Adhyaya 38

Verse 1

व्यास उवाच । ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्निकक्रियाः । शुभवस्त्रपरीधानाः फल हस्ताः पृथक्पृथक्

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਨਿਰਮਲ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ, ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲੀ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਲੈ ਕੇ—ਹਰ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ—ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 2

रत्नांगदाढ्यदोर्दंडा अंगुलीयकभूषिताः । कर्णाभरणसंयुक्ताः समाजग्मुः प्रहर्षिताः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਰਤਨਾਂ ਜੜੇ ਬਾਜੂਬੰਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਜੀਆਂ ਸਨ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਅੰਗੂਠੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ ਸਨ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਅੱਗੇ ਆਏ।

Verse 3

राजद्वारं तु संप्राप्य संत स्थुर्ब्रह्मवादिनः । तान्दृष्ट्वा राजपुत्रस्तु ईषत्प्रहसितो बली

ਰਾਜਦੁਆਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਵਕਤਾ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਮੁਸਕਰਾਇਆ।

Verse 4

रामं च हनुमंतं च गत्वा विप्राः समागताः । श्रूयतां मंत्रिणः सर्वे दृश्यंतो द्विज सत्तमान्

ਵਿਪ੍ਰ ਰਾਮ ਜੀ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। “ਹੇ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਿਓ, ਸੁਣੋ—ਇਹ ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।”

Verse 5

एतदुक्त्वा तु वचनं तूष्णीं भूत्वा स्थितो नृपः । ततो द्वित्रा द्विजाः सर्वे उपविष्टाः क्रमात्ततः

ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹਿਆ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਦਵਿਜ ਬੈਠ ਗਏ—ਦੋ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਤਿੰਨ ਕਰਕੇ।

Verse 6

क्षेमं पप्रच्छुर्नृपतिं हस्तिरथपदातिषु । ततः प्रोवाच नृपतिर्विप्रान्प्रति महामनाः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ—ਹਾਥੀਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ—ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ। ਤਦ ਮਹਾਨ-ਮਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 7

अरिहंतप्रसादेन सर्वत्र कुशलं मम । सा जिह्वा या जिनं स्तौ ति तौ करौ यौ जिनार्चनौ

ਅਰਿਹੰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਹਰ ਥਾਂ ਕੁਸ਼ਲ-ਮੰਗਲ ਹੈ। ਧੰਨ ਹੈ ਉਹ ਜੀਭ ਜੋ ਜਿਨ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਦੋ ਹੱਥ ਜੋ ਜਿਨ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 8

सा दृष्टिर्या जिने लीना तन्मनो यज्जिने रतम् । दया सर्वत्र कर्तव्या जीवात्मा पूज्यते सदा

ਧੰਨ ਹੈ ਉਹ ਨਜ਼ਰ ਜੋ ਜਿਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਨ ਜੋ ਜਿਨ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਥਾਂ ਦਇਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੀਵਾਤਮਾ ਸਦਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 9

योगशाला हि गंतव्या कर्त्तव्यं गुरुवंदनम् । न चकारं महामंत्रं जपितव्यमहर्निशम्

ਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਵੰਦਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਹਾਮੰਤਰ ‘ਨ-ਚਕਾਰ’ ਦਾ ਜਪ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 10

पंचूषणं हि कर्त्तव्यं दातव्यं श्रमणे सदा । श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्रास्तस्य दंतानपीडयन्

ਪੰਚੂਸ਼ਣ ਦਾ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਮਣ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਦ ਦੰਦ ਪੀਸਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 11

विमुच्य दीर्घनिश्वासमूचुस्ते नृपतिं प्रति । रामेण कथितं राजन्धीमता च हनूमता

ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਬਚਨ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਵੀ।”

Verse 12

दीयतां विप्रवृत्तिं च धर्मिष्ठोऽसि धरातले । ज्ञायते तव द्दत्ता स्यान्मदत्ता नैव नैव च

“ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਜੀਵਿਕਾ ਵੀ ਦਿਓ; ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮੀ ਹੈਂ। ਲੋਕ ਜਾਣਣ ਕਿ ਇਹ ਦਾਨ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਹੈ—ਕਦੇ ਵੀ, ਕਦੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ।”

Verse 13

रक्षस्व रामवाक्यं त्वं यत्कृत्वा त्वं सुखी भव

“ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਇਹ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਸੁਖੀ ਹੋਵੇਂਗਾ।”

Verse 14

राजोवाच । यत्र रामहनूमंतौ यांतु सर्वेऽपि तत्र वै । रामो दास्यति सर्वस्वं किं प्राप्ता इह वै द्विजाः

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ: “ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਓਥੇ ਹੀ ਜਾਓ। ਰਾਮ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਵੇਗਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਲੈਣ ਆਏ ਹੋ?”

