Adhyaya 14

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । कृपासिंधो महाभाग सर्वव्यापिन्सुरेश्वर । कदा ह्यत्र तपस्तप्तं विष्णुनामिततेजसा

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕ੍ਰਿਪਾ-ਸਿੰਧੂ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਹੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ! ਇੱਥੇ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਕਦੋਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ?

Verse 2

स्कंदाय कथितं चैव शर्वेण च महात्मना । आनुपूर्व्येण सर्वं हि कथयस्व त्वमेव हि

ਇਹ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਸੁਣਾ।

Verse 3

व्यास उवाच । शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि धर्म्मारण्ये नृपोत्तम । एकदात्र तपस्तप्तं विष्णुनाऽमिततेजसा

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣ, ਵਤਸ; ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ। ਇਕ ਵਾਰ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ।

Verse 4

स्कंद उवाच । कथं देवसरोनाम पंपा चंपा गया तथा । वाराणस्यधिका चैव कथमश्वमुखो हरिः

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ‘ਦੇਵਸਰ’ ਨਾਮ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ? ਅਤੇ ਪੰਪਾ, ਚੰਪਾ, ਗਯਾ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ? ਇਹ ਵਾਰਾਣਸੀ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨੀ ਗਈ? ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਰਿ ‘ਅਸ਼ਵਮੁਖ’ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ?

Verse 5

ईश्वर उवाच । अत्र नारायणो देवस्तपस्तेपे सुदुष्करम् । दिव्यवर्षशतं त्रीणि जातः सुष्ठ्वाननश्च सः

ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੱਥੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਨੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਤਿੰਨ ਸੌ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਉਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 6

तपस्तेपे महाविष्णुः सुरूपार्थं च पुत्रक । वाजिमुखो हरिस्तत्र सिद्धस्थाने महाद्युते

ਹੇ ਪੁੱਤਰਕ, ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੀ ਸਿੱਧਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਵਾਜਿਮੁਖ, ਅਰਥਾਤ ਘੋੜੇ-ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 7

स्कंद उवाच । कारणं ब्रूहि नोद्य त्वमश्वाननः कथं हरिः । महारिपोश्च हंता च देवदेवो जगत्पतिः

ਸਕੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਕਾਰਣ ਦੱਸੋ—ਹਰੀ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਪਤੀ, ਮਹਾ ਵੈਰੀ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ, ਅਸ਼ਵਾਨਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?

Verse 8

यस्य नाम्ना महाभाग पातकानि बहून्यपि । विलीयंते तु वेगेन तमः सूर्योदये यथा

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਪਾਪ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

श्रूयंते यस्य कर्माणि अद्भुतान्यद्भुतानि वै । सर्वेषामेव जीवानां कारणं परमेश्वरः

ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਅਦਭੁਤ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਦਭੁਤ—ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 10

प्राणरूपेण यो देवो हयरूपः कधं भवेत् । सर्वेषामपि तंत्राणामेकरूपः प्रकीर्तितः

ਜੋ ਦੇਵ ਪ੍ਰਾਣ-ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਹਯ-ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਸਭ ਤੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹੈ।

Verse 11

भक्तिगम्यो धर्मभाजां सुखरूपः सदा शुचिः । गुणातीतोऽपि नित्योऽसौ सर्वगो निर्गुणस्तथा

ਧਰਮੀ ਭਕਤਾਂ ਲਈ ਉਹ ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ; ਉਹ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿਤ੍ਯ ਹੈ—ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਭੀ।

Verse 12

स्रष्टासौ पालको हंता अव्यक्तः सर्वदेहिनाम् । अनुकूलो महातेजाः कस्मादश्वमुखोऽभवत्

ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਪਾਲਣਹਾਰ ਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ—ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਅਵ੍ਯਕਤ; ਅਨੁਕੂਲ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਸ਼੍ਵਮੁਖ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ?

Verse 13

यस्य रोमोद्भवा देवा वृक्षाद्याः पन्नगा नगाः । कल्पेकल्पे जगत्सर्वं जायते यस्य देहतः

ਜਿਸ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਰੁੱਖ ਆਦਿ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਪਰਬਤ ਵੀ। ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

स एव विश्वप्रभवः स एवात्यंतकारणम् । येनानीताः पुनर्विद्या यज्ञाश्च प्रलयं गताः

ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ-ਸਰੋਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਹੋਈ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਯਜ್ಞਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ।

Verse 15

घातितो दुष्टदैत्योऽसौ वेदार्थं कृत उद्यमः । एवमासीन्महाविष्णुः कथमश्वमुखोऽभवत्

ਉਸ ਨੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਦੈਤ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਵੇਦ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਐਸਾ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ—ਫਿਰ ਉਹ ਅਸ਼੍ਵਮੁਖ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?

