकधारिणी

ਕਈਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮੰਡਲੁ ਸੀ, ਹੋਰਾਂ ਕੋਲ ਕੋੜੇ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਾਸ਼ ਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਧਾਰਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਖਡਗ ਅਤੇ ਢਾਲ ਸੰਭਾਲੀ।

Verse 9

काचित्परशुहस्ता च दिव्यायुधधरा परा । नानाभरणभूषाढ्या नानारत्नाभिशोभिता

ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੂ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧ ਧਾਰੇ। ਅਨੇਕ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਉਹ ਦਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

Verse 10

राक्षसानां विनाशाय ब्राह्मणानां हिताय च । आजग्मुस्तत्र यत्रास्ते लोलजिह्वो हि राक्षसः

ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਉਹ ਓਥੇ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਜਿੱਥੇ ਲੋਲਜਿਹ੍ਵ ਨਾਮਕ ਰਾਖਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।

Verse 11

महादंष्ट्रो महाकायो विद्युज्जिह्वो भयंकरः । दृष्ट्वा ता राक्षसो घोरं सिंहनादमथाकरोत्

ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼—ਵੱਡੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀ, ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਜੀਭ ਵਾਲਾ—ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰਾਉਣਾ ਸਿੰਘਨਾਦ ਕਰ ਬੈਠਾ।

Verse 12

तेन नादेन महता त्रासितं भुवनत्रयम् । आपूरिता दिशः सर्वाः क्षुभितानेकसागराः

ਉਸ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੇ; ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਏ।

Verse 13

कोलाहलो महानासीद्धर्मारण्ये तदा नृप । तच्छ्रुत्वा वासवेनाथ प्रेषितो नलकूबरः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਕੋਲਾਹਲ ਮਚ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਨਲਕੂਬਰ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ।

Verse 14

किमिदं पश्य गत्वा त्वं दृष्ट्वा मह्यं निवेदय । तत्तस्य वचनं श्रुत्वा गतो वै नलकूबरः

“ਤੂੰ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖ ਕਿ ਇਹ ਕੀ ਹੈ; ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੀਂ।” ਉਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ ਨਲਕੂਬਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 15

दृष्ट्वा तत्र महायुद्धं श्रीमातालोलजिह्वयोः । यथादृष्टं यथाजातं शक्राग्रे स न्यवेदयत्

ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਤਾ ਅਤੇ ਲੋਲਜਿਹਵਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਯੁੱਧ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਅੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 16

उद्वेजयति लोकांस्त्रीन्धर्मारण्यमितो गतः । तच्छ्रुत्वा वासवो विष्णुं निवेद्य क्षितिमागमत्

“ਇਥੋਂ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਆਇਆ।

Verse 17

दाहितं तत्पुरं रम्यं देवानामपि दुर्लभम् । न दृष्टा वाडवास्तत्र गताः सर्वे दिशो दश

ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਨਗਰ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਰਲਭ—ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਵਾਡਵਾਃ (ਘੋੜੀਆਂ) ਦਿਸੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਸਭ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 18

श्रीमाता योगिनी तत्र कुरुते युद्धमुत्तमम् । हाहाभूता प्रजा सर्वा इतश्चेतश्च धावति

ਉੱਥੇ ਯੋਗਿਨੀ ਸ਼੍ਰੀਮਾਤਾ ਨੇ ਉੱਤਮ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ “ਹਾਇ ਹਾਇ!” ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੌੜਦੀ ਫਿਰਦੀ ਸੀ।

Verse 19

तच्छ्रुत्वा वासुदेवो हि गृहीत्वा च सुदर्शनम् । सत्यलोकात्तदा राजन्समागच्छन्महीतले

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਦ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਲੋਕ ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 20

धर्मारण्यं ततो गत्वा तच्चक्रं प्रमुमोच ह । लोलजिह्वस्तदा रक्षो मूर्च्छितो निपपात ह

ਫਿਰ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਚੱਕਰ ਛੱਡਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਲੋਲਜਿਹਵਾ ਨਾਮ ਰਾਖਸ਼ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 21

त्रिशूलेन ततो भिन्नः शक्तिभिः क्रोधमूर्च्छितः । हन्यमानस्तदा रक्षः प्राणांस्त्यक्त्वा दिवं गतः

ਤਦ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਛਿਦਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਮੂਛਿਤ ਹੋਇਆ; ਮਾਰ ਖਾਂਦਿਆਂ-ਖਾਂਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 22

ततो देवाः सगंधर्वा हर्षनिर्भरमानसाः । तुष्टुवुस्तं जगन्नाथं सत्यलोकात्समागताः

ਤਦ ਦੇਵਤਾ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਹਿਰਦੇ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੋਂ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸ ਜਗੰਨਾਥ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 23

उद्वसं तत्समालोक्य विष्णुर्वचनमब्रवीत् । क्व च ते ब्राह्मणाः सर्वे ऋषीणामाश्रमे पुनः

ਉਹ ਥਾਂ ਸੁੰਨੀ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ: “ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ—ਕੀ ਮੁੜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ?”

Verse 24

ततो देवाः सगं धर्वा इतस्ततः पलायितान् । संशोध्य तरसा राजन्ब्राह्मणानिदमब्रुवन्

ਤਦ ਦੇਵਤਾ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਧਰ-ਉਧਰ ਭੱਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਖੋਜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ।

Verse 25

श्रूयतां नो वचो विप्रा निहतो राक्षसाधमः । वासुदेवेन देवेन चक्रेण निरकृंतत

“ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਸਾਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ: ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਨੀਚ ਅਧਮ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਦੇਵ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸੁੱਟਿਆ ਹੈ।”

Verse 26

तच्छ्रुत्वा वाडवाः सर्वे प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः । समाजग्मुस्तदा राजन्स्वस्वस्थाने समाविशन्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਡਵਾ ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਅੱਖਾਂ ਖਿੜ ਪਈਆਂ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਵੱਸ ਗਏ।

Verse 27

श्रीकांताय तदा राजन्वाक्यमुक्तं मनोरमम् । यस्मात्त्वं सत्यलोकाच्च आगतोऽसि जगत्प्रभुः । स्थापितं च पुरं चेदं हिताय च द्विजात्मनाम्

ਤਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ ਨੂੰ ਇਕ ਮਨੋਹਰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: “ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ, ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਗਰ ਦ੍ਵਿਜਾਤਮਾਂ (ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ) ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।”

Verse 28

सत्यमंदिरमिति ख्यातं तदा लोके भविष्यति । कृते युगे धर्मारण्यं त्रेतायां सत्यमंदिरम्

ਤਦ ਇਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ “ਸਤ੍ਯਮੰਦਰ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯਮੰਦਰ।

Verse 29

तच्छ्रुत्वा वासुदेवेन तथेति प्रतिपद्य च । ततस्ते वाडवाः सर्वे पुत्रपौत्रसमन्विताः

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ “ਤਥੇਤੀ”—“ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ”—ਕਹਿ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਾਡਵਾ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਤਰਾਂ ਸਮੇਤ,

Verse 30

सपत्नीकाः सानुचरा यथापूर्वं न्यवात्सिषुः । तपोयज्ञक्रियाद्येषु वर्तंतेऽध्ययनादिषु

ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੁੜ ਵੱਸ ਗਏ। ਤਪੱਸਿਆ, ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਅਧ੍ਯਯਨ ਆਦਿ ਵਿਦਿਆ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।

Verse 31

एवं ते सर्वमाख्यातं धर्म वै सत्यमंदिरे

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਹੇ ਧਰਮ! ਸਤ੍ਯਮੰਦਿਰ—ਸੱਚ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ—ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।