Adhyaya 265
Vināyaka-snāna (The Vinayaka Bath) — Obstacle-Removal and Consecratory Bathing Rite
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିନାୟକଦୋଷ (କର୍ମଜନ୍ୟ ବିଘ୍ନ) ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ବିଶେଷ ସ୍ନାନ/ସ୍ନାପନ-ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱପ୍ନ-ନିମିତ୍ତ ଓ ଲକ୍ଷଣ—ଭୟଙ୍କର ଦର୍ଶନ, ଅକାରଣ ଭୟ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ପୁନଃପୁନଃ ବିଫଳତା, ବିବାହ ଓ ସନ୍ତାନରେ ବାଧା, ଶିକ୍ଷାଦାନ-ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା—ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପରେ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର (ହସ୍ତ, ପୁଷ୍ୟ, ଅଶ୍ୱୟୁଜ, ସୌମ୍ୟ), ବୈଷ୍ଣବ ଅବସର ଓ ଭଦ୍ରପୀଠରେ ବସି ସରିଷା-ଘୃତ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ, ଔଷଧି-ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଶିରୋଲେପନ, ଏବଂ ଚାରି କଳଶରେ ଅଭିଷେକ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଶୁଦ୍ଧିଦ୍ରବ୍ୟ ଗୋଶାଳା, ବାଲ୍ମୀକ, ସଙ୍ଗମ, ସରୋବର ଭଳି ସୀମାନ୍ତ/ଶକ୍ତିସ୍ଥଳରୁ ଆଣାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ରରେ ବରୁଣ, ଭଗ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ ଓ ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ ହୁଏ। ଚଉମୁହାଣୀରେ ମିତ, ସମ୍ମିତ, ଶାଳକ, କଣ୍ଟକ, କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ, ରାଜପୁତ୍ର ନାମରେ ବିନାୟକ-ଗଣଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ନରେ ବଳି ଦେଇ ଶାନ୍ତି କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ବିନାୟକମାତା ଓ ଅମ୍ବିକା ପୂଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ଗୁରୁଦାନରେ ବିଧି ସମାପ୍ତ ହୋଇ ଶ୍ରୀ, ସିଦ୍ଧି ଓ ନିଶ୍ଚିତ ସଫଳତା ଦେଇଥାଏ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे दिक्पालादिस्नानं नाम चतुःषष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः विनायकस्नानं पुष्कर उवाच विनायकोपसृष्टानां स्नानं सर्वकरं वदे विनायकः कर्मविघ्नसिद्ध्यर्थं विनियोजितः
ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣର ‘ଦିକ୍ପାଳାଦି-ସ୍ନାନ’ ନାମକ ୨୬୪ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ୨୬୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ବିନାୟକ-ସ୍ନାନ’ ଆରମ୍ଭ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ବିନାୟକବାଧିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବଫଳଦାୟୀ ସ୍ନାନବିଧି ମୁଁ କହୁଛି; ବିନାୟକ କର୍ମରେ ବିଘ୍ନ ଏବଂ ତାହାର ସିଦ୍ଧି/ପରିଣତି ନିମିତ୍ତେ ନିଯୁକ୍ତ।
Verse 2
गणानामाधिपत्ये च केशवेशपितामहैः स्वप्नेवगाहते ऽत्यर्थं जलं मुण्डांश् च पश्यति
ଗଣମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିପତ୍ୟ ଲାଭ ହେଲେ ଏବଂ କେଶବ, ଈଶ, ପିତାମହ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଳରେ ଡୁବେ ଓ ମୁଣ୍ଡିତ ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖେ।
Verse 3
विनायकोपसृष्टस्तु क्रव्यादानधिरोहति व्रजमानस् तथात्मानं मन्यते ऽनुगतम्परैः
କିନ୍ତୁ ବିନାୟକବାଧିତ ବ୍ୟକ୍ତି ମାଂସଭକ୍ଷୀ ପ୍ରାଣୀ ଉପରେ ଆରୋହଣ କରେ; ଏବଂ ଚଳାଚଳ କରୁଥିବାବେଳେ ନିଜକୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବେ।
Verse 4
विमना विफलारम्भः संसीदत्यनिमित्ततः कन्या वरं न चाप्नोति न चापत्यं वराङ्गना
ମନୁଷ୍ୟ ବିମନା ହୋଇ ନିଷ୍ଫଳ ଉଦ୍ୟମ ଆରମ୍ଭ କରେ ଏବଂ କାରଣ ବିନା ହିଁ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ। କନ୍ୟାକୁ ବର ମିଳେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀକୁ ସନ୍ତାନ ମିଳେ ନାହିଁ।
Verse 5
आचार्यत्वं श्रोत्रियश् च न शिष्यो ऽध्ययनं लभेत् धनी न लाभमाप्नोति न कृषिञ्च कृषीबलः