Verse 16

रत्नगर्भा धृता येन पृष्ठदेशे च लीलया । कृत्या व्यवस्थितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

ਜਿਸ ਨੇ ਰਤਨਾਂ-ਭਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਲੀਲਾ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਧਾਰਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਨਿਯਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ—ਆਪਣੇ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।

Verse 17

स देवो विश्वरूपो वै कथं वाजिमुखोऽभवत् । हिरण्याक्षस्य हंता यो रूपं कृत्वा वराहजम्

ਉਹ ਦੇਵ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਹਯਮੁਖ (ਘੋੜੇ-ਮੁਖ) ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਿਆ? ਜਿਸ ਨੇ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤਾ।

Verse 18

सुपवित्रं महातेजाः प्रविश्य जलसा गरे । उद्धृता च मही सर्वा ससागरमहीधरा

ਸਰਵਪਵਿੱਤਰ ਮਹਾਤੇਜੀ ਨੇ ਜਲ ਦੇ ਅਤਲ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਸਮੂਚੀ ਧਰਤੀ—ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰਬਤਾਂ ਸਮੇਤ—ਉੱਠਾ ਲਈ ਗਈ।

Verse 19

उद्धृता च मही नूनं दंष्ट्राग्रे येन लीलया । कृत्वा रूपं वराहं च कपिलं शोकनाशनम्

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਲੀਲਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ; ਵਰਾਹ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਜੋ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 20

स देवः कथमीशानो हयग्रीवत्वमागतः । प्रह्लादार्थे स चेशानो रूपं कृत्वा भयावहम्

ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਕਿਵੇਂ ਹਯਗ੍ਰੀਵਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ? ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਖਾਤਿਰ, ਉਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਭਯਾਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ।

Verse 21

नारसिंहं महादेवं सर्वदुष्टनिवारणम् । पर्वताग्निसमुद्रस्थं ररक्ष भक्तसत्तमम्

ਨਰਸਿੰਹ ਮਹਾਦੇਵ—ਜੋ ਸਭ ਦੁਰਾਚਾਰ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਬਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਭਕਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ; ਚਾਹੇ ਉਹ ਪਰਬਤ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 22

हिरण्यकशिपुं दुष्टं जघान रजनीमुखे । इंद्रासने च संस्थाप्य प्रह्लादस्य सुखप्रदम्

ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਦੁਸ਼ਟ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 23

प्रह्लादार्थे च वै नूनं नृसिंहत्वमुपागतः । विरोचनसुतस्याग्रे याचकोऽसौ भवेत्तदा

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਨ੍ਰਸਿੰਹ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਰੋਚਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਮਨ ਬਣ ਕੇ ਯਾਚਕ ਹੋਇਆ।

Verse 24

यज्ञे चैवाश्वमेधे वै बलिना यः समर्चितः । हृता वसुमती तस्य त्रिपदीकृतरोदसी

ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਨੇ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਹਰਨ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪਗਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕ ਮਾਪ ਦਿੱਤੇ।

Verse 25

विश्वरूपेण वै येन पाताले क्षपितो बलिः । त्रिःसप्तवारं येनैव क्षत्रियानवनीतले

ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਨਾਲ ਬਲੀ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਧਕੇਲਿਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤ-ਵੀਹ ਵਾਰ ਨਾਸ ਕੀਤਾ।

Verse 26

हत्वाऽददाच्च विप्रेभ्यो महीमतिमहौजसा । घातितो हैहयो राजा येनैव जननी हता

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾ-ਤੇਜਸਵੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿਪ੍ਰਾਂ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਨੇ ਹੈਹਯ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ—ਜਿਸ ਨੇ (ਵੀਰ ਦੀ) ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ।

Verse 27

येन वै शिशुनोर्व्यां हि घातिता दुष्टचारिणी । राक्षसी ताडका नाम्नी कौशिकस्य प्रसादतः

ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ, ਕੌਸ਼ਿਕ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਦੁਸ਼ਟ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ ਤਾੜਕਾ ਨਾਮੀ ਮਾਰੀ ਗਈ।