Verse 15

न दास्यामि न दास्यामि एकां चैव वराटिकाम् । न ग्रामं नैव वृत्तिं च गच्छध्वं यत्र रोचते

“ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਦਿਆਂਗਾ, ਨਹੀਂ ਦਿਆਂਗਾ—ਇੱਕ ਵੀ ਸਿੱਕਾ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਪਿੰਡ, ਨਾ ਜੀਵਿਕਾ। ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਕਰੇ, ਓਥੇ ਚਲੇ ਜਾਓ।”

Verse 16

तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं द्विजाः कोपाकुलास्तदा । सहस्व रामकोपं हि साम्प्रतञ्च हनूमतः

ਉਹ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦ੍ਵਿਜ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੇ। ਬੋਲੇ—“ਹੁਣ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸਹਿ, ਅਤੇ ਇਸੀ ਵੇਲੇ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵੀ।”

Verse 17

इत्युक्त्वा हनुमद्दत्ता वामकक्षोद्भवा पुटी । प्रक्षिप्ता चास्य निलये व्यावृत्ता द्विजसत्तमाः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਛੋਟੀ ਪੋਟਲੀ—ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਬਗਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੀ—ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਆਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਟ ਗਏ।

Verse 18

गते तदा विप्रसंघे ज्वालामालाकुलं त्वभूत् । अग्निज्वालाकुलं सर्वं संजातं चैव तत्र हि

ਜਦੋਂ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਥਾਂ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਧਧਕਦੀ ਅੱਗ ਦਾ ਢੇਰ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 19

दह्यंते राजवस्तूनिच्छत्राणि चामराणि च । कोशागाराणि सर्वाणि आयुधागारमेव च

ਰਾਜਸੀ ਵਸਤੂਆਂ ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ—ਛਤਰ ਅਤੇ ਚੌਰੀਆਂ ਵੀ। ਸਾਰੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਘਰ ਤੱਕ ਅੱਗ ਨਾਲ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ।

Verse 20

महिष्यो राजपुत्राश्च गजा अश्वा ह्यनेकशः । विमानानि च दह्यंते दह्यंते वाहनानि च

ਮਹਿਸਾਂ, ਰਾਜਪੁੱਤਰ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਘੋੜੇ ਸੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਵਿਮਾਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਾਹਨ ਵੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਧਧਕ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 21

शिबिकाश्च विचित्रा वै रथाश्चैव सहस्रशः । सर्वत्र दह्यमानं च दृष्ट्वा राजापि विव्यथे

ਸਜੀਆਂ-ਧਜੀਆਂ ਸ਼ਿਬਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਥ ਵੀ ਸੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਥਾਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਵੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੈ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ।

Verse 22

न कोपि त्राता तस्यास्ति मानवा भयविक्लवाः । न मंत्रयंत्रैर्वह्निः स साध्यते न च मूलिकैः

ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਨਾ ਸੀ; ਲੋਕ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਅੱਗ ਨਾ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਨਾ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ।

Verse 23

कौटिल्यकोटिनाशी च यत्र रामः प्रकुप्यते । तत्र सर्वे प्रणश्यंति किं तत्कुमारपालकः

ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਜਤਨ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸਭ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ—ਫਿਰ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 24

सर्वं तज्जवलितं दृष्ट्वा नग्नक्षपणकास्तदा । धृत्वा करेण पात्राणि नीत्वा दंडाञ्छुभानपि

ਸਭ ਕੁਝ ਜਲਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਗਨ ਖ਼ਪਣਕ ਤਪਸਵੀ ਆਪਣੇ ਪਾਤ੍ਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਦੰਡ ਵੀ ਲੈ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਪਏ।

Verse 26

रक्तकंबलिका गृह्य वेपमाना मुहुर्मुहुः । अनुपानहिकाश्चैव नष्टाः सर्वे दिशो दश

ਲਾਲ ਕੰਬਲ ਫੜ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਜੁੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ, ਉਹ ਸਭ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵਿਖਰ ਕੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ।

Verse 27

केचिच्च भग्नपात्रास्ते भग्नदं ण्डास्तथापरे । प्रनष्टाश्च विवस्त्रास्ते वीतरागमिति ब्रुवन्

ਕਈਆਂ ਦੇ ਭਿਖਿਆ-ਪਾਤ੍ਰ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਡੰਡੇ ਭੰਗ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕਈ ਭਟਕ ਗਏ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਝੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ—“ਅਸੀਂ ਵੀਤਰਾਗ ਹਾਂ, ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਾਂ।”

Verse 28

अर्हतमेव केचिच्च पलायनपरायणाः । ततो वायुः समभवद्वह्निमांदोलयन्निव

ਕਈ, ਭੱਜਣ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਸਮਝ ਕੇ, ਪੁਕਾਰ ਉਠੇ—“ਕੇਵਲ ਅਰਹਤ ਹੀ!” ਤਦ ਇੱਕ ਹਵਾ ਉਠੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹੀ ਝੁਲਾਂਦੀ ਤੇ ਡੋਲਾਂਦੀ ਹੋਵੇ।

Verse 29

प्रेषितो वै हनुमता विप्राणां प्रियकाम्यया । धावन्स नृपतिः पश्चादितश्चेतश्च वै तदा

ਹਨੁਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ—ਉਹ ਰਾਜਾ ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ, ਕਦੇ ਇਧਰ ਕਦੇ ਉਧਰ ਲਪਕਦਾ।

Verse 30

पदातिरेकः प्ररुदन्क्व विप्रा इति जल्पकः । लोकाच्छ्रुत्वा ततो राजा गतस्तत्र यतो द्विजाः

ਕੇਵਲ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਬਚੇ ਰਹਿ ਗਏ; ਉਹ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਬੁੜਬੁੜਾਉਂਦੇ—“ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?” ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਉਥੇ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਦਵਿਜ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

Verse 31

गत्वा तु सहसा राजन्गृहीत्वा चरणौ तदा । विप्राणां नृपतिर्भूमौ मूर्च्छितो न्यपत त्तदा

ਉਥੇ ਅਚਾਨਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ; ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਤਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।

Verse 32

उवाच वचनं राजा विप्रान्विनयतत्परः । जपन्दाशरथिं रामं रामरामेति वै पुनः

ਰਾਜੇ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ—ਮੁੜ ਮੁੜ: “ਰਾਮ, ਰਾਮ।”

Verse 33

तस्य दासस्य दासोहं रामस्य च द्विज स्य च । अज्ञानतिमिरांधेन जातोस्म्यंधो हि संप्रति

“ਮੈਂ ਉਸ ਦਾਸ ਦਾ ਵੀ ਦਾਸ ਹਾਂ—ਰਾਮ ਦਾ ਵੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵੀ। ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ।”

Verse 34

अंजनं च मया लब्धं रामनाममहौषधम् । रामं मुक्त्वा हि ये मर्त्या ह्यन्यं देव मुपासते । दह्यंते तेऽग्निना स्वामिन्यथाहं मूढचेतनः

“ਮੈਨੂੰ ਅੰਜਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ—ਰਾਮ-ਨਾਮ ਦੀ ਮਹੌਸ਼ਧੀ। ਜੋ ਮਰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸਵਾਮੀ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਮੂਰਖ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਸੜਿਆ ਸੀ।”

Verse 35

हरिर्भागीरथी विप्रा विप्रा भागीरथी हरिः । भागीरथी हरिर्विप्राः सारमेकं जगत्त्रये

“ਹਰੀ ਹੀ ਭਾਗੀਰਥੀ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਭਾਗੀਰਥੀ ਹਨ; ਭਾਗੀਰਥੀ ਹੀ ਹਰੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਇਕੋ ਸਾਰ-ਤੱਤ ਹੈ।”