ଆଚାର୍ୟତ୍ୱ ଓ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟତା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ଶିଷ୍ୟ ତାଙ୍କଠାରୁ ସତ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଉନାହିଁ। ସେପରି ଧନୀ ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଲାଭ ପାଉନାହିଁ, ଏବଂ କେବଳ ଶାରୀରିକ ବଳ ଥିଲେ କୃଷିରେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେନାହିଁ।
Verse 6
राजा राज्यं न चाप्नोति स्नपनन्तस्य कारयेत् हस्तपुष्याश्वयुक्सौम्ये वैष्णवे भद्रपीठके
ସ୍ନାପନ (ଅଭିଷେକ-ସ୍ନାନ) କରାଇନଥିଲେ ରାଜା ରାଜ୍ୟସ୍ଥିରତା ପାଉନାହିଁ। ହସ୍ତ, ପୁଷ୍ୟ, ଅଶ୍ୱୟୁଜ କିମ୍ବା ସୌମ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ବୈଷ୍ଣବ ଶୁଭକାଳରେ, ଭଦ୍ରପୀଠ ଉପରେ ଏହା କରାଯିବ।
Verse 7
गौरसर्षपकल्केन साज्येनोत्सादितस्य च सर्वौषधैः सर्वगन्धैः प्रलिप्तशिरसस् तथा
ହଳଦିଆ ସୋରିଷ କଲ୍କକୁ ଘିଅ ସହ ମିଶାଇ ଯାହାକୁ ମର୍ଦ୍ଦନ (ଉତ୍ସାଦନ) କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଯାହାର ମସ୍ତକ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଓ ସମସ୍ତ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଲେପିତ।
Verse 8
चतुर्भिः कलसैः स्नानन्तेषु सर्वौषाधौ क्षिपेत् अश्वस्थानाद्गजस्थानाद्वल्मीकात् सङ्गमाद्ध्रदात्
ସ୍ନାନ ଶେଷରେ ଚାରି କଳସରେ ‘ସର୍ବୌଷଧି’ ଜଳ ଢାଳିବା ଉଚିତ—(ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ) ଅଶ୍ୱସ୍ଥାନ, ଗଜସ୍ଥାନ, ବଲ୍ମୀକ (ପିପିଳିକା ଗୁହା), ନଦୀ-ସଙ୍ଗମ ଓ ହ୍ରଦ (ହ୍ରଦ/ତଳାବ) ଠାରୁ ଗ୍ରହଣ କରି।
Verse 9
मृत्तिकां रोचनाङ्गन्धङ्गुग्गुलुन्तेषु निक्षिपेत् सहस्राक्षं शतधारमृषिभिः पावनं कृतम्
ସେହି (ପାତ୍ରମାନେ) ମୃତ୍ତିକା, ରୋଚନା, ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଗୁଗ୍ଗୁଲୁ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହା ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ରୀକୃତ ‘ସହସ୍ରାକ୍ଷ’ ଓ ‘ଶତଧାର’ ନାମକ ଶୋଧକ ଦ୍ରବ୍ୟ।
Verse 10
तेन त्वामभिषिञ्चामि पावमान्यः पुनन्तु ते भगवन्ते वरुणो राजा भगं सूर्यो वृहस्पतिः
ସେହି (ଅଭିଷେକ-ଜଳ/ବିଧି) ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ଅଭିଷିଞ୍ଚନ କରୁଛି। ପାବମାନ (ପବିତ୍ରକାରୀ) ମନ୍ତ୍ରମାନେ ତୁମକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରୁନ୍ତୁ। ଭଗବାନ୍ ରାଜା ବରୁଣ, ଏବଂ ଭଗ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ପବିତ୍ର କରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 11
भगमिन्द्रश् च वायुश् च भगं सप्तर्षयो ददुः यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्धनि
ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବାୟୁ, ଏବଂ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ତୁମକୁ ‘ଭଗ’ (ସୌଭାଗ୍ୟ) ଦାନ କରିଛନ୍ତି। ତୁମ କେଶରେ, କେଶ-ବିଭାଜନ (ସୀମନ୍ତ)ରେ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ଶିଖରରେ ଯେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଅଛି—ସେ ସବୁ ନଶିଯାଉ।
Verse 12
ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद्घ्नन्तु सर्वदा दर्भपिञ्जलिमादाय वामहस्ते ततो गुरुः
ଲଲାଟ, କାନ ଓ ଆଖିରେ—ଜଳ ସଦା ସେହି ଦୋଷ/ଅଶୁଚିକୁ ନାଶ କରୁ। ତାପରେ ଗୁରୁ ବାମହସ୍ତରେ ଦର୍ଭ-ଘାସର ପୁଞ୍ଜ ଧରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିଧି କରନ୍ତି।
Verse 13
हस्तपुष्याश्वयुक्सौम्यवैष्णवेषु शुभेषु चेति घ , ञ च साज्येनासादितस्य चेति क , छ च इमा आप इति छ , ञ स्नातस्य सार्षपन्तैलं श्रुवेणौडुम्बरेण च जुहुयान्मूर्धनि कुशान् सव्येन परिगृह्य च
ହସ୍ତ, ପୁଷ୍ୟ, ଅଶ୍ୱୟୁଜ, ସୌମ୍ୟ, ବୈଷ୍ଣବ ଇତ୍ୟାଦି ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର/ଅବସରରେ, ସ୍ନାନ ପରେ ‘ଇମା ଆପଃ…’ ଆଦି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଔଦୁମ୍ବର କାଠର ଶ୍ରୁବା (ହୋମ-ଚମଚ) ଦ୍ୱାରା ସରିଷପ ତେଲକୁ ଆହୁତି ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ। ସହିତ ବାମହସ୍ତରେ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ କୁଶ ଧରି କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
मितश् च सम्मितश् चैव तथा शालककण्टकौ कुष्माण्डो राजपुत्रश् च एतैः स्वाहासमन्वितैः
‘ମିତ’ ଓ ‘ସମ୍ମିତ’, ତଥା ‘ଶାଲକ’ ଓ ‘କଣ୍ଟକ’, ଏବଂ ‘କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ’ ଓ ‘ରାଜପୁତ୍ର’—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ‘ସ୍ୱାହା’ ସହ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 15
नामभिर्बलिमन्त्रैश् च नमस्कारसमन्वितैः दद्याच्चतुष्पथे शूर्पे कुशानास्तीर्य सर्वतः
ଯଥାଯଥ ନାମ ଓ ବଲି-ମନ୍ତ୍ର ସହ, ନମସ୍କାରଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଚାରିମୁହାଣିରେ ଶୂର୍ପ ଉପରେ ସବୁଦିଗରେ କୁଶ ପଥାଇ ବଲି ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 16
कृताकृतांस्तण्डुलांश् च पललौदनमेव च मत्स्यान्पङ्कांस्तथैवामान् पुष्पं चित्रं सुरां त्रिधा
ସିଜା ଓ ଅସିଜା ଚାଉଳଦାଣା, ଏବଂ ମାଂସଯୁକ୍ତ ଓଦନ (ପଲଲ-ଓଦନ); ତଥା ମାଛ, କାଦା/ଅଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ କଚ୍ଚା ଦ୍ରବ୍ୟ; ବିଚିତ୍ର ପୁଷ୍ପ; ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ସୁରା ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 17
मूलकं पूरिकां पूपांस्तथैवैण्डविकास्रजः दध्यन्नं पायसं पिष्टं मोदकं गुडमर्पयेत्
ମୂଳା, ପୂରିକା, ପୂପ (ଭଜା ପିଠା), ଏବଂ ଐଣ୍ଡବିକା ମିଷ୍ଟାନ୍ନର ମାଳା; ତଥା ଦଧ୍ୟନ୍ନ, ପାୟସ, ପିଷ୍ଟ, ମୋଦକ ଓ ଗୁଡ଼ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 18
विनायकस्य जननीमुपतिष्ठेत्ततो ऽम्बिकां दूर्वासर्षपपुष्पाणां दत्वार्घ्यं पूर्णमञ्जलिं
ତାପରେ ବିନାୟକଙ୍କ ଜନନୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ଅମ୍ବିକାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଦୂର୍ବା, ସରିଷା ଓ ପୁଷ୍ପର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଜଳି ସହ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 19
रूपं देहि यशो देहि सौभाग्यं सुभगे मम पुत्रं देहि धनं देहि सर्वान् कामांश् च देहि मे
ମୋତେ ରୂପ ଦିଅ, ଯଶ ଦିଅ, ସୌଭାଗ୍ୟ ଦିଅ। ହେ ଶୁଭେ! ମୋତେ ପୁତ୍ର ଦିଅ, ଧନ ଦିଅ, ଏବଂ ମୋର ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କର।
Verse 20
भोजयेद्ब्राह्मणान्दद्याद्वस्त्रयुग्मं गुरोरपि विनायकं ग्रहान्प्रार्च्य श्रियं कर्मफलं लभेत्
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ଗୁରୁଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ବିନାୟକ ଓ ଗ୍ରହଦେବତାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜିଲେ ଶ୍ରୀ ଓ କର୍ମଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
Dream-omens (deep plunging into water, seeing shaven-headed men) and practical disruptions: repeated failure of initiatives, sudden collapse without cause, obstacles to marriage/progeny, loss of teaching efficacy, lack of profit, and insecurity of kingship.
Auspicious timing (Hasta, Puṣya, Aśvayuj, Saumya; Vaiṣṇava occasion), mustard-ghee unction, sarvauṣadhi and fragrance anointing, four kalaśa pourings with mixed clay/rocanā/guggulu, mantra-led abhiṣeka, mustard-oil oblation with an udumbara ladle, and a crossroads bali arranged on a winnowing tray ringed with kuśa.
By framing obstacle-removal as a dharmic, mantra-governed purification that restores right action (karma) and its fruition, it supports artha and kāma without violating dharma, thereby stabilizing the practitioner for higher sādhana oriented toward mokṣa.