Verse 28

विश्वामित्रस्य यज्ञे तु येन लीलानृदेहिना । चतुर्दशसहस्राणि घातिता राक्षसा वलात्

ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਯਜ್ಞ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੀਲਾ ਵਜੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਧਾਰੀ, ਉਸ ਨੇ ਬਲਪੂਰਵਕ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ ਮਾਰ ਡਾਏ।

Verse 29

हता शूर्पणखा येन त्रिशिराश्च निपातितः । सुग्रीवं वालिनं हत्वा सुग्रीवेण सहायवान्

ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਨੂੰ ਦੰਡਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸਿਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਵਾਲਿਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਬਣਿਆ।

Verse 30

कृत्वा सेतुं समुद्रस्य रणे हत्वा दशाननम् । धर्म्मारण्यं समासाद्य ब्राह्मणानन्वपूजयत्

ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਸੇਤੂ ਬਣਾ ਕੇ ਅਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਾਨਨ (ਰਾਵਣ) ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਮਾਰਣਯ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 31

शासनं द्विजवर्येभ्यो दत्त्वा ग्रामान्बहूंस्तथा । स्नात्वा चैव धर्म्मवाप्यां सुदानान्यददाद्गवाम्

ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਨ-ਪੱਤਰ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਧਰਮਵਾਪੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ।

Verse 32

साधूनां पालनं कृत्वा निग्रहाय दुरात्मनाम् । एवमन्यानि कर्म्माणि श्रुतानि च धरातले

ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੁਰਾਤਮਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਗ੍ਰਹ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਕਰਮ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 33

स देवो लीलया कृत्वा कथं चाश्वमुखोऽभवत् । यो जातो यादवे वंशे पूतनाशकटादिकम्

ਉਹੀ ਦੇਵਤਾ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਲਾ ਵਾਂਗ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਮੁਖ (ਹਯਾਨਨ) ਬਣਿਆ? ਜੋ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਪੂਤਨਾ, ਸ਼ਕਟ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 34

अरिष्टदैत्यः केशी च वृकासुरबकासुरौ । शकटासुरो महासुर स्तृणावर्तश्च धेनुकः

ਅਰਿਸ਼ਟ ਦੈਤ, ਕੇਸ਼ੀ, ਵ੍ਰਿਕਾਸੁਰ ਅਤੇ ਬਕਾਸੁਰ; ਸ਼ਕਟਾਸੁਰ ਮਹਾਸੁਰ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਣਾਵਰਤ ਤੇ ਧੇਨੁਕ—

Verse 35

मल्लश्चैव तथा कंसो जरासंधस्तथैव च । कालयवनस्य हंता च कथं वै स हयाननः । तारकासुरं रणे जित्वा अयुतषट्पुरं तथा

ਮੱਲ ਵੀ, ਤਥਾ ਕংস ਅਤੇ ਜਰਾਸੰਧ ਵੀ; ਅਤੇ ਕਾਲਯਵਨ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ—ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹਯਾਨਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤਾਰਕਾਸੁਰ ਨੂੰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਅਤੇ ਅਯੁਤਸ਼ਟਪੁਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ—

Verse 36

कन्याश्चोद्वाहिता येन सहस्राणि च षड् दश । अमानुषाणि कृत्वेत्थं कथं सोऽश्वमुखोऽभवत्

ਜਿਸ ਨੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਕੁਆਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਵਾਹ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਾਨਵੀ ਕਰਤੱਬ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸ਼ਵਮੁਖ ਬਣਿਆ?

Verse 37

त्राता यः सर्वभक्तानां हंता सर्वदुरात्मनाम् । धर्मस्थापनकृत्सोऽपि कल्किर्विष्णुपदे स्थितः

ਜੋ ਸਭ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਤ੍ਰਾਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੁਸ਼ਟ-ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ—ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਕਲਕੀ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

एतद्वै महदाश्चर्य्यं भवता यत्प्रकाशितम् । एतदाचक्ष्व मे सर्वं कारणं त्रिपुरांतक

ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ—ਸਭ ਕੁਝ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 39

श्रीरुद्र उवाच । साधुपृष्टं महाबाहो कारणं तस्य वच्म्यहम् । हयग्रीवस्य कृष्णस्य शृणुष्वे काग्रमानसः

ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹਯਗ੍ਰੀਵ-ਰੂਪ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 40

व्यास उवाच । पुरा देवैः समारब्धो यज्ञो नूनं धरातले । वेदमंत्रैराह्वयितुं सर्वे रुद्रपुरोगमाः

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇੱਕ ਯਜ੍ਞ ਆਰੰਭਿਆ। ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਭ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਚਲੇ।

Verse 41

वैकुण्ठे च गताः सर्वे क्षीराब्धौ च निजालये । पातालेऽपि पुनर्गत्वा न विदुः कृष्णदर्शनम्

ਸਭੇ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਗਏ ਅਤੇ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਿਜ ਧਾਮ ਨੂੰ ਵੀ। ਫਿਰ ਪਾਤਾਲ ਤੱਕ ਮੁੜ ਗਏ, ਤੱਥਾਪਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਏ।

Verse 42

मोहाविष्टास्ततः सर्वे इतश्चेतश्च धाविताः । नैव दृष्टस्तदा तैस्तु ब्रह्मरूपो जनार्दनः

ਮੋਹ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਦੌੜੇ; ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪ ਜਨਾਰਦਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਤਈ ਦਿਸਿਆ ਨਹੀਂ।

Verse 43

विचारयंति ते सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः । क्व गतोऽसौ महाविष्णुः केनोपायेन दृश्यते

ਇੰਦਰ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ: ‘ਉਹ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਯ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਸ ਸਕਦਾ ਹੈ?’

Verse 44

प्रणम्य शिरसा देवं वागीशं प्रोचुरादरात् । देवदेव महाविष्णुं कथयस्व प्रसादतः

ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਾਗੀਸ਼ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: ‘ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣਾਓ।’

Verse 45

बृहस्पतिरुवाच । न जाने केन कार्येण योगारूढो महात्मवान् । योगरूपोऽभवद्विष्णुर्योगीशो हरिरच्युतः

ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਯੋਗ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ—ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਈਸ਼, ਹਰਿ ਅਚ੍ਯੁਤ।

Verse 46

क्षणं ध्यात्वा स्वमात्मानं धिषणेन ख्यापितो हरिः । तत्र सर्वे गता देवा यत्र देवो जगत्पतिः

ਇੱਕ ਖ਼ਸ਼ਣ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਧਿਸ਼ਣਾ (ਅੰਤਰ-ਬੁੱਧੀ) ਰਾਹੀਂ ਹਰਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਉਸ ਥਾਂ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।

Verse 47

तदा दृष्टो महाविष्णुर्ध्यानस्थोऽसौ जनार्दनः । ध्यात्वा कृत्यसमाकारं सशरं दैत्यसूदनम्

ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੁ—ਜਨਾਰਦਨ—ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਧਿਆਨ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਸਨਸਥ ਦੇਖਿਆ; ਅੰਦਰ ਹੀ ਕਰਤੱਬ ਅਨੁਕੂਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਦੈਤ੍ਯ-ਸੂਦਨ।

Verse 48

समास्थानं ततो दृष्ट्वा बोधोपायं प्रचक्रमे । आह तांश्च तदा वम्र्यो धनुर्गुणं प्रयत्नतः । छेत्स्यंति चेत्तच्छब्देन प्रबुध्येत हरिः स्वयम्

ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਡੋਲ ਆਸਨਸਥ ਦੇਖ ਕੇ ਵਮ੍ਰ੍ਯਾਂ ਨੇ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਉਪਾਯ ਸੋਚਿਆ। ਤਦ ਉਹ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲੇ: “ਜਤਨ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰ ਕੱਟੋ; ਜੇ ਉਹ ਧੁਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਰਿ ਆਪ ਹੀ ਜਾਗ ਪਵੇਗਾ।”

Verse 49

देवा ऊचुः । गुणभक्षं कुरुध्वं वै येनासौ बुध्यते हरिः । क्रत्वर्थिनो वयं वम्र्यः प्रभुं विज्ञापयामहे

ਦੇਵ ਬੋਲੇ: “ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਡੋਰ ਨੂੰ ਚਬਾ ਕੇ ਕੱਟ ਦਿਓ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰਿ ਜਾਗ ਪਵੇ। ਅਸੀਂ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸਿਧੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਹੇ ਵਮ੍ਰ੍ਯੋ, ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਾਂਗੇ।”

Verse 50

वम्र्यः ऊचुः । निद्राभंगं कथाच्छेदं दम्पत्योर्मैत्रभेदनम् । शिशुमातृविभेदं वा कुर्वाणो नरकं व्रजेत्

ਵਮ੍ਰ੍ਯ ਬੋਲੇ: “ਕਿਸੇ ਦੀ ਨੀਂਦ ਤੋੜਨਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਕੱਟਣਾ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਮੈਤਰ ਭੰਗ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

