Adhyaya 40
Isha Upanishad -- the crown jewel of the Vajasaneyi Samhita on the nature of the Self and renunciation.
Mantras
Mantra 1
ई॒शा वा॒स्य॒मि॒दᳪ सर्वं॒ यत्किं च॒ जग॑त्यां॒ जग॑त् । तेन॑ त्य॒क्तेन॑ भुञ्जीथा॒ मा गृ॑ध॒ः कस्य॑ स्वि॒द्धन॑म्
ଏହି ସମସ୍ତ—ଜଗତ୍ରେ ଯାହା କିଛି ଚଳମାନ—ସବୁ ଈଶ (ପରମେଶ୍ୱର) ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେବା ଉଚିତ। ସେଇ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭୁଞ୍ଜ; କାହାର ଧନକୁ ଲୋଭ କରନି।
Mantra 2
कु॒र्वन्ने॒वेह कर्मा॑णि जिजीवि॒षेच्छ॒तᳪ समा॑: । ए॒वं त्वयि॒ नान्यथे॒तो॒ऽस्ति॒ न कर्म॑ लिप्यते॒ नरे॑
ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ କର୍ମଗୁଡ଼ିକ କରି କରି ମନୁଷ୍ୟ ଶତବର୍ଷ ଜୀବିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବା ଉଚିତ। ତୋରେ ଏହିପରି ହିଁ ଅଛି; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନାହିଁ—କର୍ମ ନରକୁ ଲିପ୍ତ କରେ ନାହିଁ।
Mantra 3
अ॒सु॒र्या नाम॑ ते लो॒का अ॒न्धेन॒ तम॒सावृ॑ताः । ताँस्ते प्रेत्यापि॑ गच्छन्ति॒ ये के चा॑त्म॒हनो॒ जना॑:
ସୂର୍ଯ୍ୟହୀନ ଅଟନ୍ତି, ନିଶ୍ଚୟ, ସେହି ଲୋକମାନେ; ଅନ୍ଧ ତମସାରେ ଆବୃତ। ଯେ କେହି ଆତ୍ମହନନକାରୀ ମନୁଷ୍ୟ, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Mantra 4
अने॑ज॒देकं॒ मन॑सो॒ जवी॑यो नैन॑द्दे॒वा आ॑प्नुव॒न् पूर्व॒मर्श॑त् । तद्धाव॑तो॒ऽन्यानत्ये॑ति॒ तिष्ठ॒त्तस्मि॑न्न॒पो मा॑त॒रिश्वा॑ दधाति
ଅନେଜଦ୍ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେ ଏକ; ମନଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର। ଦେବମାନେ ତାହାକୁ ପାଇଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ପୂର୍ବରୁ ଆଗେଇ ଯାଇଥିଲା। ନିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ତାହାରେ ମାତରିଶ୍ୱା ଜଳମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
Mantra 5
तदे॑जति॒ तन्नैज॑ति॒ तद्दू॒रे तद्व॑न्ति॒के । तद॒न्तर॑स्य॒ सर्व॑स्य॒ तदु॒ सर्व॑स्यास्य बाह्य॒तः
ସେ ଚଳେ; ସେ ଚଳେ ନାହିଁ। ସେ ଦୂର; ସେ ନିକଟ। ସେ ଏହି ସମସ୍ତର ଅନ୍ତରେ ଅଛି; ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତର ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Mantra 6
यस्तु सर्वा॑णि भू॒तान्या॒त्मन्ने॒वानु॒पश्य॑ति । स॒र्व॒भू॒तेषु॑ चा॒त्मानं॒ ततो॒ न वि चि॑कित्सति
କିନ୍ତୁ ଯେ ଜନ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ଅନୁପଶ୍ୟତି କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମାକୁ ହିଁ ଦେଖେ—ତାହା ପରେ ସେ ସନ୍ଦେହ କରେ ନାହିଁ।
Mantra 7
यस्मि॒न्त्सर्वा॑णि भू॒तान्यात्मै॒वाभू॑द्विजान॒तः । तत्र॒ को मोह॒: कः शोक॑ एक॒त्वम॑नु॒पश्य॑तः
ଯସ୍ମିନ୍ରେ ବିଜାନତଃ (ଜ୍ଞାନବାନଙ୍କ) ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଭୂତ ନିଶ୍ଚୟ ଆତ୍ମା ହିଁ ହୋଇଯାଏ—ଏକତ୍ୱମ୍ ଅନୁପଶ୍ୟତଃ (ଏକରୂପେ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା) ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେଠାରେ ମୋହ କ’ଣ? ଶୋକ କ’ଣ?
Mantra 8
स पर्य॑गाच्छु॒क्रम॑का॒यम॑व्र॒णम॑स्नावि॒रᳪ शु॒द्धमपा॑पविद्धम् । क॒विर्म॑नी॒षी प॑रि॒भूः स्व॑य॒म्भूर्या॑थातथ्य॒तोऽर्था॒न् व्य॒दधाच्छाश्व॒तीभ्य॒: समा॑भ्यः
ସେ ସର୍ବତ୍ର ପର୍ୟଗାତ୍—ଶୁକ୍ରମ୍ (ପ୍ରକାଶମୟ), ଅକାୟମ୍ (ଦେହରହିତ), ଅବ୍ରଣମ୍ (ଘାଉରହିତ), ଅସ୍ନାବିରଂ (ସ୍ନାୟୁରହିତ), ଶୁଦ୍ଧ, ଅପାପବିଦ୍ଧମ୍ (ପାପରେ ଅବିଦ୍ଧ). କବି, ମନୀଷୀ, ପରିଭୂ, ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ—ଯଥାତଥ୍ୟତଃ (ବସ୍ତୁର ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଅନୁସାରେ) ଶାଶ୍ୱତ ବର୍ଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଦେଲେ।
Mantra 9
अ॒न्धं तम॒: प्रवि॑शन्ति॒ येऽसं॑भूतिमु॒पास॑ते । ततो॒ भूय॑ इव॒ ते तमो॒ य उ॒ सम्भू॑त्याᳪ र॒ताः
ଅନ୍ଧ ତମସ୍ରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ସେମାନେ, ଯେ ଅସଂଭୂତିକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଘୋର ତମସ୍ରେ, ଯେନ ପରି, ସେମାନେ ଯେ ସଂଭୂତିରେ ରତ ଅଟନ୍ତି।
Mantra 10
अ॒न्यदे॒वाहुः स॑म्भ॒वाद॒न्यदा॑हु॒रस॑म्भवात् । इति॑ शुश्रुम॒ धीरा॑णां॒ ये न॒स्तद्वि॑चचक्षि॒रे
ଗୋଟିଏ କଥା, ନିଶ୍ଚୟ, ସେମାନେ କହନ୍ତି—ସମ୍ଭବ (ଉଦ୍ଭବ/ଭବନ) ଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ କଥା ସେମାନେ କହନ୍ତି—ଅସମ୍ଭବ (ଅଭବନ) ଠାରୁ। ଏହିପରି ଆମେ ଧୀରମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଛୁ, ଯେମାନେ ତାହାକୁ ଆମ ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବିଚାର କରି ଦେଖାଇଛନ୍ତି।
Mantra 11
सम्भू॑तिं च विना॒शं च॒ यस्तद्वेदो॒भय॑ᳪ स॒ह । वि॒ना॒शेन॑ मृ॒त्युं ती॒र्त्वा सम्भू॑त्या॒मृत॑मश्नुते
ଯେ ଜଣେ ସମ୍ଭୂତି (ଭବନ/ଉଦ୍ଭବ) ଓ ବିନାଶ—ଉଭୟକୁ ଏକାସାଥି ଜାଣେ, ସେ ବିନାଶ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସମ୍ଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଅମୃତତ୍ୱ (ଅମରତା) ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Mantra 12
अ॒न्धं तम॒ः प्रवि॑शन्ति॒ येऽवि॑द्यामु॒पास॑ते । ततो॒ भूय॑ इव॒ ते तमो॒ य उ॑ वि॒द्याया॑ᳪ र॒ताः ॥
ଯେ ଅବିଦ୍ୟା (ଅଜ୍ଞାନ)ର ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାରମୟ ତମସରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଯେ କେବଳ ବିଦ୍ୟାରେ ରତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଘୋର ତମସକୁ ଯାଆନ୍ତି ବୋଲି ମନେ ହୁଏ।
Mantra 13
अ॒न्यदे॒वाहुर्वि॒द्याया॑ अ॒न्यदा॑हु॒रवि॑द्यायाः । इति॑ शुश्रुम॒ धीरा॑णां॒ ये न॒स्तद्वि॑चचक्षि॒रे ॥
ବିଦ୍ୟାରୁ ଗୋଟିଏ ଫଳ ମିଳେ—ବୋଲି ସେମାନେ କହନ୍ତି; ଅବିଦ୍ୟାରୁ ଅନ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ—ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ଏହିପରି, ଯେ ଧୀରମାନେ ଆମକୁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବିଚାର କରି ଦେଖାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
Mantra 14
वि॒द्यां चावि॑द्यां च॒ यस्तद्वेदो॒भय॑ᳪ स॒ह । अवि॑द्यया मृ॒त्युं ती॒र्त्वा वि॒द्यया॒ऽमृत॑मश्नुते ॥
ଯେ ବିଦ୍ୟା ଓ ଅବିଦ୍ୟା—ଉଭୟକୁ—ଏକସାଥି ଜାଣେ, ସେ ଅବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁକୁ ତୀରି, ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Mantra 15
वा॒युरनि॑लम॒मृत॒मथे॒दं भस्मा॑न्त॒ᳪ शरी॑रम् । ओ३म् क्रतो॑ स्मर । क्लि॒बे स्म॑र । कृ॒तᳪ स्म॑र ॥
ବାୟୁ ଅନିଲ, ଅମୃତ; ତାପରେ ଏହି ଶରୀର ଭସ୍ମରେ ଅନ୍ତ ପାଏ। ଓଁ! ହେ କ୍ରତୁ (ସଙ୍କଳ୍ପ/ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି), ସ୍ମର। ହେ କ୍ଲିବ (ଦୁର୍ବଳହୃଦୟ), ସ୍ମର। କୃତକୁ ସ୍ମର।
Mantra 16
अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये अ॒स्मान्विश्वा॑नि देव व॒युना॑नि वि॒द्वान् । यु॒यो॒ध्यस्मज्जु॑हुरा॒णमेनो॒ भुयि॑ष्ठां ते॒ नम॑ उक्तिं विधेम ॥
ହେ ଅଗ୍ନି, ଆମକୁ ସୁପଥରେ ରାୟ (ଧନ) ପାଇଁ ନେଇଯା; ହେ ଦେବ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ବୟୁନ (ବିଧି-ଉପାୟ/ଆଚରଣ) ଜାଣୁଛ। ଆମକୁ ଭ୍ରମିତ କରୁଥିବା ପାପକୁ ଦୂର କର; ତୁମ ପାଇଁ ଆମେ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟଧିକ ନମସ୍କାର-ଉକ୍ତି ଅର୍ପଣ କରୁ।
Mantra 17
हि॒र॒ण्मये॑न॒ पात्रे॑ण स॒त्यस्यापि॑हितं॒ मुख॑म् । यो॒ऽसावा॑दि॒त्ये पुरु॑ष॒: सोऽसाव॒हम् । ओ३म् खं ब्रह्म॑
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟର ମୁଖ ଆବୃତ ହୋଇଛି। ଯେ ପୁରୁଷ ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି—ସେଇ ମୁଁ। ଓଁ: ଖଂ ବ୍ରହ୍ମ।
Frequently Asked Questions
It is the Īśāvāsya Upaniṣad placed inside the Saṃhitā itself, giving a direct Upaniṣadic teaching on Brahman, renunciation, and liberation within a ritual Vedic corpus.
No. It teaches that one should live fully while doing rightful works, but without possessiveness; action is to be integrated with inner knowledge rather than treated as the final goal.
The seeker prays to Sūrya/Savitṛ (often addressed as Pūṣan) to remove the radiant veil that hides satya, so the real face of Truth may be directly seen—symbolizing the final unveiling of liberating realization.