Adhyaya 31

Mantra 1

स॒हस्र॑शीर्षा॒ पुरु॑षः सहस्रा॒क्षः स॒हस्र॑पात् । स भूमि॑ᳪ स॒र्वत॑ स्पृ॒त्वाऽत्य॑तिष्ठद्दशाङ्गु॒॒लम्

ପୁରୁଷ ସହସ୍ରଶୀର୍ଷ, ସହସ୍ରନେତ୍ର, ସହସ୍ରପାଦ ଅଟେ। ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ ବ୍ୟାପି ମଧ୍ୟ, ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣରେ ତାହାର ପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।

Mantra 2

पुरु॑ष ए॒वेदᳪ सर्वं॒ यद्भू॒तं यच्च॑ भा॒व्य॒म् । उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति

ପୁରୁଷ ହିଁ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସର୍ବ—ଯାହା ଭୂତ ହୋଇଛି ଏବଂ ଯାହା ଭାବୀ ହେବ; ଏବଂ ସେ ଅମୃତତ୍ୱର ଈଶ୍ୱର, କାରଣ ଅନ୍ନ (ପୋଷଣ) ଦ୍ୱାରା ସେ ସର୍ବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Mantra 3

ए॒तावा॑नस्य महि॒मातो॒ ज्यायाँ॑श्च॒ पूरु॑षः । पादो॑ऽस्य॒ विश्वा॑ भू॒तानि॑ त्रि॒पाद॑स्या॒मृतं॑ दि॒वि

ଏତେ ତାଙ୍କର ମହିମା; ଏହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମହାନ ପୁରୁଷ। ତାଙ୍କର ଏକ ପାଦ ସମସ୍ତ ଭୂତ; ତାଙ୍କର ତିନି ପାଦ ଦିବିରେ ଅମୃତ—ଅବିନାଶୀ—ରୂପେ ଅଛି।

Mantra 4

त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑ष॒: पादो॑ऽस्ये॒हाभ॑व॒त् पुन॑: । ततो॒ विष्व॒ङ् व्य॒क्रामत्साशनानश॒ने अ॒भि

ତିନି ପାଦରେ ପୁରୁଷ ଊର୍ଧ୍ୱକୁ ଉଦିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଏକ ପାଦ ପୁନଃ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ସେଠାରୁ ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଲେ—ଭୋକ୍ତା ଉପରେ ଓ ଭୋଜ୍ୟ (ଆହାର) ଉପରେ ମଧ୍ୟ।

Mantra 5

ततो॑ वि॒राड॑जायत वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः । स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः

ସେଠାରୁ ବିରାଟ ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ବିରାଟରୁ ପୁରୁଷ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ଜନ୍ମ ପରେ ସେ ପୃଥିବୀକୁ ପଛରୁ ମଧ୍ୟ ଓ ଆଗରୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।

Mantra 6

तस्मा॑द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुत॒: सम्भृ॑तं पृषदा॒ज्यम् । प॒शूँस्ताँश्च॑क्रे वाय॒व्या॒नार॒ण्या ग्रा॒म्याश्च॒ ये

ସେହି ସର୍ବହୁତ ଯଜ୍ଞରୁ ପୃଷଦ୍-ଆଜ୍ୟ ସଂଭୃତ ହେଲା; ଏବଂ ସେ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଗଢ଼ିଲେ—ବାୟବ୍ୟ (ଆକାଶୀୟ), ଆରଣ୍ୟ (ବନ୍ୟ) ଓ ଗ୍ରାମ୍ୟ (ଗାଁର) ଯେ ଅଛନ୍ତି।

Mantra 7

तस्मा॑द्य॒ज्ञात् स॑र्व॒हुत॒ ऋच॒: सामा॑नि जज्ञिरे । छन्दा॑ᳪसि जज्ञिरे॒ तस्मा॒द्यजु॒स्तस्मा॑दजायत

ସେହି ସର୍ବହୁତ ଯଜ୍ଞରୁ ଋଚ୍ ଓ ସାମାନି ଜନ୍ମିଲେ; ସେଠାରୁ ଛନ୍ଦମାନେ ଜନ୍ମିଲେ; ସେଠାରୁ ଯଜୁସ୍ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Mantra 8

तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त॒ ये के चो॑भ॒याद॑तः । गावो॑ ह जज्ञिरे॒ तस्मा॒त्तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वय॑:

ତାହାଠାରୁ ଅଶ୍ୱମାନେ ଜନ୍ମିଲେ—ଯେ କେହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଦ୍ୱିଦନ୍ତ (ଦୁଇ ଦାନ୍ତ ଥିବା); ତାହାଠାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଗାଈମାନେ ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ତାହାଠାରୁ, ତାହାଠାରୁ ହିଁ ଛେଳି ଓ ଭେଡ଼ାମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।