Verse 36

स्वर्गस्य चैत्र सोपानं विप्रा भागीरथी हरिः । रामनाममहारज्ज्वा वैकुंठे येन नीयते

“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਭਾਗੀਰਥੀ ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਸੀੜ੍ਹੀ ਹਨ। ਰਾਮ-ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵੈਕੁੰਠ ਤੱਕ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 37

इत्येवं प्रणमन्राजा प्रांजलिर्वाक्यमब्रवीत् । वह्निः प्रशाम्यतां विप्राः शासनं वो ददाम्यहम्

ਇਉਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਾ ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਧੀਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਸੌਂਪਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 38

दासोऽस्मि सांप्रतं विप्रा न मे वागन्यथा भवेत् । यत्पापं ब्रह्महत्यायाः पर दाराभिगामिनाम्

“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਸ ਘੜੀ ਤੋਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਾਸ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਕਦੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਇਹ ਵਚਨ ਤੋੜਾਂ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਪਰ-ਸਤ੍ਰੀਗਾਮੀ ਦਾ ਜੋ ਪਾਪ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਆਵੇ।”

Verse 39

यत्पापं मद्यपानां च सुवर्णस्तेयिनां तथा । यत्पापं गुरुघातानां तत्पापं वा भवेन्मम

“ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪਾਪ, ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪਾਪ, ਅਤੇ ਗੁਰੂਘਾਤ ਦਾ ਪਾਪ—ਉਹੀ ਪਾਪ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਵੇ, ਜੇ ਮੈਂ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਂ।”

Verse 40

यंयं चिंतयते कामं तं तं दास्याम्यहं पुनः । विप्रभक्तिः सदा कार्या रामभक्तिस्तथैव च

“ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਜੋ ਇੱਛਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰੋਗੇ, ਉਹ ਉਹ ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭਕਤੀ ਸਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਮ-ਭਕਤੀ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।”

Verse 41

अन्यथा करणीयं मे न कदाचि द्द्विजोत्तमाः

“ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮੋ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ—ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਵੀ—ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 42

व्यास उवाच । तस्मिन्नवसरे विप्रा जाता भूप दयालवः । अन्या या पुटिका चासीत्सा दत्ता शापशांतये

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਇਆਲੁ ਹੋ ਗਏ। ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ‘ਪੁਟਿਕਾ’ (ਛੋਟੀ ਗੰਢ) ਸੀ, ਉਹ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

Verse 43

जीवितं चैव तत्सैन्यं जातं क्षिप्तेषु रोमसु । दिशः प्रसन्नाः संजाताः शांता दिग्जनितस्वनाः

ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੋਮ (ਵਾਲ) ਸੁੱਟੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੈਨਾ ਮੁੜ ਜੀ ਉੱਠੀ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਕੋਲਾਹਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 44

प्रजा स्वस्था ऽभवत्तत्र हर्षनिर्भरमानसा । अवतस्थे यथापूर्वं पुत्रपौत्रादिकं तथा

ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾ ਸੁਖੀ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਗਈ, ਮਨ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੌਤਰੇ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 45

विप्राज्ञाकारिणो लोकाः संजाताश्च यथा पुरा । विष्णुधर्मं परित्यज्य नान्यं जानंति ते वृषम्

ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੋ ਗਏ। ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ’—ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ—ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।

Verse 46

नवीनं शासनं कृत्वा पूर्ववद्विधिपूर्वकम् । निष्कासितास्तु पाषंडाः कृतशास्त्रप्रयोजकाः

ਨਵਾਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਪਾਖੰਡੀ (ਪਾਸ਼ੰਡ) ਜੋ ਘੜੇ ਹੋਏ ਮਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਦੇ ਸਨ, ਦੇਸ਼ੋਂ ਕੱਢੇ ਗਏ।

Verse 47

वेदबाह्याः प्रनष्टास्ते उत्तमाधममध्यमाः । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि येऽभूवन्गोभुजाः पुरा

ਜੋ ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭਟਕ ਗਏ ਅਤੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ—ਉੱਤਮ, ਅਧਮ ਜਾਂ ਮੱਧਮ—ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਨ, ਗੋ-ਚਰਾਹੇ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ।

Verse 48

तेषां मध्यात्तु संजाता अढवीजा वणिग्जनाः । शुश्रूषार्थं ब्राह्मणानां राज्ञा सर्वे निरूपिताः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਅਢਵੀਜਾ ਨਾਮ ਦੇ ਵਣਜਾਰੇ ਉਪਜੇ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 49

सदाचाराः सुनिपुणा देवब्राह्मणपूजकाः । त्यक्त्वा पाखण्डमार्गं तु विष्णुभक्तिपरास्तु ते

ਉਹ ਸਦਾਚਾਰੀ, ਅਤਿ ਨਿਪੁਣ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪੂਜਕ ਸਨ; ਪਾਖੰਡ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਗਏ।

Verse 50

जाह्नवीतीरमासाद्य त्रैविद्येभ्यो ददौ नृपः । शासनं तु यदा दत्तं तेषां वै भक्तिपूर्वकम्

ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ-ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਸ਼ਾਸਨ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ।

Verse 51

स्थानधर्मात्प्रचलिता वाडवास्ते समागताः । नृपो विज्ञापितो विप्रैस्तैरेवं क्लेशकारिभिः

ਉਹ ਵਾਡਵ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿਗ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਐਸੇ ਕਲੇਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 52

ये त्यक्तवाचो विप्रेंद्रास्तान्निःसारय भूपते । परस्परं विवादास्तु संजाता दत्तवृत्तये

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਹੇ ਭੂਪਤੇ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਕਾਲ ਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੱਤੀ ਹੋਈ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਿਵਾਦ ਉੱਠ ਪਏ ਹਨ।

Verse 53

न्याय प्रदशनार्थं च कारितास्तु सभासदः । हस्ताक्षरेषु दृष्टेषु पृथक्पृथक्प्रपादितम्

ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭਾ ਦੇ ਸਦੱਸ ਬੁਲਾਏ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਦਸਤਖ਼ਤ ਵੇਖੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਮਾਮਲਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 54

एतच्छ्रुत्वा ततो राजा तुलादानं चकार ह । दीयमाने तदा दाने चातुर्विद्या बभाषिरे

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਤਦ ਤુલਾਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਚਾਰ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 55

अस्माभिर्हारिता जातिः कथं कुर्मः प्रतिग्रहम् । निवारितास्तु ते सर्वे स्थानान्मोहेरका द्विजाः

ਉਹ ਬੋਲੇ: “ਸਾਡੀ ਜਾਤਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਹਾਰ ਗਈ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਦਾਨ ਕਿਵੇਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੀਏ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੋਹੇਰਕਾ ਦਵਿਜ ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

Verse 56

दशपंच सहस्राणि वेदवेदांगपारगाः । ततस्तेन तदा राजन्राज्ञा रामानुवर्तिना

ਦਸ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ—ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚੇ ਮਹਾਪੰਡਿਤ—ਤਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਉਸ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

Verse 57

आहूता वाडवांस्तास्तु ज्ञातिभेदं चकार सः । त्रयीविद्या वाडवा ये सेतुबंधं प्रति प्रभुम्

ਉਸ ਨੇ ਵਾੜਵਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਵੰਡ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜੋ ਵਾੜਵ ਤ੍ਰੈ-ਵੇਦ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸਨ, ਉਹ ਸੇਤੁਬੰਧ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ (ਰਾਮ) ਵੱਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।

Verse 58

गतास्ते वृत्तिभाजः स्युर्नान्ये वृत्त्यभिभागिनः । तत्र नैव गता ये वै चातुर्विद्यत्वमागताः

ਜੋ ਉੱਥੇ ਗਏ, ਉਹੀ ਜੀਵਿਕਾ-ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਹ ਹੱਕ ਸਾਂਝੇਦਾਰ ਨਾ ਬਣੇ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਤੁਰਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪਾਈ ਸੀ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਗਏ ਹੀ ਨਹੀਂ।

Verse 59

वणिग्भिर्न च संबंधो न विवाहश्च तैः सह । ग्रामवृत्तौ न संबंधो ज्ञातिभेदे कृते सति

ਵਪਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਗਤ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ-ਸੰਬੰਧ। ਜਦ ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਗੂੰਝਲਦਾਰ ਜੋੜ-ਤੋੜ ਨਾ ਰਹੇ।

