
Chapter 276 — राजवंशवर्णनम् (Description of Royal Lineages)
ଅଗ୍ନି–ବସିଷ୍ଠ ସଂବାଦରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂର୍ବର ସୃଷ୍ଟି/ବୀରକଥାରୁ ଘୁଞ୍ଚି ବଂଶବିଦ୍ୟା ଓ ଜନପଦ-ସ୍ମରଣକୁ ଆଣେ। ତୁର୍ବସୁଠାରୁ ରାଜପରମ୍ପରା ଗଣନା—ବର୍ଗ, ଗୋଭାନୁ, ତ୍ରୈଶାନୀ, କରଣ୍ଧମ, ମରୁତ୍ତ, ଦୁଷ୍ମନ୍ତ, ବରୂଥ, ଗାଣ୍ଡୀର। ପରେ ଗାନ୍ଧାର, କେରଳ, ଚୋଳ, ପାଣ୍ଡ୍ୟ, କୋଲ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜନପଦର ନାମ ଦେଇ ବଂଶସ୍ମୃତି ଓ ଅଞ୍ଚଳୀୟ ପରିଚୟର ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖାଯାଏ। ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ ବଂଶରେ ବଭ୍ରୁସେତୁ, ପୁରୋବସୁ, ଧର୍ମ, ଘୃତ, ବିଦୁଷ, ପ୍ରଚେତସ ଓ ତାଙ୍କର ଶତ ପୁତ୍ର; ପରେ ସୃଞ୍ଜୟ/ଜା-ସୃଞ୍ଜୟ, ଜନମେଜୟ ଏବଂ ଉଶୀନର-ସଂପୃକ୍ତ ଶାଖା। ଶିବିଙ୍କ ପୁତ୍ର—ପୃଥୁଦର୍ଭ, ବୀରକ, କୈକେୟ, ଭଦ୍ରକ—ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଶନାମ ଉତ୍ପତ୍ତି ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ଶେଷରେ ଅଙ୍ଗବଂଶ—ଅଙ୍ଗ → ଦଧିବାହନ → ଦିବିରଥ … କର୍ଣ୍ଣ → ବୃଷସେନ → ପୃଥୁସେନ—ସଂଗ୍ରହ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୁରୁବଂଶକୁ ଗମନ ସୂଚିତ। ରାଜଧର୍ମକୁ ଦିବ୍ୟ ସତତାରେ ରାଜ୍ୟ, ଭୂମି ଓ ସମାଜକ୍ରମ ସହିତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଏହାର ଧର୍ମାର୍ଥ।
Verse 1
पञ्चसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सुरासुरैर् अमन्थाब्धिमिति क , छ च देवासुरहरो ऽभवदिति क , घ , ञ , ट च अथ षट्सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजवंशवर्णनं अग्निर् उवाच तुर्वसोश् च सुतो वर्गो गोभानुस्तस्य चात्मजः गोभानोरासीत् त्रैशानिस्त्रैशानेस्तु करन्धमः
ଦ୍ୱିଶତ ପଞ୍ଚସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ସୁରାସୁରମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ମନ୍ଥନ କଲେ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ; କେତେକ ପାଠରେ ‘ଦେବାସୁରହର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏବେ ଦ୍ୱିଶତ ଷଟ୍ସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ—ରାଜବଂଶବର୍ଣ୍ଣନ—ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ତୁର୍ବସୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ବର୍ଗ; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗୋଭାନୁ। ଗୋଭାନୁଠାରୁ ତ୍ରୈଶାନି, ତ୍ରୈଶାନିଠାରୁ କରନ୍ଧମ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 2
करन्धमान्मरुत्तोभूद् दुष्मन्तस्तस्य चात्मजः दुष्मन्तस्य वरूथो ऽभूद्गाण्डीरस्तु वरूथतः
କରନ୍ଧମାନରୁ ମରୁତ୍ତ ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଦୁଷ୍ମନ୍ତ। ଦୁଷ୍ମନ୍ତରୁ ବରୂଥ, ଏବଂ ବରୂଥରୁ ଗାଣ୍ଡୀର ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 3