Mantra 9

तं य॒ज्ञं ब॒र्हिषि॒ प्रौक्ष॒न् पुरु॑षं जा॒तम॑ग्र॒तः । तेन॑ दे॒वा अ॑यजन्त सा॒ध्या ऋष॑यश्च॒ ये

ସେହି ଯଜ୍ଞକୁ—ଆଦିରେ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁରୁଷକୁ—ବର୍ହିଷି (ପବିତ୍ର କୁଶଘାସ) ଉପରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କଲେ; ତାହାଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଯଜନ କଲେ; ସାଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ଓ ଯେ ଋଷିମାନେ ଥିଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ।

Mantra 10

यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् । मुखं॒ किम॑स्यासी॒त् किं बा॒हू किमू॒रू पादा॑ उच्येते

ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ପୁରୁଷକୁ ବିଭାଜନ କଲେ, କେତେ ପ୍ରକାରରେ ତାହାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ? ତାହାର ମୁଖ କ’ଣ ଥିଲା? ତାହାର ବାହୁ କ’ଣ ଥିଲା? ତାହାର ଊରୁ ଓ ପାଦ କ’ଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ?

Mantra 11

ब्रा॒ह्म॒णो॒ऽस्य॒ मुख॑मासीद्बा॒हू रा॑ज॒न्य॒: कृ॒तः । ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वै॑श्यः प॒द्भ्याᳪ शू॒द्रो अ॑जायत

ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାହାର ମୁଖ ଥିଲା; ରାଜନ୍ୟ (କ୍ଷତ୍ରିୟ) ତାହାର ବାହୁ ଭାବେ ନିର୍ମିତ ହେଲା। ଯେ ଵୈଶ୍ୟ ସେ ତାହାର ଊରୁ (ଜଂଘା) ଥିଲା; ତାହାର ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମିଲା।

Mantra 12

च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तश्चक्षोः॒ सूर्यो॑ अजायत । श्रोत्रा॑द्वा॒युश्च॑ प्रा॒णश्च॒ मुखा॑द॒ग्निर॑जायत

ତାହାଙ୍କ ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଜନ୍ମିଲେ; ଚକ୍ଷୁରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଶ୍ରୋତ୍ରରୁ ବାୟୁ ଓ ପ୍ରାଣ ପ୍ରାଦୁର୍ଭବିତ ହେଲେ; ମୁଖରୁ ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମିଲେ।

Mantra 13

नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षᳪ शी॒र्ष्णो द्यौ॒: सम॑वर्तत । प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिश॒: श्रोत्रा॒त्तथा॑ लो॒काँ२ अ॑कल्पयन्

ତାହାଙ୍କ ନାଭିରୁ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ହେଲା; ଶିରରୁ ଦ୍ୟୌଃ (ସ୍ୱର୍ଗ) ପ୍ରାଦୁର୍ଭବିତ ହେଲା। ପଦରୁ ଭୂମି, ଶ୍ରୋତ୍ରରୁ ଦିଗମାନ—ଏଭଳି ଭାବେ ସେମାନେ ଯଥାବିଧି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଗଢ଼ିଲେ।

Mantra 14

यत्पुरु॑षेण ह॒विषा॑ दे॒वा य॒ज्ञमत॑न्वत । व॒स॒न्तो॒ऽस्यासी॒दाज्यं॑ ग्री॒ष्म इ॒ध्मः श॒रद्ध॒विः

ଯେତେବେଳେ ଦେବମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ହବିରୂପେ ନେଇ ଯଜ୍ଞକୁ ବିସ୍ତାର କଲେ, ସେତେବେଳେ ବସନ୍ତ ତାହାର ଆଜ୍ୟ ଥିଲା, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତାହାର ଇଧ୍ମ ଥିଲା, ଏବଂ ଶରତ ତାହାର ହବି ଥିଲା।

Mantra 15

स॒प्तास्या॑सन् परि॒धय॒स्त्रिः स॒प्त स॒मिध॑: कृ॒ताः । दे॒वा यद्य॒ज्ञं त॑न्वा॒ना अब॑ध्न॒न् पुरु॑षं प॒शुम्

ତାହାର ସାତଟି ପରିଧି (ଘେରା ଲକଡ଼ି) ଥିଲା; ତିନିଥର ସାତଟି ସମିଧା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା। ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାବେଳେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପଶୁ (ବଳି) ଭାବେ ବାନ୍ଧିଲେ।

Mantra 16

य॒ज्ञेन॑ य॒ज्ञम॑यजन्त दे॒वास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन् । ते ह॒ नाकं॑ महि॒मान॑: सचन्त॒ यत्र॒ पूर्वे॑ सा॒ध्याः सन्ति॑ दे॒वाः

ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞକୁ ଯଜିଲେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ହିଁ ପ୍ରଥମ ଧର୍ମ (ବିଧି) ଥିଲା। ସେ ମହିମାବାନମାନେ ନାକ (ସ୍ୱର୍ଗ)କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବତନ ସାଧ୍ୟ ଦେବମାନେ ବସନ୍ତି।

Mantra 17

अ॒द्भ्यः सम्भृ॑तः पृथिव्यै॒ रसा॑च्च वि॒श्वक॑र्मण॒: सम॑वर्त॒ताग्रे॑ । तस्य॒ त्वष्टा॑ वि॒दध॑द्रू॒पमे॑ति॒ तन्मर्त्य॑स्य देव॒त्वमा॒जान॒मग्रे॑

ଜଳମାନଙ୍କୁ ନେଇ ସଂଘନିତ ହୋଇ ଏବଂ ପୃଥିବୀର ରସରୁ ମଧ୍ୟ, ଆଦିରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ୱଷ୍ଟା ବିଧାନ କରି ରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ସେଇ ହେଉଛି ମର୍ତ୍ୟର ଦେବତ୍ୱ—ଆଦିଠାରୁ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ।

Mantra 18

वेदा॒हमे॒तं पुरु॑षं म॒हान्त॑मादि॒त्यव॑र्णं॒ तम॑सः प॒रस्ता॑त् । तमे॒व वि॑दि॒त्वाति॑ मृ॒त्युमे॑ति॒ नान्यः पन्था॑ विद्य॒तेऽय॑नाय

ମୁଁ ସେଇ ମହାନ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ—ଆଦିତ୍ୟ-ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣବାନ, ତମସର ପାରେ ଥିବାଙ୍କୁ। ତାଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଜାଣିଲେ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ସେଠାକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପଥ ମିଳେ ନାହିଁ।

Mantra 19

प्र॒जाप॑तिश्च॒रति॒ गर्भे॑ अ॒न्तरजा॑यमानो बहु॒धा वि जा॑यते । तस्य॒ योनिं॒ परि॑ पश्यन्ति॒ धीरा॒स्तस्मि॑न् ह तस्थु॒र्भुव॑नानि॒ विश्वा॑

ପ୍ରଜାପତି ଗର୍ଭର ଭିତରେ ଚରଣ କରନ୍ତି; ଅଜନ୍ମା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବହୁଧା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ଧୀରମାନେ ତାଙ୍କ ଯୋନିକୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଦେଖନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ ଭୁବନ ଆଧାର ନେଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।

Mantra 20

यो दे॒वेभ्य॑ आ॒तप॑ति॒ यो दे॒वानां॑ पु॒रोहि॑तः । पूर्वो॒ यो दे॒वेभ्यो॑ जा॒तो नमो॑ रु॒चाय॒ ब्राह्म॑ये

ଯେ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତପେ, ଯେ ଦେବମାନଙ୍କର ପୁରୋହିତ (ଆଗରେ ସ୍ଥାପିତ ଯାଜକ); ଯେ ଦେବମାନଙ୍କଠାରୁ ପୂର୍ବେ ଜନ୍ମିତ—ସେଇ ରୁଚି (ତେଜ)କୁ, ବ୍ରାହ୍ମ୍ୟ ତେଜସ୍‌କୁ ନମସ୍କାର।

Mantra 21

रु॒चं ब्रा॒ह्म्यं ज॒नय॑न्तो दे॒वा अग्रे॒ तद॑ब्रुवन् । यस्त्वै॒वं ब्रा॑ह्म॒णो वि॒द्यात्तस्य॑ दे॒वा अ॑स॒न् वशे॑

ବ୍ରାହ୍ମ୍ୟ ତେଜ (ରୁଚି)କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ଦେବମାନେ ଆଦିରେ ଏହିପରି କହିଲେ: ‘ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହାକୁ ଏଭଳି ଜାଣେ, ତାହାର ବଶରେ ଦେବମାନେ ରହିବେ।’

Mantra 22

श्रीश्च॑ ते ल॒क्ष्मीश्च॒ पत्न्या॑वहोरा॒त्रे पा॒र्श्वे नक्ष॑त्राणि रू॒पम॒श्विनौ॒ व्यात्त॑म् । इ॒ष्णन्नि॑षाणा॒मुं म॑ इषाण सर्वलो॒कं म॑ इषाण

ଶ୍ରୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତୁମର ଦୁଇ ପତ୍ନୀ; ଅହୋରାତ୍ର (ଦିନ-ରାତି) ତୁମର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ ସଦୃଶ; ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ତୁମର ରୂପ; ଅଶ୍ୱିନୌ ତୁମର ବ୍ୟାତ୍ତ (ଖୋଲା) ଦ୍ୱାର। ଇଷ୍ଣନ୍ (ଦାନ କରୁଥିବା), ମୋତେ ଅମୁଂ (ପରଲୋକ) ଇଷାଣ କର; ମୋତେ ସର୍ବଲୋକ ଇଷାଣ କର।