Adhyaya 13

Verse 1

व्यास उवाच । शंभोश्च पश्चिमे भागे स्थापितः कश्यपात्मजः । तत्रास्ति तन्महाभाग रविक्षेत्रं तदुच्यते

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉਥੇ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ‘ਰਵਿਕ੍ਸ਼ੇਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

तत्रोत्पन्नौ महादिव्यौ रूपयौवनसंयुतौ । नासत्यावश्विनौ देवौ विख्यातौ गदनाशनौ

ਉੱਥੇ ਦੋ ਮਹਾ-ਦਿਵ੍ਯ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਨਾਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ; ਜੋ ਰੂਪ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਅਤੇ ਯੌਵਨ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਰੋਗ-ਨਾਸਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । पितामह महाभाग कथयस्व प्रसादतः । उत्पत्तिरश्विनोश्चैव मृत्युलोके च तत्कथम्

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ?

Verse 4

रविलोकात्कथं सूर्यो धरायामवतारितः । एतत्सर्वं प्रयत्नेन कथयस्व प्रसादतः

ਸੂਰ੍ਯ ਲੋਕ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਅਵਤਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਥਨ ਕਰੋ।

Verse 5

यच्छ्रुत्वा हि महाभाग सर्वपापैः प्रमुच्यते

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

व्यास उवाच । साधु पृष्टं त्वया भूप ऊर्ध्वलोककथानकम् । यच्छ्रुत्वा नरशार्दूल सर्वरोगात्प्रमुच्यते । विश्वकर्म्मसुता संज्ञा अंशुमद्रविणा वृता

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕਥਾ ਬਾਰੇ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਰਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੰਜ੍ਞਾ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ (ਸੂਰ੍ਯ) ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਗਈ।

Verse 8

सूर्य उवाच । मयि दृष्टे सदा यस्मात्कुरुषे स्वाक्षिसंयमम् । तस्माज्जनिष्यते मूढे प्रजासंयमनो यमः

ਸੂਰਜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਕਰਦੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੂੜ੍ਹੇ, ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯਮ ਜਨਮੇਗਾ।

Verse 9

ततः सा चपलं देवी ददर्श च भयाकुलम् । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः

ਤਦੋਂ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੰਚਲ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਡੋਲਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਰਵਿ (ਸੂਰਜ) ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 10

यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वया धुना । तस्माद्विलोलितां संज्ञे तनयां प्रसविष्यसि

ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਡੋਲ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੰਜ੍ਞਾ, ਤੂੰ ‘ਵਿਲੋਲਿਤਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਂਗੀ।

Verse 11

व्यास उवाच । ततस्तस्यास्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना येयं विख्याता सुमहानदी

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੇ ਉਸੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਯਮ ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਵੀ—ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਨਦੀ।

Verse 12

सा च संज्ञा रवेस्तेजो महद्दुःखेन भामिनी । असहंतीव सा चित्ते चिंतयामास वै तदा

ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਸੰਜ੍ਞਾ, ਰਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਕਾਰਨ, ਮਹਾਨ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ।

Verse 13

किं करोमि क्व गच्छामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्तुः कोपमर्कस्य नश्यति

ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਅਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲੇਗੀ? ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਸੂਰਯ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਠੰਢਾ ਕਰਾਂ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟੇ?

Verse 14

इति संचिंत्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । साधु मेने महाभागा पितृसंश्रयमापसा

ਇਉਂ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਨੇ ਇਹੀ ਚੰਗਾ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੇ ਸ਼ਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।

Verse 15

ततः पितृगृहं गंतुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामाहूयात्मनस्तु सा देवी दयिता रवेः

ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸਚਯ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ ਦੇਵੀ—ਸੂਰਯ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ—ਨੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਲਈ ਛਾਇਆ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ।

Verse 16

तां चोवाच त्वया स्थेयमत्र भानोर्यथा मया । तथा सम्यगपत्येषु वर्तितव्यं तथा रवौ

ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਭਾਨੁ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਥਾਂ ਟਿਕੀ ਰਹੀਂ; ਸੰਤਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭੀ ਠੀਕ ਰੀਤ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ, ਅਤੇ ਰਵੀ ਨਾਲ ਭੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।”

Verse 17

दुष्टमपि न वाच्यं ते यथा बहुमतं मम । सैवास्मि संज्ञाहमिति वाच्यमेवं त्वयानघे

“ਜੇ ਕੁਝ ਅਣਚੰਗਾ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਯ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ੇ, ਤੂੰ ਇਹੀ ਕਹੀਂ: ‘ਮੈਂ ਹੀ ਸੰਜ্ঞਾ ਹਾਂ।’”

Verse 18

छायासंज्ञोवाच । आकेशग्रहणाच्चाहमाशापाच्च वचस्तथा । करिष्ये कथयिष्यामि यावत्केशापकर्षणा त्

ਛਾਇਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੇਸ ਫੜ ਲਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਾਂਗੀ ਤੇ ਬੋਲਾਂਗੀ—ਜਦ ਤੱਕ ਇਸ ਕੇਸ-ਖਿੱਚਣ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।”

Verse 19

इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकिल्बिषम्

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਦੇਵੀ ਤਦ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਵਨ ਨੂੰ ਗਈ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ (ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ) ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਧੋ ਲਏ ਸਨ।

Verse 20

बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्व कर्म्मणा । तत्स्थौ पितृगृहे सा तु किंचित्कालमनिंदिता

ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਨਾਲ—ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵੱਲੋਂ—ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਦੇਵੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਟਿਕੀ ਰਹੀ।

Verse 21

ततः प्राह स धर्मज्ञः पिता नातिचिरोषिताम् । विश्वकर्मा सुतां प्रेम्णा बहुमा नपुरस्सरम्

ਫਿਰ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਪਿਤਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ, ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ, ਆਦਰ-ਭਰੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 22

त्वां तु मे पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तेन समानि स्युः किंतु धर्मो विलुप्यते

“ਪਰ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਬੱਚੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦਿਨ ਵੀ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਲੁਪਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।”

Verse 23

बांधवेषु चिरं वासो न नारीणां यशस्करः । मनोरथो बांधवानां भार्या पितृगृहे स्थिता

ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਾਂਧਵਾਂ ਵਿਚ ਲੰਮਾ ਵਸਣਾ ਵਿਆਹੀ ਨਾਰੀ ਲਈ ਯਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਜਦੋਂ ਪਤਨੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਟਿਕੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਾਂਧਵਾਂ ਦੀ ਮਨੋਰਥ-ਆਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 24

स त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण संगता । पितुर्गृहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके

ਹੇ ਪੁੱਤਰੀ, ਤੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਨਾਥ ਪਤੀ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਵੱਸਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।

Verse 25

अतो भर्तृगृहं गच्छ दृष्टोऽहं पूजिता च मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुभेक्षणे

ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਪਤੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਹੇ ਸ਼ੁਭ-ਨੇਤ੍ਰੀ, ਮੁੜ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਉਣਾ।

Verse 26

व्यास उवाच । इत्युक्ता सा तदा क्षिप्रं तथेत्युक्ता च वै मुने । पूजयित्वा तु पितरं सा जगामोत्तरान्कुरून्

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਿਹਾ, ਹੇ ਮੁਨੀ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂਆਂ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 27

सूर्यतापमनिच्छती तेजसस्तस्य बिभ्यती । तपश्चचार तत्रापि वडवारूपधारिणी

ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਸਹਿਣਾ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਵਡਵਾ (ਘੋੜੀ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 28

संज्ञामित्येव मन्वानो द्वितीयायां दिवस्पतिः । जनयामास तनयौ कन्यां चैकां मनोरमाम्

‘ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸੰਜ्ञਾ ਹੈ’ ਐਸਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਦਿਵਸਪਤੀ ਸੂਰਯ ਨੇ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇਕ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 29

छाया स्वतनयेष्वेव यथा प्रेष्णाध्यवर्तत । तथा न संज्ञाकन्यायां पुत्रयोश्चाप्यवर्तत । लालनासु च भोज्येषु विशेषमनुवासरम्

ਛਾਇਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਅਤਿ ਸਨੇਹ ਕੀਤਾ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਜ्ञਾ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।

Verse 30

मनुस्तत्क्षांतवानस्या यमस्तस्या न चाक्षमत् । ताडनाय ततः कोपात्पादस्तेन समुद्यतः । तस्याः पुनः क्षांतमना न तु देहे न्यपातयत्

ਮਨੂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿ ਲਿਆ, ਪਰ ਯਮ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਤਦ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਨ ਲਈ ਪੈਰ ਉਠਾਇਆ; ਪਰ ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਪੈਰ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਨਾ ਡਿੱਗਣ ਦਿੱਤਾ।

Verse 31

ततः शशाप तं कोपाच्छायासंज्ञा यमं नृप । किंचित्प्रस्फुरमाणोष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा

ਤਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਛਾਇਆ—ਜੋ ਸੰਜ्ञਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ—ਨੇ ਯਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਦੇ ਹੋਠ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਹੱਥ ਥਰਥਰਾ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 32

पत्न्यां पितुर्मयि यदि पादमुद्यच्छसे बलात् । भुवि तस्मादयं पादस्तवाद्यैव भविष्यति

‘ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ—ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉੱਤੇ—ਬਲ ਨਾਲ ਪੈਰ ਚੁੱਕੇਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਤੋਂ ਤੇਰਾ ਇਹੀ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ।’

Verse 33

इत्याकर्ण्य यमः शापं मातर्यतिविशंकितः । अभ्येत्य पितरं प्राह प्रणिपातपुरस्सरम्

ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਯਮ ਮਾਤਾ ਲਈ ਅਤਿ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 34

तातैतन्महदाश्चर्यमदृष्टमिति च क्वचित् । माता वात्सल्यरूपेण शापं पुत्रे प्रयच्छति

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪਿਤਾਜੀ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਕਦੇ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਮਮਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵੇ।”

Verse 35

यथा माता ममाचष्ट नेयं माता तथा मम । निर्गुणेष्वपि पुत्रेषु न माता निर्गुणा भवेत्

“ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਸੱਚੀ ਮਾਤਾ ਨਹੀਂ। ਪੁੱਤਰ ਗੁਣਹੀਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮਾਤਾ ਗੁਣਹੀਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।”

Verse 36

यमस्यैतद्वचः श्रुत्वा भगवांस्तिमिरापहः । छायासंज्ञामथाहूय पप्रच्छ क्वगतेति च

ਯਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ—ਅੰਧਕਾਰ ਹਰਣ ਵਾਲੇ—ਨੇ ‘ਛਾਇਆ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਹੈ?”

Verse 37

सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वयापत्यान्येतानि जनितानि मे

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਵਿਭਾਵਸੁ, ਮੈਂ ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰ ਦੀ ਧੀ ਸੰਜ੍ਞਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਹ ਸੰਤਾਨਾਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਹਨ।”

Verse 38

इत्थं विवस्वतस्तां तु बहुशः पृच्छतो यदा । नाचचक्षे तदा क्रुद्धो भास्वांस्तां शप्तुमुद्यतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰੰਬਾਰ ਪੁੱਛਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਭੇਦ ਨਾ ਦੱਸਿਆ, ਤਦ ਭਾਸਵਾਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 39

ततः सा कथयामास यथावृत्तं विवस्वते । विदितार्थश्च भगवाञ्जगाम त्वष्टु रालयम्

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਵਿਵਸਵਾਨ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ। ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 40

ततः संपूजयामास त्वष्टा त्रैलोक्यपूजितम् । भास्वन्किं रहिता शक्त्या निजगेहमुपागतः

ਤਦ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ ਉਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਭਾਸਵਾਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈਂ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇਂ?”

Verse 41

संज्ञां पप्रच्छ तं तस्मै कथयामास तत्त्ववित् । आगता सेह मे वेश्म भवतः प्रेषिता रवे

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਜ੍ਞਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਤੱਤਵਿਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਰਵਿ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਈ ਹੈ—ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਹੋਈ।”

Verse 42

दिवाकरः समाधिस्थो वडवारूपधारिणीम् । तपश्चरंतीं ददृशे उत्तरेषु कुरुष्वथ

ਸੂਰ੍ਯਦੇਵ ਨੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਘੋੜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 43

असह्यमाना सूर्यस्य तेजस्तेनातिपीडिता । वह्न्याभनिजरूपं तु च्छायारूपं विमुच्य च

ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਹਕਦੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਨ ਸਹਾਰ ਸਕੀ; ਉਸ ਚਮਕ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਛਾਇਆ-ਰੂਪ ਤਿਆਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤਿ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਿਜ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ।

Verse 44

धर्मारण्ये समागत्य तप स्तेपे सुदुष्करम् । छायापुत्रं शनिं दृष्ट्वा यमं चान्यं च भूपते

ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਛਾਇਆ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਯਮ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਕ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ (ਗੱਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ)।

Verse 45

तदैव विस्मितः सूर्यो दुष्टपुत्रौ समीक्ष्य च । ज्ञातुं दध्यौ क्षणं ध्यात्वा विदित्वा तच्च कारणम्

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਉਹਨਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋਇਆ। ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਇਕ ਛਣ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਜਾਣ ਲਿਆ।

Verse 46

घृण्यौष्ण्याद्दग्धदेहा सा तपस्तेपे पतिव्रता । येन मां तेजसा सह्यं द्रष्टुं नैव शशाक ह

ਉਸ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦਾ ਦੇਹ ਤੀਖੀ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਤਪ ਕਰਦੀ ਰਹੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਅਸਹਿ ਤੇਜ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਹੀ ਨਾ ਸਕੀ ਸੀ।

Verse 47

पञ्चाशद्धायनेतीते गत्वा कौ तप आचरत् । प्रद्योतनो विचार्यैवं गत्वा शीघ्रं मनोजवः

ਜਦ ਪੰਜਾਹ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ, ਉਹ ਉਸ ਥਾਂ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਉਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਦਿਓਤਨ—ਮਨ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਾਲਾ—ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

Verse 48

धर्मारण्ये वरे पुण्ये यत्र संज्ञास्थिता तपः । आगतं तं रविं दृष्ट्वा वडवा समजायत

ਉੱਤਮ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਜ੍ਞਾ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਰਵਿ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਵਡਵਾ—ਘੋੜੀ—ਬਣ ਗਈ।

Verse 49

सूर्यपत्नी सदा संज्ञा सूर्यश्चाश्वस्ततोऽभवत् । ताभ्यां सहाभूत्संयोगो घ्राणे लिंगं निवेश्य च

ਸੰਜ੍ਞਾ ਸਦਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤਦ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਹੋਇਆ—ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਲਿੰਗ ਉਸ ਦੀ ਨੱਕ ਦੇ ਨਾਸਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 50

तदा तौ च समुत्पन्नौ युगलावश्विनौ भुवि । प्रादुर्भूतं जलं तत्र दक्षिणेन खुरेण च

ਤਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦੇਵਤਾ ਦੋਵੇਂ ਜੁੜਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੱਜੇ ਖੁਰ ਨਾਲ (ਖੋਦ ਕੇ) ਜਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 51

विदलिते भूमिभागे तत्र कुंडं समुद्बभौ । द्वितीयं तु पुनः कुंडं पश्चार्धचरणोद्भवम्

ਜਦ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉਹ ਭਾਗ ਫਟ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਕੁੰਡ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਕੁੰਡ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧੇ ਚਰਨ/ਖੁਰ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ।

Verse 52

उत्तरवाहिन्याः काश्या कुरुक्षेत्रादि वै तथा । गंगापुरीसमफलं कुण्डेऽत्र मुनिनोदितम्

ਇਸ ਕੁੰਡ ਦਾ ਪੁੰਨ—ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਉੱਤਰਵਾਹਿਨੀ ਕਾਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਆਦਿ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਗੰਗਾਪੁਰੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ।

Verse 53

तत्फलं समवाप्नोति तप्तकुण्डे न संशयः । स्नानं विधाय तत्रैव सर्वपापैः प्रमुच्यते

ਤਪਤਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 54

न पुनर्जायते देहः कुष्ठादिव्याधिपीडितः । एतत्ते कथितं भूप दस्रांशोत्पत्तिकारणम्

ਫਿਰ ਉਹ ਦੇਹ ਕੁਸ਼ਠ ਆਦਿ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ। ਹੇ ਭੂਪ! ਦਸ਼ਰਾਂਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 55

तदा ब्रह्मादयो देवा आगतास्तत्र भूपते । दत्त्वा संज्ञावरं शुभ्रं चिंतितादधिकं हि तैः

ਤਦ ਹੇ ਭੂਪਤੇ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਜ੍ਞਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ—ਸਚਮੁਚ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚਿੰਤਿਆ ਸੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ।

Verse 56

स्थापयित्वा रविं तत्र बकुलाख्यवनाधिपम् । आनर्चुस्ते तदा संज्ञां पूर्वरूपाऽभवत्तदा

ਉੱਥੇ ਬਕੁਲ ਨਾਮਕ ਵਨ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਵੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਤਦ ਸੰਜ੍ਞਾ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਹੋ ਗਈ।

Verse 57

स्थापिता तत्र राज्ञी च कुमारौ युगलौ तदा । एतत्तीर्थफलं वक्ष्ये शृणु राजन्महामते

ਉੱਥੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵੀ ਤਦ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਫਲ ਕਹਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ ਰਾਜਨ!

Verse 58

आदिस्थानं कुरुश्रेष्ठ देवैरपि सुदुर्लभम् । रविकुण्डे नरः स्नात्वा श्रद्धायुक्तो जितेंद्रियः

ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਹ ਆਦਿ-ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰਵਿਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—

Verse 59

तारयेत्स पितॄन्सर्वान्महानरकगानपि । श्रद्धया यः पिबेत्तोयं संतर्प्य पितृदेवताः

ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਭ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ—ਭਾਵੇਂ ਜੋ ਮਹਾਨ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਣ—ਤਾਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਪਿਤ੍ਰਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਇਹ ਜਲ ਪੀਂਦਾ ਹੈ—

Verse 60

स्वल्पं वापि बहुवापि सर्वं कोटिगुणं भवेत् । सप्तम्यां रविवारेण ग्रहणं चंद्रसूर्ययोः

ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ, ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਦਿਨ, ਅਤੇ ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਦੇ ਗ੍ਰਹਣ ਵੇਲੇ—

Verse 61

रविकुण्डे च ये स्नाताः न ते वै गर्भगामिनः । सक्रांतौ च व्यतीपाते वैधृतेषु च पर्वसु

ਜੋ ਰਵਿਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ (ਅਰਥਾਤ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ)। ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ, ਵੈਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪਰਵ-ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ—

Verse 62

पूर्णमास्याममावास्यां चतुर्द्दश्यां सितासिते । रविकुंडे च यः स्नातः क्रतुकोटिफलं लभेत्

ਪੂਰਨਿਮਾ, ਅਮਾਵਸਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਲ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ—ਜੋ ਰਵਿਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰੋੜ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 63

पूजयेद्बकुलार्कं च एकचित्तेन मानवः । स याति परमं धाम स यावत्तपते रविः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਬਕੁਲਾਰਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਰਹੇ।

Verse 64

तस्य लक्ष्मीः स्थिरा नूनं लभते संततिं सुखम् । अरिवर्गः क्षयं याति प्रसादाच्च दिवस्पतेः

ਉਸ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਸਪਤੀ (ਸੂਰਜਦੇਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵੈਰੀ-ਵਰਗ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 65

नाग्नेर्भयं हि तस्य स्यान्न व्याघ्रान्न च दंतिनः । न च सर्प्पभयं क्वापि भूतप्रेतादिभीर्नहि

ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਬਾਘਾਂ ਤੋਂ, ਨਾ ਹਾਥੀਆਂ ਤੋਂ। ਕਿਤੇ ਵੀ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਭਯ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ।

Verse 66

बालग्रहाश्च सर्वेऽपि रेवती वृद्धरेवती । ते सर्वे नाशमायांति बकुलार्क नमोस्तु ते

ਸਾਰੇ ਬਾਲਗ੍ਰਹ ਦੋਸ਼—ਰੇਵਤੀ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੱਧ-ਰੇਵਤੀ ਸਮੇਤ—ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬਕੁਲਾਰਕ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ!

Verse 67

गावस्तस्य विवर्द्धंते धनं धान्यं तथैव च । अविच्छेदो भवेद्वंशो बकुलार्के नमस्कृते

ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਧਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਵੀ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਬਕੁਲਾਰਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 68

काकवन्ध्या च या नारी अनपत्या मृतप्रजा । वन्ध्या विरूपिता चैव विषकन्याश्च याः स्त्रियः

ਜੋ ਨਾਰੀ ‘ਕਾਕ-ਵੰਧਿਆ’ ਹੋਵੇ (ਜਿਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਮਰੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੋਣ), ਜੋ ਸੰਤਾਨ-ਹੀਣ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਬਾਂਝ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਵਿਸ਼-ਕਨਿਆ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ…

Verse 69

एवं दोषैः प्रमुच्यंते स्नात्वा कुण्डे च भूपते । सौभाग्यस्त्रीसुतांश्चैव रूपं चाप्नोति सर्वशः

ਹੇ ਭੂਪਤੇ (ਰਾਜਨ)! ਇਸ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਐਸੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਪਾਸੋਂ ਸੁਭਾਗ, ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 70

व्याधिग्रस्तोपि यो मर्त्यः षण्मासाच्चैव मानवः । रविकुण्डे च सुस्नातः सर्वरोगात्प्रमुच्यते

ਜੋ ਮਰਤਯ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ—ਜੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਰਵਿਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਭਲੀਭਾਂਤਿ ਸਨਾਨ ਕਰੇ—ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 71

नीलोत्सर्गविधिं यस्तु रविक्षेत्रे करोति वै । पितरस्तृप्तिमायांति यावदाभूतसंप्लवम्

ਜੋ ਕੋਈ ਰਵਿਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨੀਲੋਤਸਰਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਗਤ-ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ।

Verse 72

कन्यादानं च यः कुर्यादस्मिन्क्षेत्रे च पुत्रक । उद्वाहपरिपूतात्मा ब्रह्मलोके महीयते

ਅਤੇ ਹੇ ਪੁੱਤਰਕ! ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਨਿਆਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿਵਾਹ-ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 73

धेनुदानं च शय्यां च विद्रुमं च हयं तथा । दासीमहिषीघण्टाश्च तिलं कांचनसंयुतम्

ਧੇਨੂ-ਦਾਨ, ਸ਼ਯਿਆ-ਦਾਨ, ਵਿਦ੍ਰੁਮ (ਮੂੰਗਾ) ਅਤੇ ਘੋੜਾ; ਤਥਾ ਦਾਸੀ, ਮਹਿਸੀ, ਘੰਟੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਤਿਲ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਦਾਨ ਕਰਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 74

धेनुं तिलमयीं दद्यादस्मि न्क्षेत्रे च भारत । उपानहौ च छत्रं च शीतत्राणादिकं तथा

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਧੇਨੂ (ਤਿਲਮਈ ਧੇਨੂ) ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜੁੱਤੀ, ਛਤਰੀ, ਤੇ ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਚਾਵ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਵੀ ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 75

लक्षहोमं तथा रुद्रं रुद्रातिरुद्रमेव च । तस्मिन्स्थाने च यत्किंचिद्ददाति श्रद्धयान्वितः

ਲੱਖ-ਹੋਮ ਹੋਵੇ, ਰੁਦ੍ਰ-ਯਾਗ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰੁਦ੍ਰਾਤਿਰੁਦ੍ਰ ਮਹਾਪੂਜਾ—ਉਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 76

एकैकस्य फलं तात वक्ष्यामि शृणु तत्त्वतः । दानेन लभते भोगानिह लोके परत्र च

ਹੇ ਤਾਤ! ਮੈਂ ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਸੱਚਾ ਫਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੱਤ ਨਾਲ ਸੁਣ: ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 77

राज्यं च लभते मर्त्यः कृत्वोद्वाहं तु मानुषाः । जायातो धर्मकामार्थाः प्राप्यंते नात्र संशयः

ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਰਤਯ ਰਾਜਯ ਅਤੇ ਠਹਿਰਾਵ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 78

पूजाया लभते सौख्यं भवेज्जन्मनिजन्मनि । सप्तम्यां रवियुक्तायां बकुलार्कं स्मरेत्तु यः

ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਨਮੋਂ-ਜਨਮ। ਅਤੇ ਜੋ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਐਤਵਾਰ ਦਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ‘ਬਕੁਲਾਰਕ’ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 79

ज्वरादेः शत्रुतश्चैव व्याधेस्तस्य भयं नहि

ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜ੍ਵਰ ਆਦਿ ਤੋਂ, ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਭੈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 80

युधिष्ठिर उवाच । बकुलार्केति वै नाम कथं जातं रवेर्मुने । एतन्मे वदतां श्रेष्ठ तत्त्वमाख्यातुमर्हसि

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨੀ, ਸੂਰਜ ਦਾ ‘ਬਕੁਲਾਰਕ’ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ? ਹੇ ਵਕਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤੱਤ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਓ।

Verse 81

व्यास उवाच । यदा संज्ञा च राजेंद्र सूर्यार्थंं चैकचेतसा । तेपे बकुलवृक्षाधः पत्युस्तेजः प्रशां तये

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਸੰਜ੍ਞਾ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਬਕੁਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦਹਕਦੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀ।

Verse 82

प्रादुर्भावं रवेर्दृष्ट्वा वडवा समजायत । अत्यंतं गोपतिः शांतो बकुलस्य समीपतः

ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਵਡਵਾ—ਘੋੜੀ—ਬਣ ਗਈ। ਅਤੇ ਬਕੁਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੋਪਤੀ—ਸੂਰਜ—ਅਤਿਅੰਤ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 83

सुषुवे च तदा राज्ञी सुतौ दिव्यौ मनोहरौ । तेनास्य प्रथितं नाम बकुलार्केति वै रवेः

ਤਦੋਂ ਰਾਣੀ ਨੇ ਦੋ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ। ਉਸ ਘਟਨਾ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਰਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ ‘ਬਕੁਲਾਰਕ’ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 84

यस्तत्र कुरुते स्नानं व्याधिस्तस्य न पीडयेत् । धर्ममर्थं च कामं च लभते नात्र संशयः

ਜੋ ਕੋਈ ਉਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਪੀੜਦਾ। ਉਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 85

षण्मासात्सिद्धिमाप्नोति मोक्षं च लभते नरः । एतदुक्तं महाराज बकुलार्कस्य वैभवम्

ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਵੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹੀ ਬਕੁਲਾਰਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 97

सूर्यं दृष्ट्वा सदा संज्ञा स्वाक्षिसंयमनं व्यधात् । यतस्ततः सरोषोऽर्कः संज्ञां वचनमब्रवीत्

ਸੰਜ्ञਾ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਦਾ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਅਰਕ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੰਜ्ञਾ ਨੂੰ ਬੋਲ ਕਿਹਾ।