Verse 60

द्विजभक्तिपराः शूद्राः ये पाखंडैर्न लोपिताः । जैन धर्मात्परावृत्तास्ते गोभूजास्तथोत्तमाः

ਜੋ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ, ਪਾਖੰਡ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਭਟਕਾਏ ਨਾ ਗਏ, ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਏ—ਉਹ ‘ਗੋਭੂਜ’ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਗਏ।

Verse 61

ये च पाखंडनिरता रामशासनलोपकाः । सर्वे विप्रास्तथा शूद्रा प्रतिबंधेन योजिताः

ਅਤੇ ਜੋ ਪਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਧਰਮਿਕ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੇ ਸਨ—ਚਾਹੇ ਵਿਪ੍ਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ—ਉਹ ਸਭ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੇਠ ਰੱਖੇ ਗਏ।

Verse 62

सत्यप्रतिज्ञां कुर्वाणास्तत्रस्थाः सुखिनोऽभवन् । चातुर्विद्या बहिर्ग्रामे राज्ञा तेन निवासिताः

ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਕੇ ਜੋ ਉੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਸੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ‘ਚਾਤੁਰਵਿਦ੍ਯ’ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 63

यथा रामो न कुप्येत तथा कार्यं मया ध्रुवम । पराङ्मुखा ये रामस्य सन्मुखानुगताः किल

ਮੈਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਐਸਾ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਜੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਨਾ ਹੋਣ। ਜੋ ਰਾਮ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 64

चातुर्विद्यास्ते विज्ञेया वृत्तिबाह्याः कृतास्तदा । कृतकृत्यस्तदा जातो राजा कुमारपालकः

ਉਹ ‘ਚਾਤੁਰਵਿਦ੍ਯ’ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ—ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਰਾਜਾ ਕੁਮਾਰਪਾਲ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਇਆ ਬਣ ਗਿਆ।

Verse 65

विप्राणां पुरतः प्राह प्रश्रयेण वचस्तदा । ग्रामवृत्तिर्न मे लुप्ता एतद्वै देवनिर्मितम्

ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਲੁੱਟੀ; ਇਹ ਤਾਂ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਦੇਵ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ।’

Verse 66

स्वयं कृतापराधानां दोषो कस्य न दीयते । यथा वने काष्ठवर्षाद्वह्निः स्याद्दैवयोगतः

ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਅਪਰਾਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਧਰਿਆ ਜਾਂਦਾ? ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ, ਭਾਗ੍ਯ-ਯੋਗ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਉੱਠ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 67

भवद्भिस्तु पणः प्रोक्तो ह्यभिज्ञानस्य हेतवे । रामस्य शासनं कृत्वा वायुपुत्रस्य हेतवे

ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਇਹ ਦਾਅ (ਪਣ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 68

व्यावृत्ता वाडवा यूयं स दोषः कस्य दीयते । अवसाने हरिं स्मृत्वा महापापयुतोऽपि वा

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੁੜ ਗਏ ਹੋ; ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਧਰਿਆ ਜਾਵੇ? ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਜੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇ, ਤਾਂ (ਉਧਾਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ)।

Verse 69

विष्णुलोकं व्रजत्याशु संशयस्तु कथं भवेत् । महत्पुण्योदये नॄणां बुद्धिः श्रेयसि जायते

ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਵਿਸ਼ਣੁ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਸੰਦੇਹ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇ? ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਦਾ ਉਦਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਬੁੱਧੀ ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ।

Verse 70

पापस्योदयकाले च विपरीता हि सा भवेत् । सकृत्पालयते यस्तु धर्मेणैतज्जगत्त्रयम्

ਪਰ ਪਾਪ ਦੇ ਉਦਯ ਸਮੇਂ ਉਹੀ ਬੁੱਧੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਲਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੱਥਾਪਿ ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਇਸ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, (ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ)।

Verse 71

योंतरात्मा च भूतानां संशयस्तत्र नो हितः । इंद्रादयोऽमराः सर्वे सनकाद्यास्तपोधनाः

ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੰਦੇਹ ਕਰਨਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਸਨਕ ਆਦਿ ਤਪੋਧਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ (ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ)।

Verse 72

मुक्त्यर्थमर्चयंतीह संशयस्तत्र नो हितः । सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनामेति गीयते

ਜੋ ਇੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿਚ ਸੰਦੇਹ ਕਰਨਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਨਹੀਂ। ‘ਰਾਮ’ ਨਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਹਸ੍ਰ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 73

तस्मिन्ननिश्चयं कृत्वा कथं सिद्धिर्भवेदिह । मम जन्मकृतात्पुण्यादभिज्ञानं ददौ हरिः

ਉਸ ਬਾਰੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਕਮਾਏ ਪੁੰਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹਰੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚੀ ਪਹਿਚਾਣ (ਵਿਵੇਕ) ਬਖ਼ਸ਼ੀ।

Verse 74

पाखंडाद्यत्कृतं पापं मृष्टं तद्वः प्रणामतः । प्रसीदंतु भवंतश्च त्यक्त्वा क्रोधं ममाधुना

ਪਾਖੰਡ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋ ਵੀ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਨਾਲ ਧੁਲ ਜਾਵੇ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾਲ ਹੋਵੋ।

Verse 75

ब्राह्मणा ऊचुः । राजन्धर्मो विलुप्तस्ते प्रापितानां तथा पुनः । अवश्यं भाविनो भावा भवंति महतामपि

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲੇ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਢੱਕ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆਂ ਨਾਲ ਵੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਫੇਰਾਂ ਵਿਚ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਭਾਵ ਭਾਗ੍ਯ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਹਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਵਸ਼੍ਯ ਘਟਦੇ ਹਨ।

Verse 76

नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः । एतद्दैवकृतं सर्वं प्रभुर्यः सुखदुःखयोः

ਨੀਲਕੰਠ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਨਗਨ ਤਪਸਵੀ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸੱਪ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ—ਇਹ ਸਭ ਦੈਵ-ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 77

सत्यप्रतिज्ञास्त्रैविद्या भजंतु रामशासनम् । अस्माकं तु परं देहि स्थानं यत्र वसामहे

ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਾਲੇ, ਤ੍ਰੈ-ਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਧਰਮਿਕ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਉੱਚਾ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ੋ—ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਟਿਕ ਕੇ ਵੱਸ ਸਕੀਏ।

Verse 78

तेषां तु वचनं श्रुत्वा सुखमिच्छुर्द्विजन्मनाम् । तेषां स्थानं तु दत्तं वै सुखवासं तु नामतः

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਵਿਜ ਜਨਮਿਆਂ ਦੀ ਸੁਖ-ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਨਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸੁਖਵਾਸ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

Verse 79

हिरण्यं पुष्पवासांसि गावः कामदुघा नृप । स्वर्णालंकरणं सर्वं नानावस्तुचयं तथा

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਸੋਨਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਕਾਮਧੇਨੂ ਗਾਂਵਾਂ; ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਵਰਨ ਅਲੰਕਾਰ, ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵੀ।

Verse 80

श्रद्धया परया दत्त्वा मुदं लेभे नराधिपः । त्रयीविद्यास्तु ते ज्ञेयाः स्थापिता ये त्रिमूर्तिभिः

ਪਰਮ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਨਰਾਧਿਪ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜਾਣੋ ਕਿ ਉਹ ਤ੍ਰੈ-ਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

Verse 81

चतुर्थेनैव भूपेन स्थापिताः सुखवासने । ते बभूबुर्द्विजश्रेष्ठाश्चातुर्विद्याः कलौ युगे

ਚੌਥੇ ਹੀ ਭੂਪ ਨੇ ਸੁਖਵਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਤੁਰਵਿਦਿਆ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਬਣ ਗਏ।

Verse 82

चातुर्विद्याश्च ते सर्वे धर्मारण्ये प्रतिष्ठिताः । वेदोक्ता आशिषो दत्त्वा तस्मै राज्ञे महात्मने

ਉਹ ਚਾਰ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਚਾਰਯ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸਨ; ਵੇਦੋਕਤ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਉਚਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਸ਼ ਦਿੱਤੀ।

Verse 83

रथैरश्वैरुह्यमानाः कृतकृत्या द्विजातयः । महत्प्रमोदयुक्तास्ते प्रापुर्मोहेरकं महत्

ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਏ, ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਉਹ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਮੋਦ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਨ ਮੋਹੇਰਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 84

पौषशुक्लत्रयोदश्यां लब्धं शासनकं द्विजैः । बलिप्रदानं तु कृतमुद्दिश्य कुलदेवताम्

ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੇ ਰਾਜ-ਸ਼ਾਸਨ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਕੁਲਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਬਲੀ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 85

वर्षेवर्षे प्रकर्त्तव्यं बलिदानं यथाविधि । कार्यं च मंगलस्नानं पुरुषेण महात्मना

ਹਰ ਸਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਲੀਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਮੰਗਲ-ਸਨਾਨ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 86

गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कुर्वीत तद्दिने धुवम् । तन्मासे तद्दिने नैव वृत्तिनाशो भवेद्यथा

ਉਸ ਦਿਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਵਾਜੇ ਕਰਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਮਹੀਨੇ, ਉਸੇ ਦਿਨ, ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 87

दैवादतीतकाले चेत्वृद्धिरापद्यते यदा । तदा प्रथमतः कृत्वा पश्चाद्वृद्धिर्विधीयते

ਜੇ ਦੈਵ-ਵਿਧਾਨ ਕਰਕੇ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਯ ਸੀ ਉਹੀ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਭਾਗ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਕਰੇ।

Verse 88

ये च भिन्नप्रपाप्रायास्त्रैविद्या मोढवंशजाः । तथा चातुर्वेदिनश्च कुर्वंति गोत्रपूजनम्

ਅਤੇ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੇ ਰੀਤਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਮੋਢ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ—ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਚਾਤੁਰਵੇਦੀ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਗੋਤ੍ਰ (ਪਿਤ੍ਰ-਋ਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ) ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਲਈ ਗੋਤ੍ਰ-ਪੂਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 89

वर्षमध्ये प्रकुर्वीत तथा सुप्ते जनार्द्दने । पौषे च लुप्तं कृत्वा च श्रौतं स्मार्त्तं करोति यः

ਜੋ ਵਰਖਾ-ਰਿਤੂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਸੁੱਤੇ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਲੁਪਤ ਮੰਨ ਕੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰੌਤ ਤੇ ਸਮਾਰਤ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਹੇ—ਉਹ ਨਿਯਮ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 90

तत्र क्रोधसमाविष्टा निघ्नंति कुलदेवताः । विवाहोत्सवकाले च मौंजीबंधादिकर्मणि

ਐਸੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਲਦੇਵਤਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਉਤਸਵ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਮੌਂਜੀ-ਬੰਧ (ਯਜ્ઞੋਪਵੀਤ/ਉਪਨਯਨ ਦੀ ਕਮਰਬੰਦ) ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ।

Verse 91

मुहूर्तं गणनाथस्य ततः प्रभृति शोभनम्

ਗਣਨਾਥ (ਗਣੇਸ਼) ਦਾ ਮੁਹੂਰਤ ਸ਼ੁਭ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਗਲਮਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 92

निर्वासितास्तु ये विप्रा आमराज्ञा स्वशासनात् । पंचदशसहस्राणि ययुस्ते सुखवासकन्

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਆਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ-ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਨਿਰਵਾਸਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ—ਪੰਦਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ—ਉਹ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗੇ।

Verse 93

पंचपञ्चाशतो ग्रामान्ददौ रामः पुरा स्वयम् । तत्रस्था वणिजश्चैव तेषां वृत्तिमकल्पयन्

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪ ਪਚਪੰਜ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕੀਤੇ; ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 94

अडालजा माण्डलीया गोभूजाश्च पवित्रकाः । ब्राह्मणानां वृत्तिदास्ते ब्रह्मसेवासु तत्पराः

ਅਡਾਲਜਾ, ਮਾਂਡਲੀਯਾ, ਗੋਭੂਜਾ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਕਾ—ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੇਵਾ, ਧਰਮ-ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਨਿਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।