Verse 51

योगारूढो जगन्नाथः समाधिस्थो महाबलः । तस्य श्रीजगदीशस्य विघ्नं नैव तु कुर्महे

ਜਗੰਨਾਥ ਮਹਾਬਲੀ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਉਸ ਸ਼੍ਰੀ ਜਗਦੀਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਪਾਵਾਂਗੇ।

Verse 52

ब्रह्मोवाच । भवतां सर्वभक्षत्वं देवकार्यं क्रियेत चेत् । कर्त्तव्यं च ततो वम्र्यो यज्ञसिद्धिर्यथा भवेत् । वम्रीशा सा तदा वत्स पुनरेवमुवाच ह

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਜੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸਰਵਭਕਸ਼ਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੇ ਵਮ੍ਰਯੋ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੋ ਕਿ ਯਜ્ઞ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।” ਤਦ ਉਹ ਵਮ੍ਰਯਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ, ਫਿਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੋਲੀ।

Verse 53

वम्र्युवाच । दुःखसाध्यो जगन्नाथो मलयानिलसंनिभः । कथं वा बोध्यतां बह्मन्नस्माभिः सुरपूजितः

ਵਮ੍ਰਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਜਗੰਨਾਥ, ਉਹ ਜਗਤ ਦਾ ਨਾਥ ਜਗਾਉਣਾ ਦੁਖਸਾਧ ਹੈ; ਮਲਯ ਪਵਨ ਵਾਂਗ ਕੋਮਲ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜਗਾਈਏ?”

Verse 54

नैव यज्ञेन मे कार्यं सुरैश्चैव तथैव च । सर्वेषु यज्ञकार्येषु भागं ददतु मे सुराः

“ਮੈਨੂੰ ਯਜ्ञ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਐਸੇ ਹੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਸਭ ਯਜ्ञ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ।”

Verse 55

देवा ऊचुः । प्रदास्यामो वयं वम्र्यै भागं यज्ञेषु सर्वदा । यज्ञाय दत्तमस्माभिः कुरुष्वैवं वचो हि नः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਯਜ्ञਾਂ ਵਿੱਚ ਵਮ੍ਰਯਾ ਨੂੰ ਹਿੱਸਾ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਐਸੇ ਹੀ ਕਰ; ਜੋ ਅਸੀਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਜ्ञ ਦੀ ਖਾਤਰ ਹੈ।”

Verse 56

तथेति विधिनाप्युक्तं वम्री चोद्यममाश्रिता । गुणभक्षादिकं कर्म तया सर्वं कृतं नृप

ਇਉਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਵਮ੍ਰੀ ਨੇ ਯਤਨ ਸੰਭਾਲਿਆ; ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰੀ ਚਬਾਉਣ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਉਸ ਨੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ।

Verse 57

युधिष्ठिर उवाच । अस्य वा बोधने देवा गुणभंगे समाधिषु । एतदाश्चर्यं विप्रर्षे सत्यं सत्यवतीसुत

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਰਿਸ਼ੀਓਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਸੁਤ ਵਿਆਸ ਜੀ! ਕੀ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਐਸੀ ਹੀ ਹੈ—ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰੀ ਟੁੱਟਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਹੱਥ ਸੀ?”

Verse 58

व्यास उवाच । व्यग्रचित्ताः सुराः सर्वे आकृष्टं हरिकार्मु कम् । न जाने केन कार्येण विष्णुमायाविमोहिताः

ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਬੈਠੇ। ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ।”

Verse 59

मुदितास्ताः प्रमुञ्चंति वल्मीकं चाग्रतो हरेः । कोटिपार्श्वे ततो नीतं वल्मीकं पर्वतोपमम्

ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਰਿ ਦੇ ਅੱਗੇ ਦੀਮਕ-ਟਿੱਬਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਨੋਕ ਦੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਟਿੱਬਾ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 60

गुणे च भक्षिते तस्मिंस्तक्षणादेव दूषिते । ज्याघातकोटिभिः सार्द्धं शीर्षं छित्त्वा दिवं गतम्

ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਨੁਸ਼-ਡੋਰੀ ਖਾ ਲਈ ਗਈ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਜਿਆ-ਝਟਕਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਿਰ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 61

गते शीर्षे च ते देवा भृशमु द्विग्नमानसाः । धावंति सर्वतः सर्वे शिरआलोकनाय ते

ਜਦੋਂ ਸਿਰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ, ਸਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ-ਲੱਭਣ ਲਈ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ।