Adhyaya 5

Verse 1

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्मारण्यनिवासिना । यत्कार्यं पुरुषेणेह गार्हस्थ्यमनुतिष्ठता

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਨੂੰ ਯਥਾਵਤ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰਤਵ੍ਯ ਹੈ।

Verse 2

धर्मारण्येषु ये जाता ब्राह्मणाः शुद्धवंशजा । अष्टादशसहस्राश्च काजेशैश्च विनिर्मिताः

ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਵੰਸ਼ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਜੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ/ਰਚੇ ਗਏ ਸਨ।

Verse 3

सदाचाराः पवित्राश्च ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः । तेषां दर्शनमात्रेण महापापैर्विमुच्यते

ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਦਾਚਾਰੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿ-ਉੱਤਮ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच । पाराशर्य समाख्याहि सदाचारं च मे प्रभो । आचाराद्धर्ममाप्नोति आचाराल्लभते फलम् । आचाराच्छ्रियमाप्नोति तदाचारं वदस्व मे

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਾਰਾਸ਼ਰਿ-ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸੋ। ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਧਰਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਚਾਰ ਮੈਨੂੰ ਕਹੋ।

Verse 5

व्यास उवाच । स्थावराः कृमयोऽब्जाश्च पक्षिणः पशवो नराः । क्रमेण धार्मिकास्त्वेत एतेभ्यो धार्मिकाः सुराः

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਚਲ ਜੀਵ, ਕੀੜੇ, ਜਲਜ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਧਰਮ-ਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਚੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ ਦੇਵਤਾ ਹੋਰ ਅਧਿਕ ਧਾਰਮਿਕ ਹਨ।

Verse 6

सहस्रभागात्प्रथमे द्वितीयानुक्रमास्तथा । सर्व एते महाभागाः पापान्मुक्तिसमाश्रयाः

ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਭਾਗ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ ਤੇ ਅਗਲੇ ਦਰਜਿਆਂ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਭਾਗ ਜੀਵ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ।

Verse 7

चतुर्णामपि भूतानां प्राणिनोतीव चोत्तमाः । प्राणिकेभ्योपि मुनिश्रेष्ठाः सर्वे बुद्ध्युपजीविनः

ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਠ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਜਾਗ੍ਰਤ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।

Verse 8

मतिमद्भ्यो नराः श्रेष्ठास्तेभ्य श्रेष्ठास्तु वाडवाः । विप्रेभ्योऽपि च विद्वांसो विद्वद्भ्यः कृतबुद्धयः

ਸਿਰਫ਼ ਮਤਿਵਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮਨੁੱਖ (ਸੰਸਕਾਰਵਾਨ) ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਾਡਵਾਃ ਹੋਰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸੱਚੇ ਵਿਦਵਾਨ ਉੱਚੇ; ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕ੍ਰਿਤਬੁੱਧੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਸੰਵਰੀ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਹੈ—ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ।

Verse 9

कृतधीभ्योऽपि कर्तारः कर्तृभ्यो ब्रह्मतत्पराः । न तेभ्योऽभ्यधिकः कश्चित्त्रिषु लोकेषु भारत

ਕ੍ਰਿਤਬੁੱਧੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਕਰਤਾਰ—ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਉੱਚੇ ਹਨ; ਕਰਤਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਤਤਪਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹਨ, ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 10

अन्योन्यपूजकास्ते वै तपो विद्याविशेषतः । ब्राह्मणो ब्रह्मणा सृष्टः सर्वभूतेश्वरो यतः

ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸਤਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਚਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

अतो जगत्स्थितं सर्वं ब्राह्मणोऽर्हति नापरः । सदाचारो हि सर्वार्हो नाचाराद्विच्युतः पुनः

ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਥਿਰਤਾ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਸਤਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ—ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਸਤਕਾਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਆਚਾਰ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਉਹ ਮੁੜ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 12

तस्माद्विप्रेण सततं भाव्यमाचारशीलिना । विद्वेषरागरहिता अनुतिष्ठन्ति यं मुने

ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਦਾ ਆਚਾਰ-ਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵੈਰ ਅਤੇ ਰਾਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਹ ਉਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

सद्धि यस्तं सदाचारं धर्ममूलं विदुर्बुधाः । लक्षणैः परिहीनोऽपि सम्यगाचारतत्परः

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਦਾਚਾਰ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਲੱਛਣ ਜਾਂ ਭੇਦ ਨਾ ਵੀ ਹੋਣ, ਪਰ ਜੋ ਸਮ੍ਯਕ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੈ ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 14

श्रदालुरनसूयुश्च नरो जीवेत्समाः शतम् । श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं स्वेषुस्वेषु च कर्मसु

ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ-ਦੋਸ਼ ਲੱਭਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਕਰਮ ਕਰੇ।

Verse 15

सदाचारं निषेवेत धर्ममूलमतन्द्रितः । दुराचाररतो लोके गर्हणीयः पुमा न्भवेत्

ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸਦਾਚਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਅਲਸਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿੱਤ ਸੇਵੋ। ਪਰ ਜੋ ਦੁਰਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਰਹੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਣਯ ਪੁਰਖ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 16

व्याधिभिश्चाभिभूयेत सदाल्पायुः सुदुःखभाक् । त्याज्यं कर्म पराधीनं कार्यमात्मवशं सदा

ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਅਲਪਾਯੁ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਾਧੀਨ ਕਰਮ ਤਿਆਗੋ ਅਤੇ ਜੋ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਉਹੀ ਸਦਾ ਕਰੋ।

Verse 17

दुःखी यतः पराधीनः सदैवात्मवशः सुखी । यस्मिन्कर्मण्यंतरात्मा क्रियमाणे प्रसीदति

ਪਰਾਧੀਨ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਉਹ ਸੁਖੀ। ਉਹੀ ਕਰਮ ਚੁਣੋ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਦਿਆਂ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 18

अध्यापयेच्छुचीञ्छिष्यान्हितान्मे धासमन्वितान् । उपेयादीश्वरं चापि योगक्षेमादिसिद्धये

ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਵੇ—ਜੋ ਹਿਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ। ਅਤੇ ਯੋਗ-ਖੇਮ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਜਾਵੇ।

Verse 19

अतस्तेष्वेव वै यत्नः कर्तव्यो धर्ममिच्छता । सत्यं क्षमार्तवं ध्यानमानृशंस्यमहिंसनम्

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਧਰਮ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰੇ: ਸਤ੍ਯ, ਖ਼ਿਮਾ, ਸਾਦਗੀ/ਸਿੱਧਾਪਣ, ਧਿਆਨ, ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ।

Verse 20

दमः प्रसादो माधुर्यं मृदुतेति यमा दश । शौचं स्नानं तपो दानं मौनेज्याध्ययनं व्रतम्

ਦਮ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਬੋਲ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ—ਇਹ ਦਸ ਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੌਚ, ਸਨਾਨ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਮੌਨ, ਇਜਿਆ/ਪੂਜਾ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਵਰਤ-ਵ੍ਰਤ—ਇਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਿਯਮ-ਵਿਧੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 21

उपोषणोपस्थदंडो दशैते नियमाः स्मृताः । कामं क्रोधं दमं मोहं मात्सर्यं लोभमेव च

ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਦੰਡ/ਸੰਯਮ—ਇਹ ਦਸ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਅਦਮ (ਅਸੰਯਮ), ਮੋਹ, ਮਾਤਸਰਯ ਅਤੇ ਲੋਭ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 22

अमून्षड्वैरिणो जित्वा सर्वत्र विजयी भवेत् । शनैः संचिनुयाद्धर्मं वल्मीकं शृंगवान्यथा

ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਜੇਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਲਮੀਕ (ਦੀਮਕ-ਟਿੱਬਾ) ਦਾਣਾ-ਦਾਣਾ ਕਰਕੇ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

Verse 23

परपीडामकुर्वाणः पर लोकसहायिनम् । धर्म एव सहायी स्यादमुत्र परिरक्षितः

ਜੋ ਪਰਾਏ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਹੀ ਸਾਥੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

पितृमातृसुतभ्रातृयोषिद्बंधुजनाधिकः । जायते चैकलः प्राणी म्रियते च तथै कलः

ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਜੀਵ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਮਰਦਾ ਹੈ।

Verse 25

एकलः सुकृतं भुंक्ते भुंक्ते दुष्कृतमेकलः । देहे पंचत्वमापन्ने त्यक्त्वैकं काष्ठलोष्टवत्

ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਪਾਪ ਦਾ ਫਲ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਦੇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਵਾਂਗ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 26

बांधवा विमुखा यांति धर्मो यांतमनु व्रजेत् । अतः संचिनुयाद्धर्म्ममत्राऽमुत्र सहायिनम्

ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਧਰਮ ਹੀ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 27

धर्मं सहायिनं लब्ध्वा संतरेद्दुस्तरं तमः । संबंधानाचारेन्नित्यमुत्तमैरुत्तमैः सुधीः

ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਬਣਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਅਤਿ ਦੁਸਤਾਰ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਦਾ ਉੱਤਮ ਜਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਆਚਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ।

Verse 28

अधमानधमांस्त्यक्त्वा कुलमुत्कर्षतां नयेत् । उत्तमानुत्तमानेव गच्छेद्धीनांश्च वर्जयेत् । ब्राह्मणः श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शूद्रताम्

ਨੀਚ ਤੇ ਅਧਮ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਕੇਵਲ ਉੱਤਮਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਚਾਰ-ਭੰਗ ਤੇ ਪਤਨ ਨਾਲ ਨੀਚ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 29

अनध्ययनशीलं च सदाचारविलंघिनम् । सालसं च दुरन्नादं ब्राह्मणं बाधतेंऽतकः

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਲਸੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅੰਨ ਉੱਤੇ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਸ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਦਾ ਭਯ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

अतोऽभ्यस्येत्प्रयत्नेन सदाचारं सदा द्विजः । तीर्थान्यप्यभिलष्यंति सदाचारिसमागमम्

ਇਸ ਲਈ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੀਰਥ ਵੀ ਸਦਾਚਾਰੀ ਜਨਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਨੂੰ ਲਲਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 31

