Adhyaya 2

Verse 1

। व्यास उवाच पृथ्वीपुरंध्यास्तिलकं ललाटे लक्ष्मीलतायाः स्फुटमालवालम् । वाग्देवताया जलकेलिरम्यं नोहेरकं संप्रति वर्णयामि

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੁਣ ਮੈਂ ਨੋਹੇਰਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਧਰਤੀ-ਰੂਪੀ ਸੁਭਾਗਣੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤਿਲਕ ਵਾਂਗ; ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਲਤਾ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਉਰਵਰ ਆਲਵਾਲ ਵਾਂਗ; ਅਤੇ ਵਾਕ੍ਦੇਵੀ ਦੀ ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਾਂਗ ਮਨੋਹਰ—ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਧਾਮ।

Verse 2

साधु पृष्टं त्वया राजन्वाराणस्यधिकाधिकम् । धर्मारण्यं नृपश्रेष्ठ श्रृणुष्वावहितो भृशम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਸਦਾ ਵਧਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਚੰਗਾ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 3

सर्वतीर्थानि तत्रैव ऊषरं तेन कथ्यते । ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैरिंद्राद्यैः परिसेवितम्

ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਊਸ਼ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਮਹੇਸ਼ ਆਦਿਕ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਉਹ ਸੇਵਿਤ ਹੈ।

Verse 4

लोकपालैश्च दिक्पालैर्मातृभिः शिवशक्तिभिः । गंधर्वैश्वाप्सरोभिश्च सेवितं यज्ञकर्मभिः

ਉਹ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਦਿਕਪਾਲਾਂ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਯਜ્ઞ-ਕਰਮ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਤੱਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

तदाद्यं च नृपस्थानं सर्वसौख्यप्रदुं तथा । यज्ञैश्च बहुभिश्चैव सेवितं मुनिसत्तमैः

ਉਹ ਆਦਿ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜ-ਆਸਨ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉੱਤਮ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਨੇਕ ਯਜ्ञਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਉਹ ਸੇਵਿਤ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

सिंहव्याघ्रैर्द्विपैश्चैव पक्षिभिर्विविधैस्तथा । गोमहिष्यादिभिश्चैव सारसैर्मृगशूकरैः

ਉਹ ਧਰਤੀ ਸਿੰਹਾਂ ਤੇ ਬਾਘਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਵਸਦੀ ਹੈ; ਗਾਂ, ਮਹਿਸਾਂ ਆਦਿ, ਸਾਰਸ, ਹਰਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹਨ।

Verse 8

सेवितं नृपशार्दूल श्वापदैवैर्विविधैरपि । तत्र ये निधनं प्राप्ताः पक्षिणः कीटकादयः

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਉਹ ਥਾਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੇਵਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜੋ ਪੰਛੀ, ਕੀਟ ਆਦਿ ਜੀਵ ਮਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ…

Verse 9

भूतवेतालशाकिनीग्रहदेवाधिदेवतैः । ऋतुभिर्मासपक्षैश्च सेव्यमानं सुरासुरेः

ਉਹ ਭੂਤਾਂ, ਵੇਤਾਲਾਂ, ਸ਼ਾਕਿਨੀਆਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ, ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਿਤੂਆਂ, ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੇ ਪੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ—ਸੁਰਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲੋਂ।

Verse 10

एकोत्तरशतैः सार्द्धं मुक्तिस्तेषां हि शाश्वती । ते सर्वे विष्णुलोकांश्च प्रयांत्येव न संशयः

ਸੌ ਇੱਕ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 11

संतारयति पूर्वज्ञान्दश पूर्वान्दशापरान् । यवव्रीहितिलैः सर्पिर्बिल्वपत्रैश्च दूर्वया

ਉਹ ਜੌ, ਚੌਲ, ਤਿਲ, ਘੀ, ਬੇਲ-ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਦੂರ್ವਾ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਦਾ ਹੈ—ਦਸ ਪੂਰਵਜ ਅਤੇ ਦਸ ਅਪਰਜ।

Verse 12

गुडैश्चैवोदकैर्नाथ तत्र पिंडं करोति यः । उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोत्तरं शतम्

ਹੇ ਨਾਥ! ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਤ ਗੋਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਸੌ ਇਕ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਕੁਲ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

वृक्षैरनेकधा युंक्ते लतागुल्मैः सुशोभितम् । सदा पुण्यप्रदं तच्च सदा फलसमन्वितम्

ਉਹ ਸਥਾਨ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਲਤਾਵਾਂ ਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਉਹ ਸਦਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।