गाण्डीराच्चैव गान्धारः पञ्च जानपदास्ततः गान्धाराः केरलाश्चोलाः पाण्ड्याः कोला महाबलाः
ଗାଣ୍ଡୀର ଅଞ୍ଚଳରୁ ଗାନ୍ଧାର ଦେଶ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ପାଞ୍ଚ ଜନପଦ ଉଲ୍ଲେଖ—ଗାନ୍ଧାର, କେରଳ, ଚୋଳ, ପାଣ୍ଡ୍ୟ ଏବଂ ମହାବଳୀ କୋଳ।
Verse 4
द्रुह्यस्तु वभ्रुसेतुश् च बभ्रुसेतोः पुरोवसुः ततो गान्धारा गान्धारैर् धर्मो धर्माद् घृतो ऽभवत्
ଦ୍ରୁହ୍ୟୁରୁ ବଭ୍ରୁସେତୁ, ବଭ୍ରୁସେତୁରୁ ପୁରୋବସୁ। ତାହାରୁ ଗାନ୍ଧାରମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଗାନ୍ଧାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ, ଏବଂ ଧର୍ମରୁ ଘୃତ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 5
घृतात्तु विदुषस्तस्मात् प्रचेतास्तस्य वै शतम् आनद्रश् च सभानरश्चाक्षुषः परमेषुकः
ଘୃତରୁ ‘ବିଦୁଷ’ ନାମକ ଜ୍ଞାନୀ ଜନ୍ମିଲେ; ତାହାରୁ ପ୍ରଚେତା। ତାଙ୍କର ନିଶ୍ଚୟ ଶତ ପୁତ୍ର ଥିଲେ—ଆନଦ୍ର, ସଭାନର, ଆକ୍ଷୁଷ ଓ ପରମେଷୁକ ଆଦି।
Verse 6
सभानरात् कालानलः कालानलजस्रृञ्जयः पुरञ्जयः सृञ्जयस्य तत्पुत्रो जनमेजयः
ସଭାନରରୁ କାଳାନଲ ଜନ୍ମିଲେ; କାଳାନଲରୁ ଜ-ସୃଞ୍ଜୟ; (ତାହାରୁ) ପୁରଞ୍ଜୟ; ଏବଂ ସୃଞ୍ଜୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜନମେଜୟ ଥିଲେ।
Verse 7
तत्पुत्रस्तु महाशालस्तत्पुत्रो ऽभुन्महामनाः तस्मादुशीनरो ब्रह्मन्नृगायान्तु नृगस्ततः
ତାହାର ପୁତ୍ର ମହାଶାଳ ଥିଲେ; ମହାଶାଳଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାମନା, ମହାଚିତ୍ତ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ତାଙ୍କଠାରୁ ଉଶୀନର ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ଉଶୀନରଠାରୁ ନୃଗ—ଏହିପରି ବଂଶଧାରା ଚାଲିଲା।
Verse 8
नरायान्तु नरश्चासीत् कृमिस्तु कृमितः सुतः शोभानुस्तस्य चात्मज इति ख शोभानोरासीदिति ख कर्णा इति ज , ट च दशायां सुब्रतो जज्ञे दृशद्वत्यां शिविस् तथा
ନରାୟାନ୍ତୁଠାରୁ ନର ଜନ୍ମିଲେ। ନରଠାରୁ କୃମି; କୃମିଙ୍କ ପୁତ୍ର କୃମିତ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୋଭାନୁ (କେତେକ ପାଠରେ ‘ଶୋଭାନୋର’; କିଛି ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ‘କର୍ଣା’ ନାମ ମଧ୍ୟ ମିଳେ)। ଦଶା ଦେଶରେ ସୁବ୍ରତ ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ଦୃଶଦ୍ୱତୀ ଭୂମିରେ ଶିବି ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 9
शिवे पुत्रास्तु चत्वारः पृथुदर्भश् च वीरकः कैकेयो भद्रकस्तेषां नाम्रा जनपदाः शुभाः
ଶିବିଙ୍କ ଚାରି ପୁତ୍ର—ପୃଥୁଦର୍ଭ, ବୀରକ, କୈକେୟ ଓ ଭଦ୍ରକ। ତାଙ୍କ ନାମରୁ ଶୁଭ ଜନପଦ (ପ୍ରଦେଶ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
Verse 10
तितिक्षुरुशीनरजस्तितिक्षोश् च रुषद्रथः रुषद्रथादभूत्पैलः पैलाच्च सुतपाः सुतः
ତିତିକ୍ଷୁଠାରୁ ଉଶୀନରରାଜ ଜନ୍ମିଲେ; ତିତିକ୍ଷୁଠାରୁ ରୁଷଦ୍ରଥ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ। ରୁଷଦ୍ରଥଠାରୁ ପୈଲ, ଏବଂ ପୈଲଠାରୁ ସୁତପା ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 11
महायोगि बलिस्तस्मादङ्गो वङ्गश् च मुख्यकः पुण्ड्रः कलिङ्गो बालेयो बलिर्योगी बलान्वितः
ସେଇ ମହାଯୋଗୀ ବଲିଠାରୁ ଅଙ୍ଗ ଓ ବଙ୍ଗ (ମୁଖ୍ୟ) ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ପୁଣ୍ଡ୍ର, କଲିଙ୍ଗ, ବାଲେୟ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ। ସେ ବଲି ଯୋଗୀ ଓ ବଳସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ।
Verse 12
अङ्गाद्दधिवाहनो ऽभूत् तस्माद्दिविरथो नृपः दिविरथाद्धर्मरथस्तस्य चित्ररथः सुतः
ଅଙ୍ଗରୁ ଦଧିବାହନ ଜନ୍ମିଲେ; ତାଙ୍କଠାରୁ ରାଜା ଦିବିରଥ। ଦିବିରଥରୁ ଧର୍ମରଥ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଚିତ୍ରରଥ।
Verse 13
चित्ररथात्सत्यरथो लोमपदश् च तत्सुतः लोमपादाच्चतुरङ्गः पृथुलाक्षश् च तत्सुतः
ଚିତ୍ରରଥରୁ ସତ୍ୟରଥ ଜନ୍ମିଲେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଲୋମପାଦ। ଲୋମପାଦରୁ ଚତୁରଙ୍ଗ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୃଥୁଲାକ୍ଷ।
Verse 14
पृथुलाक्षाच्च चम्पो ऽभूच्चम्पाद्धर्यङ्गको ऽभवत् हर्यङ्गाच्च भद्ररथो बृहत्कर्मा च तत्सुतः
ପୃଥୁଲାକ୍ଷରୁ ଚମ୍ପ ଜନ୍ମିଲେ; ଚମ୍ପରୁ ହର୍ୟଙ୍ଗକ। ହର୍ୟଙ୍ଗରୁ ଭଦ୍ରରଥ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୃହତ୍କର୍ମା।
Verse 15
तस्मादभूद्वॄहद्भानुर्वृहद्भानोर्बृहात्मवान् तस्माज्जयद्रथो ह्य् आसीज्जयद्रथाद्वृहद्रथः
ତାହାରୁ ବୃହଦ୍ଭାନୁ ଜନ୍ମିଲେ; ବୃହଦ୍ଭାନୁରୁ ବୃହାତ୍ମବାନ୍। ତାଙ୍କଠାରୁ ଜୟଦ୍ରଥ, ଜୟଦ୍ରଥରୁ ବୃହଦ୍ରଥ।
Verse 16
वृहद्रथाद्विश्वजिच्च कर्णो विश्वजितो ऽभवत् कर्णस्य वृषसेनस्तु पृथुसेनस्तदात्मजः एतो ऽङ्गवंशजा भूपाः पूरोर्वंशं विबोध मे
ବୃହଦ୍ରଥରୁ ବିଶ୍ୱଜିତ୍ ଜନ୍ମିଲେ; ବିଶ୍ୱଜିତ୍ରୁ କର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୃଷସେନ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୃଥୁସେନ। ଏମାନେ ଅଙ୍ଗବଂଶଜ ଭୂପ; ଏବେ ମୋ ପାଖରୁ ପୂରୁବଂଶ ବୁଝ।
It presents rajavaṁśa-varṇana—genealogical succession of kings and the emergence of janapadas—linking dynastic memory to dharmic kingship and cultural geography.
Gāndhāras, Keralas, Colas (Cholas), Pāṇḍyas, and Kola are enumerated as powerful territorial peoples.
By grounding sovereignty in sacred lineage and remembered precedent, it frames governance and territory as dharmically ordered realities rather than merely political constructs.
Yes—names such as Śobhānu/Śobhānor and Karṇā appear as manuscript variants, indicating a living transmission and the need for critical comparison across recensions.