रजनीप्रांतयामार्द्धं ब्राह्मः समय उच्यते । स्वहितं चिंतयेत्प्राज्ञस्तस्मिंश्चोत्थाय सर्वदा

ਰਾਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਹਿਰ ਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਅੱਧੇ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮ ਮੁਹੂਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਹਿਤ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।

Verse 32

गजास्यं संस्मरेदादौ तत ईशं सहांबया । श्रीरंगं श्रीसमेतं तु ब्रह्माणं कमलोद्भवम्

ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਗਜਾਸ੍ਯ (ਗਣੇਸ਼) ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਅੰਬਾ ਸਮੇਤ ਈਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੀਰੰਗ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਦਾ, ਅਤੇ ਕਮਲੋਂ ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ।

Verse 33

इंद्रादीन्सकलान्देवान्वसिष्ठादीन्मुनीनपि । गंगायाः सरितः सर्वाः श्रीशैलायखिलान्गिरीन्

ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਮੁਨੀਵਰਾਂ ਨੂੰ, ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ, ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੈਲ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਭ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਮਰੇ।

Verse 34

क्षीरोदादीन्समुद्रांश्च मानसादिसरांसि च । वनानि नंदनादीनि धेनूः कामदुघादयः

ਖੀਰਸਾਗਰ ਆਦਿ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਆਦਿ ਸਰੋਵਰਾਂ ਨੂੰ, ਨੰਦਨ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਵਨਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਕਾਮਧੇਨੁ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਧੇਨੂਆਂ ਨੂੰ ਸਿਮਰੇ।

Verse 35

कल्पवृक्षादिवृक्षांश्च धातून्कांचनमुख्यतः । दिव्यस्त्रीरुर्वशीमुख्याः प्रह्रादावद्यान्हरेः प्रियान्

ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਆਦਿ ਕਾਮਨਾ-ਪੂਰਕ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ, ਕਾਂਚਨ ਆਦਿ ਅਮੋਲ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਵਰਗੇ ਹਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 36

जननीचरणौ स्मृत्वा सर्वतीर्थोक्त्त मोत्तमौ । पितरं च गुरूंश्चापि हदि ध्यात्वा प्रसन्नधीः

ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਮਰ ਕੇ—ਜੋ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 37

ततश्चावश्यकं कर्त्तुं नैरृतीं दिशमाव्रजेत् । ग्रामाद्धनुःशतं गच्छेन्नगराच्च चतुर्गुण म्

ਫਿਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਨੈਰ੍ਰਿਤੀ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਵੇ; ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸੌ ਧਨੁ (ਧਨੁਸ਼-ਮਾਪ) ਦੂਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਚੌਗੁਣਾ ਦੂਰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 38

तृणैराच्छाद्य वसुधां शिरः प्रावृत्य वाससा । कर्णोपवीत उदग्वक्त्रो दिवसे संध्ययोरपि

ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਜਨੇਊ ਨੂੰ ਕੰਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰੇ।

Verse 39

विण्मूत्रे विसृजेन्मौनी निशायां दक्षिणामुखः । न तिष्ठन्नाशु नो विप्र गोवन्ह्यनिलसंमुखः

ਵਿਣ ਅਤੇ ਮੂਤਰ ਤਿਆਗਦੇ ਸਮੇਂ ਮੌਨ ਰਹੇ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰੇ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨਾ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਨਾ ਜਲਦੀ-ਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਗਾਂ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਹਵਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਕੇ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 40

न फालकृष्टे भूभागे न रथ्यासेव्यभूतले । नालोकयेद्दिशो भागञ्ज्यो तिश्चक्रं नभो मलम्

ਹਲ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਜੋਤੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਰਾਹਗੀਰਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ-ਸਮਾਨ ਭੂਤਲ ਉੱਤੇ ਮਲ-ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰੇ। ਕਰਦਿਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਕਰੇ—ਲੱਜਾ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਯਮ ਰੱਖੇ।

Verse 41

वामेन पाणिना शिश्नं धृत्वोत्तिष्ठेत्प्रयत्नवान् । अथो मृदं समादद्याज्जंतुकर्क्करवर्जिताम्

ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਉੱਠੇ। ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਐਸੀ ਮਿੱਟੀ ਲਵੇ ਜੋ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਕੰਕੜਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।

Verse 42

विहाय मूषको त्खातां चोच्छिष्टां केशसंकुलाम् । गुह्ये दद्यान्मृदं चैकां प्रक्षाल्य चांबुना ततः

ਚੂਹਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖੋਦੀ ਹੋਈ, ਜੂਠ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਜਾਂ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਮਿੱਟੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਲਗਾਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਲਵੇ।

Verse 43

पुनर्वामकरेणेति पंचधा क्षालयेद्गुदम् । एकैक पादयोर्दद्यात्तिस्रः पाण्योर्मृदस्तथा