Verse 16

महानंदमयं दिव्यं पावनात्पावनं परम् । कलकंठः कलोत्कंठमनुगुंजति कुंजगः

ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ—ਪਾਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਮ ਪਾਵਨ। ਉੱਥੇ ਕੁੰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਕੋਇਲ ਮਿੱਠੀ ਤਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਉਤਕੰਠ ਭਰੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

ध्यानस्थः श्रोष्यति तदा पारावत्येति वार्य्यते । केकः कोकीं परित्यज्य मौनं तिष्ठति तद्भयात्

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਸੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ “ਪਾਰਾਵਤੀ!” ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਭਯ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੋਰ ਆਪਣੀ ਸੰਗਣੀ ਛੱਡ ਕੇ ਮੌਨ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 18

चकोरश्चंद्रिकाभोक्ता नक्तव्रतमिवास्थितः । पठंति सारिकाः सारं शुकं संबोधयत्यहो

ਚਕੋਰ ਚਾਂਦਨੀ ਦਾ ਪਾਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਤ ਦੇ ਵਰਤ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਿਕਾਂ ਸਾਰ ਤੱਤ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਤੋਤਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

भेकोऽहिना क्रीडते च मानुषा राक्षसैः सह । निर्भयं वसते तत्र धर्म्मारण्यं च भूतले

ਉਥੇ ਮੇਡਕ ਸੱਪ ਨਾਲ ਵੀ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 20

अश्वमेधाधिको धर्मस्तस्य स्याच्च पदेपदे । शापानुग्रहसंयुक्ता ब्राह्मणास्तत्र संति वै

ਉਥੇ ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪੁੰਨ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਥੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ।

Verse 21

अष्टादशसहस्राणि पुण्यकार्येषु निर्मिताः । षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि भृत्यास्ते वणिजो भुवि

ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਜਣੇ ਪੁੰਨ-ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸੇਵਕ ਹਨ—ਉਹ ਵਣਜਾਰੇ, ਜੋ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 22

द्विजभक्तिसमायुक्ता ब्रह्मण्यास्ते त्वयोनिजाः । पुराणज्ञाः सदाचारा धार्मिकाः शुद्धबुद्धयः । स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्म्मारण्यनिवासिनः

ਦੁਇਜਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ ਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਅਯੋਨਿਜ ਜਨ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਸਦਾ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ-ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 23

युधिष्ठिर उवाच । धर्मारण्येति त्रिदशैः कदा नाम प्रतिष्ठितम् । पावनं भूतले जातं कस्मात्तेन विनिर्मितम्

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ‘ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇਹ ਕਦੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ? ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਪਾਵਨ ਸਥਾਨ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ?”

Verse 24

तीर्थभूतं हि कस्माच्च कारणात्तद्वदस्व मे । ब्राह्मणाः कतिसं ख्याकाः केन वै स्थापिताः पुरा

ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ਤੀਰਥ-ਰੂਪ ਬਣਿਆ? ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਿੰਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ—ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ?

Verse 25

अष्टादशसहस्राणि किमर्थं स्थापितानि वै । कस्मिन्नंशे समुत्पन्ना ब्राह्मणा ब्रह्म सत्तमाः

ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ? ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਸ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ?

Verse 26

सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदांगपारगाः । ऋग्वेदेषु च निष्णाता यजुर्वेदकृतश्रमाः

ਉਹ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸਨ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਪਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ; ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਅਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਕਠੋਰ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ਿਖਿਆਪ੍ਰਾਪਤ ਸਨ।

Verse 27

सामवेदांगपारज्ञास्त्रैविद्या धर्म वित्तमाः । तपोनिष्ठा शुभाचाराः सत्यव्रतपरायणाः

ਉਹ ਸਾਮਵੇਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਪਾਰ-ਗਿਆਨੀ ਸਨ; ਤ੍ਰੈਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਧਰਮ ਦੇ ਉੱਤਮ ਵਿਦਵਾਨ; ਤਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਸ਼ੁਭ ਆਚਾਰ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ।

Verse 28

मासोपवासैः कृशितास्तथा चांद्रायणादिभिः । सदाचाराश्च ब्रह्मण्याः केन नित्यो पजीविनः । तत्सर्वमादितः कृत्स्नं ब्रूहि मे वदतां वर

ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਉਪਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਸਨ; ਸਦਾ ਸਦਾਚਾਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯ—ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਿਕਾ ਕਿਹੜੇ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਹੇ ਵਕਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 29

दानवास्तत्र दैतेया भूतवेतालसंभवाः । राक्षसाश्च पिशाचाश्च उद्वेजंते कथं न तान्

ਉੱਥੇ ਦਾਨਵ, ਦੈਤ, ਭੂਤ, ਵੇਤਾਲ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚ - ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਡਰਾਉਂਦੇ?