Adhyaya 266
Māheśvara-snāna: Lakṣa/Koṭi-homa, Protective Baths, Unguents, and Graha-Śānti
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂର୍ବ ଵିନାୟକ-ସ୍ନାନରୁ ସଂକ୍ରମଣ-ସୂଚକ ସହ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ଉଶନା ବଳିଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କରିଥିବା ରାଜା/ନେତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଜୟବର୍ଧକ ‘ମାହେଶ୍ୱର-ସ୍ନାନ’ ବିଧିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ପ୍ରଭାତ ପୂର୍ବରୁ ଦେବପୀଠ/ଦେବତାଙ୍କୁ କଳଶ-ଜଳରେ ସ୍ନାପନ, ବିବାଦ-ଭଙ୍ଗ ମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ଉଗ୍ର ସୌରତେଜ ଓ ସଂବର୍ତ୍ତକାଗ୍ନି-ସଦୃଶ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ଶିବଙ୍କ ସ୍ମରଣ ସହ ରକ୍ଷାମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ରହିଛି। ପରେ ତିଳ-ତଣ୍ଡୁଳ ଆହୁତି, ପଞ୍ଚାମୃତ-ସ୍ନାନ ଓ ଶୂଳପାଣି ପୂଜା କରାଯାଏ। ତାପରେ ଘିଅ, ଗୋ-ଉତ୍ପାଦ, ଦୁଧ-ଦହି, କୁଶଜଳ, ଶତମୂଳ, ଶୃଙ୍ଗ-ସଂସ୍କୃତ ଜଳ, ଔଷଧି-ବନସ୍ପତି ମିଶ୍ରଣ ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ନାନଦ୍ରବ୍ୟର ବର୍ଗୀକରଣ କରି ଫଳ—ଆୟୁ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ପାପକ୍ଷୟ, ରକ୍ଷା, ମେଧା—ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ବିଷ୍ଣୁପାଦୋଦକକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସ୍ନାନ କୁହାଯାଇ, ଏକାକୀ ଅର୍କପୂଜା ଓ ତାବିଜ-ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ପିତ୍ତ, ଅତିସାର, ବାତ, କଫ ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ୟିତ ଆହୁତି ଓ ସ୍ନେହ-ସ୍ନାନ ଚିକିତ୍ସା ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଚତୁରସ୍ର କୁଣ୍ଡରେ ଲକ୍ଷ/କୋଟି ହୋମ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆହୁତି, ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀ ସହ ଗ୍ରହପୂଜା ଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ସମଗ୍ର ଶାନ୍ତି ସାଧନ କରାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
ये महापुराणे विनायकस्नानं नाम पञ्चषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वषट्कारसमन्वितैर् इति घ , ज , ञ , ट च अथ षट्षष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः माहेश्वरस्नानलक्षकोटिहोमादयः पुष्कर उवाच स्नानं माहेश्वरं वक्ष्ये राजादेर्जयवर्धनम् दानवेन्द्राय बलये यज्जगादोशनाः पुरा
ଏହି ମହାପୁରାଣରେ ‘ବିନାୟକ-ସ୍ନାନ’ ନାମକ ଦ୍ୱିଶତ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମ (୨୬୫) ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ; ଘ, ଜ, ଞ ଓ ଟ ପାଠରେ ସମାପନ-ସୂତ୍ର ‘ବଷଟ୍କାରସମନ୍ୱିତୈଃ’ ଭାବେ ପଢ଼ାଯାଏ। ଏବେ ଦ୍ୱିଶତ ଷଟ୍ଷଷ୍ଠିତମ (୨୬୬) ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ—‘ମାହେଶ୍ୱର-ସ୍ନାନ, ଲକ୍ଷ-କୋଟି ପୁଣ୍ୟ, ହୋମ ଆଦି’। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ରାଜାଦିଙ୍କ ଜୟବର୍ଧନକାରୀ ମାହେଶ୍ୱର (ଶିବ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ) ସ୍ନାନ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଯାହା ପୂର୍ବେ ଉଶନା (ଶୁକ୍ର) ଦାନବେନ୍ଦ୍ର ବଳିଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
Verse 2
भास्करे ऽनुदिते पीठे प्रातः संस्नापयेद् घटैः वादेषु भञ्जय ॐ मथ मथ सर्वपथिकान्योसौ युगान्तकाले दिधक्षति इमां पूजां रौद्रमूर्तिः सहस्रांशुः शुक्रः स ते रक्षतु जीवितं सम्बर्तकाग्नितुल्यश् च त्रिपुरान्तकरः शिवः सर्वदेवमयः सोपि तव रक्षतु जीवितं लिखि लिखि खिलि स्वाहा एवं स्नतस्तु मन्त्रेण जुहुयात्तिलतण्डुलम्
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାତଃକାଳେ ପୀଠ ଉପରେ ଘଟଜଳଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଇବା ଉଚିତ। ବାଦବିବାଦରେ (ବିରୋଧବଳକୁ) ‘ଭଞ୍ଜୟ’—“ଓଁ ମଥ ମଥ! ଯେ ଯୁଗାନ୍ତକାଳେ ସମସ୍ତ ପଥିକଙ୍କୁ ଦହନ କରେ, ସେ ରୌଦ୍ରମୂର୍ତ୍ତି ସହସ୍ରାଂଶୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶୁକ୍ର ତୁମ ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ। ଏବଂ ସମ୍ବର୍ତ୍ତକାଗ୍ନିତୁଲ୍ୟ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ଶିବ, ସର୍ବଦେବମୟ, ସେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଜୀବନ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ। ଲିଖି ଲିଖି, ଖିଲି—ସ୍ୱାହା।” ଏଭଳି ସ୍ନାନ କରି ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ତିଳ ଓ ତଣ୍ଡୁଳ (ଚାଉଳ ଦାଣା) ଦ୍ୱାରା ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 3
पञ्चामृतैस्तु संस्नाप्य पूजयेच्छूलपाणिनं स्नानान्यन्यानि वक्ष्यामि सर्वदा विजयाय ते
ପଞ୍ଚାମୃତରେ ସ୍ନାନ କରାଇ ଶୂଳପାଣି (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତୁମ ବିଜୟ ପାଇଁ ସଦା ଫଳଦାୟକ ଅନ୍ୟ ସ୍ନାନବିଧିମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କହିବି।
Verse 4
स्नानं घृतेन कथितमायुष्यवर्धनं परम् गोमयेन च लक्ष्मीः स्याद्गोमूत्रेणाघमर्दनम्
ଘୃତରେ ସ୍ନାନକୁ ପରମ ଆୟୁଷ୍ୟବର୍ଧକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଗୋମୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ (ସମୃଦ୍ଧି) ହୁଏ, ଏବଂ ଗୋମୂତ୍ରରେ ପାପ/ମଲିନତା ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
Verse 5
क्षीरेण बलबुद्धिः स्याद्दध्ना लक्ष्मीविवर्धनं कुशोदकेन पापान्तः पञ्चगव्येन सर्वभाक्
କ୍ଷୀରଦ୍ୱାରା ବଳ ଓ ବୁଦ୍ଧି-ପ୍ରସାଦ ଜନ୍ମେ; ଦଧିଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; କୁଶା-ସଂସ୍କୃତ ଜଳଦ୍ୱାରା ପାପାନ୍ତ ହୁଏ; ପଞ୍ଚଗବ୍ୟଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସର୍ବଭାକ୍ (ସର୍ବକର୍ମଯୋଗ୍ୟ) ହୁଏ।
Verse 6
शतमूलेन सर्वाप्तिर्गोशृङ्गोदकतो ऽघजित् पलाशबिल्वकमलकुशस्नानन्तु सर्वदं
ଶତମୂଳ-ପ୍ରୟୋଗରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସର୍ବପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଗୋଶୃଙ୍ଗ-ସଂସ୍କୃତ ଜଳରେ ପାପଜୟ ହୁଏ। ପଲାଶ, ବିଲ୍ୱ, କମଳ ଓ କୁଶାଦ୍ୱାରା କୃତ ସ୍ନାନ ସର୍ବଦାୟକ।
Verse 7
वचा हरिद्रे द्वे मुस्तं स्नानं रक्षोहणं परं आयुष्यञ्च यशस्यञ्च धर्ममेधाविवर्धनम्
ବଚା, ହରିଦ୍ରା-ଦ୍ୱୟ ଓ ମୁସ୍ତା ଯୁକ୍ତ ସ୍ନାନ ରାକ୍ଷସାଦି ଦୁଷ୍ଟବାଧାର ପରମ ନାଶକ; ଏହା ଆୟୁ ଓ ଯଶ ବଢ଼ାଏ ଏବଂ ଧର୍ମ ଓ ମେଧା ବୃଦ୍ଧି କରେ।
Verse 8
हैमाद्भिश् चैव माङ्गल्यं रूप्यताम्रोदकैस् तथा रत्नोदकैस्तु विजयः सौभाग्यं सर्वगन्धकैः
ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ସଂଯୁକ୍ତ ଜଳରେ ମାଙ୍ଗଲ୍ୟ ହୁଏ; ରୂପ୍ୟ ଓ ତାମ୍ର-ସଂଯୁକ୍ତ ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ତଥା। ରତ୍ନ-ସଂସ୍କୃତ ଜଳରେ ବିଜୟ ମିଳେ; ସର୍ବଗନ୍ଧ-ଯୁକ୍ତ ଜଳରେ ସୌଭାଗ୍ୟ ଲଭ୍ୟ।
Verse 9
फलाद्भिश् च तथारोग्यं धात्र्यद्भिः परमां श्रियम् तिलसिद्धार्थकैर् लक्ष्मीः सौभाग्यञ्च प्रियङ्गुणा
ଫଳ-ସଂସ୍କୃତ ଜଳରେ ଆରୋଗ୍ୟ ମିଳେ; ଧାତ୍ରୀ (ଆମଳକୀ) ଯୁକ୍ତ ଜଳରେ ପରମ ଶ୍ରୀ ଲଭ୍ୟ। ତିଳ ଓ ସିଦ୍ଧାର୍ଥକ (ଶ୍ୱେତ ସରିଷ) ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମିଳେ, ଏବଂ ପ୍ରିୟ ଗୁଣ ସହ ସୌଭାଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ।
Verse 10
पद्मोत्पलकदम्बैश् च श्रीर्बलं बलाद्रुमोदकैः विष्णुपादोदकस्नानं सर्वस्नानेभ्य उत्तमम्
ପଦ୍ମ, ନୀଳପଦ୍ମ ଓ କଦମ୍ବ ପୁଷ୍ପ ସହ, ଶ୍ରୀ ଓ ବଳଯୁକ୍ତ ଏବଂ ବଲା-ବୃକ୍ଷର ଜଳ ସହିତ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳିତ ଜଳରେ ସ୍ନାନ ସମସ୍ତ ସ୍ନାନମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
Verse 11
एकाकी एककामायेत्येकोर्कं विधिवच्चरेत् अक्रन्दयतिसूक्तेन प्रबध्नीयान्मणिं करे
ଏକାକୀ ହୋଇ, ଏକମାତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରି, ବିଧିମତେ ଅର୍କ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ପୂଜା କରିବ। ପରେ ‘ଅକ୍ରନ୍ଦୟତି…’ ଆରମ୍ଭ ସୂକ୍ତରେ ମଣି (ତାବିଜ)କୁ ହାତରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ବାନ୍ଧିବ।
Verse 12
कुष्ठपाठा वाचा शुण्ठी शङ्खलोहादिको मणिः सर्वेषामेवकामानामीश्वरो भगवान् हरिः
କୁଷ୍ଠ, ପାଠା, ବାଚା ଓ ଶୁଣ୍ଠୀ—ଏବଂ ଶଙ୍ଖ, ଲୋହ ଆଦିର ମଣି (ତାବିଜ/ରତ୍ନ)—ଏସବୁ ସମସ୍ତ କାମନା ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ବିହିତ; ଏବଂ ସର୍ବକାମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ୍ ହରି।
Verse 13
तस्य संपूजनादेव सर्वान्कामान्समश्नुते स्नापयित्वा घृतक्षीरैः पूजयित्वा च पित्तहा
ତାହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରିବାମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ କାମନା ଲାଭ ହୁଏ। ଘିଅ ଓ କ୍ଷୀରରେ ସ୍ନାପନ କରି ପରେ ପୂଜା କଲେ ତାହା ପିତ୍ତନାଶକ ହୁଏ।
Verse 14
पञ्चमुद्गबलिन्दत्वा अतिसारात् प्रमुच्यते पञ्चगव्येन संस्नाप्य वातव्याधिं विनाशयेत्
ପାଞ୍ଚ ପରିମାଣ ମୁଗ ଦାଳର ବଳି ଦେଲେ ଅତିସାର (ଦସ୍ତ)ରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ପଞ୍ଚଗବ୍ୟରେ ସ୍ନାନ କରାଇ ବାତଜନିତ ବ୍ୟାଧିକୁ ନାଶ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 15
द्विस्नेहस्नपनात् श्लेष्मरोगहा चातिपूजया घृतं तैलं तथा क्षौद्रं स्नानन्तु त्रिरसं परं
ଦ୍ୱିସ୍ନେହ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସ୍ନାନ କଲେ କଫଜନ୍ୟ ରୋଗ ନଶିଯାଏ। ବିଶେଷ ଫଳ ପାଇଁ ଘୃତ, ତୈଳ ଓ ମଧୁର ବିଧାନ ଅଛି; ତ୍ରିରସ/ସାରଯୁକ୍ତ ଏହି ସ୍ନାନ ପରମ ଉତ୍ତମ।
Verse 16
स्नानं घृताम्बु द्विस्नेहं समलं घृततैलकम् क्षौद्रमिक्षुरसं क्षीरं स्नानं त्रिमधुरं स्मृतम्
ଘୃତମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ନାନ ‘ଦ୍ୱିସ୍ନେହ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏଥିରେ ଘୃତ ଓ (ତିଳ) ତୈଳ ଯୁକ୍ତ। ମଧୁ, ଇକ୍ଷୁରସ ଓ କ୍ଷୀର ଯୁକ୍ତ ସ୍ନାନ ‘ତ୍ରିମଧୁର’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 17
घृतमिशुरसं तैलं क्षौद्रञ्च त्रिरसं श्रिये यवकामायेत्येकोर्कमिति क , छ च अनुलेपस्त्रिशुक्रस्तु कर्पूरोशीरचन्दनैः
ଘୃତମିଶ୍ରିତ ତୈଳ ଓ ମଧୁ ସହିତ ଯେ ‘ତ୍ରିରସ’ ମିଶ୍ରଣ, ତାହା ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ। ‘ତ୍ରିଶୁକ୍ର’ ନାମକ ଅନୁଲେପ କର୍ପୂର, ଉଶୀର ଓ ଚନ୍ଦନରେ ସିଦ୍ଧ।
Verse 18
चन्दनागुरुकर्पूरमृगदर्पैः सकुङ्कुमैः पञ्चानुलेपनं विष्णोः सर्वकामफलप्रदं
ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, କର୍ପୂର, ମୃଗଦର୍ପ (କସ୍ତୁରୀ) ଓ କୁଙ୍କୁମ ସହିତ କୃତ ବିଷ୍ଣୋଃ ପଞ୍ଚାନୁଲେପନ ସର୍ବକାମଫଳପ୍ରଦ।
Verse 19
त्रिसुगन्धञ्च कर्पूरं तथा चन्दनकुङ्कुमैः मृगदर्पं सकर्पूरं मलयं सर्वकामदम्
‘ତ୍ରିସୁଗନ୍ଧ’ ଓ କର୍ପୂର, ତଥା ଚନ୍ଦନ-କୁଙ୍କୁମ ସହିତ; କର୍ପୂରସହିତ ମୃଗଦର୍ପ-ସୁଗନ୍ଧ ଯୁକ୍ତ—ଏହି ‘ମଲୟ’ ସର୍ବକାମଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 20
जातीफलं सकर्पूरं चन्दनञ्च त्रिशीतकम् पीतानि शुक्लवर्णानि तथा शुक्लानि भार्गव
ଜାତୀଫଳ, କର୍ପୂର ଓ ଚନ୍ଦନ—ଏଇ ତିନିଟି ଶୀତଳ ଦ୍ରବ୍ୟ (ତ୍ରିଶୀତକ) ଅଟେ। ହେ ଭାର୍ଗବ, ଏଗୁଡ଼ିକ ପୀତାଭ-ଶ୍ୱେତ ବର୍ଣ୍ଣର ଔଷଧଦ୍ରବ୍ୟ ଏବଂ ‘ଶୁକ୍ଲ’ ପଦାର୍ଥ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।
Verse 21
कृष्णानि चैव रक्तानि पञ्चवर्णानि निर्दिशेत् उत्पलं पद्मजाती च त्रिशीतं हरिपूजने
ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ପୂଜାରେ ପଞ୍ଚବର୍ଣ୍ଣ ପୁଷ୍ପ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାରେ କୃଷ୍ଣ/ନୀଳାଭ ଓ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଥାଉ—ଯଥା ଉତ୍ପଳ, ପଦ୍ମଜାତି ଓ ତ୍ରିଶୀତ ପୁଷ୍ପ।
Verse 22
कुङ्कुमं रक्तपद्मानि त्रिरक्तमुत्पलं धूपदीपादिभिः प्रार्च्य विष्णुं शान्तिर्भवेन्नृणां
କୁଙ୍କୁମ, ରକ୍ତପଦ୍ମ, ତ୍ରିରକ୍ତ ଉତ୍ପଳ ଏବଂ ଧୂପ-ଦୀପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଶାନ୍ତି ହୁଏ।
Verse 23
चतुरस्रकरे कुण्डे ब्राह्मणाश्चाष्ट शोडश लक्षहोमङ्कोटिहोमन्तिलाज्ययवधान्यकैः
ଚତୁରସ୍ର (ଚଉକୋଣ) କୁଣ୍ଡରେ ଆଠ କିମ୍ବା ଷୋଳ ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତିଳ, ଘୃତ, ଯବ ଓ ଧାନ୍ୟ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷହୋମ କିମ୍ବା କୋଟିହୋମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 24
ग्रहानभ्यर्च्य गायत्र्या सर्वशान्तिः क्रमाद्भवेत्
ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ଚନା କଲେ କ୍ରମେ ସର୍ବଶାନ୍ତି ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
It is presented as a Śiva-related bath rite that increases victory (jaya-vardhana), especially for rulers and those engaged in conflict, while also functioning as a broad protective and purificatory discipline.
Bathing with Viṣṇu-pāda-udaka (water that has washed Viṣṇu’s feet, i.e., caraṇāmṛta) is declared the supreme (uttama) among all snānas.
It assigns specific rites and substances to conditions resembling doṣa disorders—e.g., ghee-and-milk worship as pitta-hara, pañcagavya bathing for vāta disorders, and double-unctuous bathing for kapha-related ailments.
It prescribes lakṣa or koṭi oblations in a square (caturasra) fire-pit, performed by eight or sixteen brāhmaṇas using tila, ājya, yava, and grains, culminating in graha worship with the Gāyatrī for complete pacification.