ਫਿਰ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਦਾ ਨੂੰ ਪੰਜ ਵਾਰ ਧੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ। ਹਰ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਇਕ-ਇਕ ਵਾਰ ਮਿੱਟੀ ਲਗਾਏ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਮਿੱਟੀ ਲਗਾਏ।

Verse 44

इत्थं शौचं गृही कुर्याद्गंधलेपक्षयावधि । क्रमाद्वैगुण्यतः कुर्याद्ब्रह्मचर्यादिषु त्रिषु

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਸ਼ੌਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਗੰਧ ਅਤੇ ਲੇਪ ਮਿਟ ਨਾ ਜਾਣ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਕੜਾਈ ਨਾਲ ਕਰੇ।

Verse 45

दिवाविहितशौचाच्च रात्रावर्द्धं समाचरेत् । परग्रामे तदर्धं च पथि तस्यार्धमेव च

ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸ਼ੌਚ ਦਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਪਰਾਏ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਅੱਧਾ, ਅਤੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਅੱਧਾ ਹੀ ਕਰੇ।

Verse 46

तदर्धं रोगिणां चापि सुस्थे न्यूनं न कार येत् । अपि सर्वनदीतोयैर्मृत्कूटैश्चाप्यगोपमैः

ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਅੱਧਾ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ; ਪਰ ਸੁਸਥ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਾ ਕਰੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲਿਆਂ ਨਾਲ—ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਣ—ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰ ਲਏ।

Verse 47

आपातमाचरेच्छौचं भावदुष्टो न शुद्धिभाक् । आर्द्रधात्रीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिताः

ਜਿਵੇਂ ਹਾਲਾਤ ਹੋਣ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ੌਚ ਕਰੇ; ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਵ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੱਚੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਸ਼ੌਚ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਧਾਤ੍ਰੀ-ਫਲ (ਆਂਵਲਾ) ਦੇ ਆਕਾਰ ਬਰਾਬਰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 48

सर्वाश्चाहुतयोऽप्येवं ग्रासाश्चांद्रायणेपि च । प्रागास्य उदगास्यो वा सूपविष्टः शुचौ भुवि

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਦੇ ਗ੍ਰਾਸ ਵੀ—ਸ਼ੁੱਧ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ—ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 49

उपस्पृशेद्विहीनाभिस्तुषांगारास्थिभस्मभिः । अतिस्वच्छाभिरद्भिश्च यावद्धृद्गाभिरत्वरः

ਜਦੋਂ ਯੋਗ ਜਲ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਭੂਸੀ, ਕੋਇਲਾ, ਹੱਡੀ ਦੀ ਰਾਖ ਆਦਿ ਨਾਲ ਛਾਣੇ ਜਲ ਨਾਲ ਵੀ ਆਚਮਨ ਕਰ ਲਏ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਫ਼, ਹਿਰਦੇ ਤੱਕ ਡੂੰਘੇ ਜਲ ਨਾਲ—ਬਿਨਾ ਜਲਦੀ ਕੀਤੇ—ਆਚਮਨ ਕਰੇ।

Verse 50

ब्राह्मणो ब्रह्मतीर्थेन दृष्टिपूताभिराचमेत् । कण्ठगाभिर्नृपः शुध्येत्तालुगाभिस्तथोरुजः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੀਰਥ (ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਮੂਲ) ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰੇ। ਰਾਜਾ ਉਹ ਜਲ ਗਲੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਯ ਤਾਲੂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾਲ।

Verse 51

स्त्रीशूद्रावाथ संस्पर्शमात्रेणापि विशुध्यतः । शिरः शब्दं सकंठं वा जले मुक्तशिखोऽपि वा

ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਕੇਵਲ ਜਲ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਲ ਨਾਲ ਸਿਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗਲਾ ਛੂਹ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ।

Verse 52

अक्षालितपदद्वद्व आचांतोऽप्यशुचिर्म्मतः । त्रिः पीत्वांबु विशुद्ध्यर्थं ततः खानि विशोधयेत्

ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਨਾ ਧੋਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਆਚਮਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਲ ਪੀਏ; ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਰੰਧ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।

Verse 53

अंगुष्ठमूलदेशेन ह्यधरोष्ठौ परि मृजेत् । स्पृष्ट्वा जलेन हृदयं समस्ताभिः शिरः स्पृशेत्

ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਮੂਲ-ਭਾਗ ਨਾਲ ਹੇਠਲਾ ਹੋਠ ਪੋਂਛੇ। ਜਲ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਛੂਹ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਭ ਉਂਗਲੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹੇ।

Verse 54

अंगुल्यग्रैस्तथा स्कन्धौ सांबु सर्व्वत्र संस्पृशेत् । आचांतः पुनराचामेत्कृत्वा रथ्योपसर्पणम्

ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਮੋਢੇ ਵੀ ਛੂਹੇ, ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰੇ। ਆਚਮਨ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਮਗਰੋਂ, ਗਲੀ/ਰਾਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।

Verse 55

स्नात्वा भुक्त्वा पयः पीत्वा प्रारंभे शुभकर्मणाम् । सुप्त्वा वासः परीधाय दृष्ट्वा तथाप्यमंगलम्

ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਧ ਪੀ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵੇਲੇ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ—ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਵੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 56

प्रमादादशुचि स्मृत्वा द्विराचांतः शुचिर्भवेत् । दंतधावनं प्रकुर्वीत यथोक्त धर्मशास्त्रतः । आचांतोऽप्यशुचिर्यस्मादकृत्वा दंतधावनम्

ਜੇ ਅਣਧਿਆਨ ਕਾਰਨ ਅਸ਼ੁਚਿਤਾ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੋ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਤਧਾਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੰਤਧਾਵਨ ਬਿਨਾ, ਆਚਮਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਸ਼ੁਚਿ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 57

प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्यां रविवासरे । दंतानां काष्ठसंयोगो दहेदासप्तमं कुलम्

ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ, ਦਰਸ਼/ਅਮਾਵਸਿਆ, ਛੱਠੀ, ਨਵਮੀ ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਠ ਦੀ ਦਾਤਨ ਲਗਾਉਣਾ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਕੁਲ ਨੂੰ ਦਗਧ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 58

अलाभे दंतकाष्ठानां निषिद्धे वाथ वासरे । गंडूषा द्वादश ग्राह्या मुखस्य परिशुद्धये

ਜੇ ਦੰਤਕਾਠ ਨਾ ਮਿਲਣ, ਜਾਂ ਦਿਨ ਹੀ ਨਿਸ਼ਿਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੁਖ ਦੀ ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰ ਗੰਡੂਸ਼ (ਮੂੰਹ ਭਰ ਕੇ ਕੁੱਲਾ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 59

कनिष्ठाग्रपरीमाणं सत्वचं निर्व्रणारुजम् । द्वादशांगुलमानं च सार्द्रं स्याद्दंतधावनम्

ਦੰਤਧਾਵਨ ਲਈ ਦਾਤਨ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਜਿੰਨੀ ਮੋਟੀ ਹੋਵੇ, ਛਾਲ ਸਮੇਤ ਹੋਵੇ, ਘਾਵ ਜਾਂ ਰੋਗ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ; ਲੰਬਾਈ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੀ/ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ।

Verse 60

एकेकांगुलमानं तच्चर्वयेद्दंतधावनम् । प्रातः स्नानं चरित्वा च शुद्ध्यै तीर्थे विशेषतः

ਇੱਕ-ਇੱਕ ਅੰਗੁਲ-ਗੰਢ ਦੇ ਮਾਪ ਦੀ ਦਾਤਨ ਚਬਾ ਕੇ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥ ਤੇ—ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 61

प्रातः स्नानाद्यतः शुद्ध्येत्कायोऽयं मलिनः सदा । यन्मलं नवभिश्छिद्रैः स्रवत्येव दिवानिशम्

ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰੀਰ—ਜੋ ਸਦਾ ਮੈਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਮੈਲ ਨੌਂ ਛਿਦਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 62

उत्साहमेधासौभाग्यरूपसंपत्प्रवर्द्धकम् । प्राजापत्यसमं प्राहुस्तन्महाघविनाशकृत्

ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਵਰਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਬੁੱਧੀ, ਸੁਭਾਗ, ਰੂਪ-ਲਾਵਣ੍ਯ ਅਤੇ ਸੰਪੱਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

प्रातः स्नानं हरेत्पापमलक्ष्मीं ग्लानिमेव च । अशुचित्वं च दुःस्वप्नं तुष्टिं पुष्टिं प्रयच्छति

ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲ ਸਨਾਨ ਪਾਪ, ਅਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ੁਚਿਤਾ ਅਤੇ ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ ਮਿਟਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 64

नोपसर्पंति वै दुष्टाः प्रातस्नायिजनं क्वचित् । दृष्टादृष्टफलं यस्मात्प्रातःस्नानं समाचरेत्

ਜੋ ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੁਸ਼ਟ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਤਹਸਨਾਨ ਦਿੱਖੇ ਤੇ ਅਦਿੱਖੇ ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 65

प्रसंगतः स्नानविधिं प्रवक्ष्यामि नृपोत्तमाः । विधिस्नानं यतः प्राहुः स्नाना च्छतगुणोत्तरम्

ਪ੍ਰਸੰਗ ਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮੋ! ਮੈਂ ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ ਸਧਾਰਣ ਸਨਾਨ ਨਾਲੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 66

विशुद्धां मृदमादाय बर्हिषस्तिलगोमयम् । शुचौ देशे परिस्थाप्य ह्याचम्य स्नानमाचरेत्

ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ, ਬਰ੍ਹਿਸ (ਕੁਸ਼ਾ) ਘਾਹ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ; ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।

Verse 67

उपग्रही बद्ध शिखो जलमध्ये समाविशेत् । स्वशाखोक्तविधानेन स्नानं कुर्याद्यथाविधि

ਉਪਗ੍ਰਹੀ (ਸਨਾਨ-ਵਸਤ੍ਰ) ਧਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ; ਆਪਣੀ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।

Verse 68

स्नात्वेत्थं वस्त्रमापीड्य गृह्णीयाद्धौतवाससी । आचम्य च ततः कुर्यात्प्रातःसंध्यां कुशान्वितः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਵਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨਿਚੋੜ ਕੇ ਧੋਏ ਹੋਏ ਕੱਪੜੇ ਧਾਰੇ। ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ, ਕੁਸ਼ਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਤಃ-ਸੰਧਿਆ ਕਰੇ।

Verse 69

प्राणायामांश्चरन्विप्रो नियम्य मानसं दृढम् । अहोरात्रकृतैः पापैर्मुक्तो भवति तत्क्षणात्

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਪ੍ਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਉਸੇ ਖਣ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 70

दश द्वादशसंख्या वा प्राणायामाः कृता यदि । नियम्य मानसं तेन तदा तप्तं महत्तपः

ਜੇ ਕੋਈ ਦਸ ਵਾਰ—ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰ—ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ, ਤਾਂ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 71

सव्याहृतिप्रणवकाः प्राणायामास्तु षोडश । अपि भ्रूणहनं मासात्पुनंत्यहरहः कृताः

ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਸਮੇਤ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ—ਜੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ—ਤਾਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰੂਣ-ਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

Verse 72

यथा पार्थिवधातूनां दह्यते धमनान्मलाः । तथेंद्रियैः कृता दोषा ज्वाल्यंते प्राणसंयमात्

ਜਿਵੇਂ ਭੱਠੀ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਮੈਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਪਜੇ ਦੋਸ਼ ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਜਲ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 73

एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः । गायत्र्यास्तु परं नास्ति पावनं च नृपोत्तम

ਇਕ ਅੱਖਰ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਣਵ ‘ਓਂ’ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਪਰਮ ਤਪ ਹੈ। ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਪਾਵਨ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ।

Verse 74

कर्मणा मनसा वाचा यद्रात्रौ कुरुते त्वघम् । उत्तिष्ठन्पूर्वसंध्यायां प्राणायामैर्विशोधयेत्

ਕਰਮ ਨਾਲ, ਮਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਚਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪਾਪ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਸਵੇਰ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 75

यदह्ना कुरुते पापं मनोवाक्कायकर्मभिः । आसीनः पश्चिमां संध्यां प्राणायामैर्व्यपोहति । पश्चिमां तु समासीनो मलं हंति दिवाकृतम्

ਜੋ ਪਾਪ ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਾਂਝ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਬੈਠ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਪੱਛਮੀ ਸੰਧਿਆ ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਲਾ ਕੇ ਦਿਨ-ਕ੍ਰਿਤ ਮਲਿਨਤਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 76

नोपतिष्ठेत्तु यः पूर्व्वां नोपास्ते यस्तु पश्चिमाम् । स शूद्रवद्बहिष्कार्यः सर्वस्माद्द्विजकर्मणः

ਜੋ ਪੂਰਬੀ (ਸਵੇਰ ਦੀ) ਸੰਧਿਆ ਵਿੱਚ ਉਪਸਥਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ (ਸਾਂਝ ਦੀ) ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਭ ਦ੍ਵਿਜ-ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 77

अपां समीपमासाद्य नित्यकर्म समाचरेत् । तत आचमनं कुर्याद्यथाविध्यनु पूर्वशः

ਜਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਨਿੱਤ-ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।

Verse 78

आपोहिष्ठेति तिसृभिर्मार्जनं तु ततश्चरेत् । भूमौ शिरसि चाकाश आकाशे भुवि मस्तके

ਫਿਰ ‘ਆਪੋ ਹਿ ਸ਼ਠਾ…’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਿਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਜਨ (ਛਿੜਕਾਅ-ਸ਼ੁੱਧੀ) ਕਰੇ। ਇਹ ਕ੍ਰਿਆ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਨਿਆਸ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਭੂਮੀ’ ਅਤੇ ‘ਆਕਾਸ਼’ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 79

मस्तके च तथाकाशं भूमौ च नवधा क्षिपेत् । भूमिशब्देन चरणावाकाशं हृदयं स्मृतम् । शिरस्येव शिरःशब्दो मार्जनं तैरुदाहृतम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੌ ਵਾਰ ਦੇ ਵਿਨਿਆਸ ਨਾਲ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ‘ਆਕਾਸ਼’ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ‘ਭੂਮੀ’ ਨੂੰ ਰੱਖੇ। ‘ਭੂਮੀ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਚਰਨ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ‘ਆਕਾਸ਼’ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ, ਅਤੇ ‘ਸ਼ਿਰ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸਿਰ ਹੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਰਜਨ ਦਾ ਅਰਥ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

Verse 80

वारुणादपि चाग्नेयाद्वायव्यादपि चेंद्रतः । मंत्रस्थानादपि परं ब्राह्मं स्नानमिदं परम् । ब्राह्मस्नानेन यः स्नातः स बाह्याभ्यंतरं शुचिः

ਵਰੁਣ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ, ਅਗਨੀ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ, ਵਾਯੁ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ-ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ—ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ‘ਸਥਾਨ’ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ—ਇਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਾਹਮ-ਸਨਾਨ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮ-ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਹਰੋਂ ਵੀ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 81

सर्वत्र चार्हतामेति देवपूजादिकर्मणि । नक्तंदिनं निमज्ज्याप्सु कैवर्ताः किमु पावनाः

ਤਦ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਥਾਂ ਯੋਗ੍ਯਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਭੀ ਯੋਗ। ਜੇ ਮੱਛੀਰੇ ਰਾਤ ਦਿਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀਆਂ ਲਗਾ ਕੇ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉੱਚੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਕੀ ਰਹਿੰਦੀ?

Verse 82

शतशोऽपि तथा स्नाता न शुद्धा भावदूषिताः । अंतःकरणशुद्धांश्च तान्विभूतिः पवित्रयेत्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹਨ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਕਰਨ (ਮਨ-ਹਿਰਦਾ) ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਭੂਤੀ—ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ—ਪਾਵਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 83

किं पावनाः प्रकीर्त्यंते रासभा भस्मधूसराः । स स्नातः सर्वतीर्थेषु मलैः सर्वैर्विवर्जितः

ਭਸਮ ਨਾਲ ਧੂਸਰ ਹੋਏ ਗਧਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਪਵਿੱਤਰ’ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ? ਜੋ ਹਰ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਮਾਨੋ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 84

तेन क्रतुशतैरिष्टं चेतो यस्येह निर्मलम् । तदेव निर्मलं चेतो यथा स्यात्तन्मुने शृणु

ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਇੱਥੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਮਾਨੋ ਸੌ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਯਜ੍ਞ ਕਰ ਲਏ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੁਣੋ—ਉਹੀ ਚਿੱਤ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 85

विश्वेशश्चेत्प्रसन्नः स्यात्तदा स्यान्नान्यथा क्वचित् । तस्माच्चेतो विशुद्ध्यर्थं काशीनाथं समाश्रयेत्

ਜੇ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਵੀ ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਕਾਸ਼ੀਨਾਥ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 86

इदं शरीरमुत्सृज्य परं ब्रह्माधिगच्छति । द्रुपदांतं ततो जप्त्वा जलमादाय पाणिना

ਇਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਤੋਤ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ (ਦ੍ਰੁਪਦਾਂਤ) ਤੱਕ ਜਪ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜਲ ਲੈ ਕੇ…

Verse 87

कुयादृतं च मंत्रेण विधिज्ञस्त्वघमर्षणम् । निमज्ज्याप्सु च यो विद्वाञ्जपेत्त्रिरघमर्षणम्

ਵਿਧੀ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ‘਋ਤ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਪੇ।

Verse 88

जले वापि स्थले वापि यः कुर्यादघमर्ष णम् । तस्याघौघो विनश्येत यथा सूर्योदये तमः

ਜਲ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੀ ਹਨੇਰਾ।

Verse 89

गायत्रीं शिरसा हीनां महाव्याहृतिपूर्व्विकाम् । प्रणवाद्यां जपंस्तिष्ठन्क्षिपेदंभोंजलि त्रयम्

ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ—ਸ਼ਿਰਸ ਭਾਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਮਹਾਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰਵਕ, ਪ੍ਰਣਵ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ—ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਲ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅੰਜਲੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 90

तेन वज्रोदकेनाशु मंदेहा नाम राक्षसाः । सूर्यतेजः प्रलोपंते शैला इव विवस्वतः

ਉਸ ਵਜ੍ਰ-ਜਲ (ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਘ੍ਯ) ਨਾਲ ‘ਮੰਦੇਹਾ’ ਨਾਮ ਰਾਖਸ਼ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਾੜ ਢਹਿ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 91

सहायार्थं च सूर्यस्य यो द्विजो नांजलि त्रयम् । क्षिपेन्मंदेहनाशाय सोपि मंदेहतां व्रजेत्

ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਜੋ ਦਵਿਜ ਤਿੰਨ ਅੰਜਲੀ ਜਲ-ਅਰਘ੍ਯ ਮੰਦੇਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਵਾਸਤੇ ਛਿੜਕੇ—ਉਹ ਭੀ, ਜੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਕਰੇ, ਤਾਂ ‘ਮੰਦੇਹਾ’ ਦੀ ਹੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 92

प्रातस्तावज्जपंस्तिष्ठेद्यावत्सूर्यस्य दर्शनम् । उपविष्टो जपेत्सायमृक्षाणामाविलोकनात्

ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ ਤੱਕ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਦਿਸਣ ਤੱਕ ਬੈਠ ਕੇ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 93

काललोपो न कर्त्तव्यो द्विजेन स्वहितेप्सुना । अर्द्धोदयास्तसमये तस्माद्वज्रोदकं क्षिपेत्

ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਅੱਧ-ਉਦਯ ਅਤੇ ਅੱਧ-ਅਸਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵਜ੍ਰ-ਜਲ (ਅਰਘ੍ਯ) ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 94

विधिनापि कृता संध्या कालातीता ऽफला भवेत् । अयमेव हि दृष्टांतो वंध्यास्त्रीमैथुनं यथा

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਸੰਧਿਆ ਭੀ ਜੇ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਝ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ।

Verse 95

जले वामकरं कृत्वा या संध्याऽचरिता द्विजैः । वृषली सा परिज्ञेया रक्षोगणमुदा वहा

ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਜੇ ਦਵਿਜ ਸੰਧਿਆ ਕਰੇ, ਉਹ ਸੰਧਿਆ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਲੀ’ (ਅਧਮ) ਜਾਣੀਏ; ਉਹ ਰਾਖਸ਼-ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 96

उपस्थानं ततः कुर्याच्छाखोक्तविधिना ततः । सहस्रकृत्वो गायत्र्याः शतकृत्वोथवा पुनः

ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਵੇਦਿਕ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਸਥਾਨ ਕਰੇ; ਤਦੋਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ—ਅਥਵਾ ਮੁੜ ਸੌ ਵਾਰ ਕਰੇ।

Verse 97

दशकृत्वोऽथ देव्यै च कुर्यात्सौ रीमुपस्थितिम् । सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम्

ਫਿਰ ਦਸ ਵਾਰ ਸੂਰਯ-ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਉਪਸਥਿਤੀ (ਆਹਵਾਨ-ਪੂਜਾ) ਵੀ ਕਰੇ। ਜਪ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮ, ਸੌ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ, ਦਸ ਵਿੱਚ ਅਵਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 98

गायत्रीं यो जपेद्विप्रो न स पापैः प्रलिप्यते । रक्तचंदनमिश्राभिरद्भिश्च कुसुमैः कुशैः

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। (ਉਹ ਪੂਜਾ ਕਰੇ) ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਮਿਲੇ ਜਲ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਨਾਲ।

Verse 99

वेदोक्तैरागमोक्तैर्वा मंत्रैरर्घं प्रदापयेत् । अर्चितः सविता येन तेन त्रैलोक्यमर्च्चितम्

ਵੇਦੋਕਤ ਜਾਂ ਆਗਮੋਕਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਰਘ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰ ਲਈ।

Verse 100

अर्चितः सविता दत्ते सुतान्पशुव सूनि च । व्याधीन्हरेद्ददात्यायुः पूरयेद्वांछितान्यपि

ਜਦੋਂ ਸਵਿਤਾ (ਸੂਰਜ-ਦੇਵ) ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ, ਪਸ਼ੂ-ਧਨ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ-ਵ੍ਰਿਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵੀ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 101

अयं हि रुद्र आदित्यो हरिरेष दिवाकरः । रविर्हिरण्यरूपोऽसौ त्रयीरूपोऽयमर्यमा

ਇਹੀ ਸੂਰਜ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ; ਇਹੀ ਆਦਿਤ੍ਯ ਹੈ; ਇਹੀ ਹਰਿ ਹੈ—ਦਿਨ ਦਾ ਕਰਤਾ ਦਿਵਾਕਰ। ਇਹ ਰਵਿ ਸੁਵਰਨ-ਰੂਪ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਹੈ; ਇਹੀ ਅਰ੍ਯਮਾ ਹੈ।

Verse 102

ततस्तु तर्पणं कुर्यात्स्वशाखोक्तविधानतः । ब्रह्मादीनखिलान्देवान्मरीच्यादींस्तथा मुनीन्

ਤਦਨੰਤਰ ਆਪਣੀ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰ੍ਪਣ ਕਰੇ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਮੂਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਭੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ।

Verse 110

अंगुल्यग्रेण वै दैवमार्षमंगुलिमूलगम् । ब्राह्ममंगुष्ठमूले तु पाणिमध्ये प्रजापतेः

ਦੇਵ-ਤਰ੍ਪਣ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ; ਆਰ੍ਸ਼ (ਰਿਸ਼ੀ) ਤਰ੍ਪਣ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਮੂਲਾਂ ਤੇ; ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ ਤਰ੍ਪਣ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਮੂਲ ਤੇ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ-ਤਰ੍ਪਣ ਹਥੇਲੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 120

देवतां परिपूज्याथ नैमित्तिकं विधिं चरेत् । पवनाग्निं समुज्ज्वाल्य वैश्वदेवं समाचरेत्

ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪਰਿਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਵਿਧੀ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ। ਪਵਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਾਗਨੀ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵ ਯਜ੍ਞ ਕਰੇ।

Verse 130

ऐन्द्रवारुणवायव्याः सौम्या वै नैरृताश्च ये । प्रतिगृह्णंत्विमं पिंडं काका भूमौ मयार्पितम्

ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਸੋਮ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਵਾਸੀ ਤੇ ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਜੋ ਹਨ—ਹੇ ਕਾਂਵੋ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਰਪਿਤ ਇਹ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।

Verse 140

ततो मौनेन भुञ्जीत न कुर्याद्दंतघर्षणम् । प्रक्षालितव्यहस्तस्य दक्षिणांगुष्ठमूलतः

ਫਿਰ ਮੌਨ ਧਾਰ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਦੰਦ ਨਾ ਘਿਸੇ ਨਾਂ ਖੜਖੜਾਏ। ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ (ਭੋਜਨ ਨੂੰ) ਛੂਹ ਕੇ/ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 145

उद्देशतः समाख्यात एष नित्यतनो विधिः । इत्थं समाचरन्विप्रो नावसीदति कर्हिचित्

ਸੰਕੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿੱਤ-ਆਚਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪਤਨ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।