Adhyaya 260
Sāma-vidhāna (Procedure of the Sāman Hymns)
ଯଜୁର୍-ବିଧାନ ସମାପ୍ତ ପରେ ପୁଷ୍କର ସାମ-ବିଧାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସାମ-ପ୍ରୟୋଗକୁ ଶାନ୍ତି, ରକ୍ଷା ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଯଜ୍ଞ-ତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ବୈଷ୍ଣବୀ, ଛାନ୍ଦସୀ, ସ୍କନ୍ଦୀ, ପୈତ୍ର୍ୟା ଆଦି ସଂହିତା-ଜପ ଏବଂ ଶାନ୍ତାତୀୟ, ଭୈଷଜ୍ୟ, ତ୍ରି-ସପ୍ତୀୟ, ଅଭୟ, ଆୟୁଷ୍ୟ, ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟୟନ, ବାସ୍ତୋଷ୍ପତି, ରୌଦ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଗଣ-ହୋମକୁ ଫଳ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି—ଶାନ୍ତି, ରୋଗନାଶ, ପାପମୋଚନ, ନିର୍ଭୟତା, ବିଜୟ, ସମୃଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନବୃଦ୍ଧି, ସୁରକ୍ଷିତ ଯାତ୍ରା ଓ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ-ନିବାରଣ। ଶାଖାଭେଦରେ ମନ୍ତ୍ର-ପାଠାନ୍ତର ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଘୃତାହୁତି, ମେଖଲା-ବନ୍ଧ, ନବଜାତ ତାବିଜ, ଶତାବରୀ-ମଣି, ଗୋସେବା-ନିୟମ, ଶାନ୍ତି/ପୁଷ୍ଟି ଓ ଅଭିଚାର ଦ୍ରବ୍ୟ ଭଳି ଉପାଙ୍ଗ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବିନିଯୋଗରେ ଋଷି-ଦେବତା-ଛନ୍ଦ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନିବାର୍ୟ ଏବଂ ଶତ୍ରୁକର୍ମରେ କଣ୍ଟକ ସମିଧ ବିଧି କୁହାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आगेनेये महापुराणे यजुर्विधानं नामोनषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सामविधानं पुष्कर उवाच युजुर्विधानङ्कथितं वक्ष्ये साम्नां विधानकं संहितां वैष्णवीञ्जप्त्वा हुत्वा स्यात् सर्वकामभाक् शान्तातीयं गणं हुत्वा शान्तिमाप्नोति मानवः
ଏହିପରି ଆଗ୍ନେୟ ମହାପୁରାଣରେ ‘ଯଜୁର୍ବିଧାନ’ ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟ (ଦୁଇଶେ ଊଣଷଠିତମ) ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଦୁଇଶେ ଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ସାମବିଧାନ’ ଆରମ୍ଭ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ଯଜୁର୍ବେଦର ବିଧି କଥିତ; ଏବେ ସାମମନ୍ତ୍ରର ବିଧାନ କହୁଛି। ବୈଷ୍ଣବୀ ସଂହିତା ଜପ କରି ହୋମ କଲେ ସର୍ବକାମସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ଶାନ୍ତାତୀୟ ଗଣରେ ଆହୁତି ଦେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଏ।
Verse 2
संहिताञ्छान्दसीं साधु जप्त्वा प्रीणाति शङ्करं स्कन्दीं पैत्र्यां संहिताञ्च जप्त्वा स्यात्तु प्रसादवान् भैषज्यञ्च गणं हुत्वा सर्वान्रोगान् व्यापोहति त्रिसप्तीयं गणं हुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
ଛାନ୍ଦସୀ ସଂହିତାକୁ ଯଥାବିଧି ଜପ କଲେ ଶଙ୍କର (ଶିବ) ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦୀ ଓ ପୈତ୍ର୍ୟା ସଂହିତା ଜପ କଲେ ପ୍ରସାଦ-ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଭୈଷଜ୍ୟ ଗଣରେ ଆହୁତି ଦେଲେ ସମସ୍ତ ରୋଗ ଦୂର ହୁଏ। ତ୍ରିସପ୍ତୀୟ ଗଣରେ ଆହୁତି ଦେଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 3
भागत इति क , ग , छ , ञ च प्रवादीशं सोपदितीति ख , छ च सर्वशान्तिकरन्तथेति घ , ञ च यत इन्द्र भजामहे हिंसादोषविनाशनं अवकीर्णी मुच्यते च अग्निस्तिग्मेति वै जपन् क्वचिन्नाप्नोति च भयं हुत्वा चैवाभयङ्गणं न क्वचिज्जायते राम गणं हुत्वा पराजितं
ମନ୍ତ୍ରଭେଦ ଏପରି—‘ଭାଗତ’ କ, ଗ, ଛ, ଞ ଶାଖାରେ; ‘ପ୍ରବାଦୀଶଂ ସୋପଦିତୀ’ ଖ ଓ ଛ ଶାଖାରେ; ଏବଂ ‘ସର୍ବଶାନ୍ତିକରଂ’ ଘ ଓ ଞ ଶାଖାରେ। ‘ଯତ ଇନ୍ଦ୍ର ଭଜାମହେ’ ହିଂସା-ଦୋଷ ବିନାଶକ; ଘୋର ଅପରାଧୀ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ‘ଅଗ୍ନିସ୍ତିଗ୍ମେ’ ଜପ କଲେ କେଉଁଠି ଭୟ ନାହିଁ। ଅଭୟ-ଗଣରେ ଆହୁତି ଦେଲେ, ହେ ରାମ, କେଉଁଠି ଭୟ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ; ଗଣରେ ଆହୁତି ଦେଲେ ପରାଜିତ ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ଦମିତ ହୁଏ।
Verse 4
सर्वपापहरं ज्ञेयं परितोयञ्च तासु च अविक्रेयञ्च विक्रीय जपेद्घृतवतीति च आयुष्यञ्च गणं हुत्वा अपमृत्युं व्यपोहति स्वस्तिमाप्नोति सर्वत्र हुत्वा स्वस्त्ययनङ्गणं
ଏହାକୁ ସର୍ବପାପହର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ପରିତୋୟ’ ନାମକ (ମନ୍ତ୍ର) ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯାହା ବିକ୍ରୟଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହାକୁ ଦାନ କରି ‘ଘୃତବତୀ’ ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଆୟୁଷ୍ୟ ଗଣରେ ଆହୁତି ଦେଲେ ଅପମୃତ୍ୟୁ ଦୂର ହୁଏ। ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟୟନ ଗଣରେ ସର୍ବତ୍ର ଆହୁତି ଦେଲେ ସର୍ବତ୍ର କଲ୍ୟାଣ ମିଳେ।
Verse 5
अयानो देव सवितुर्ज्ञेयन्दुःस्वप्ननाशनं अबोध्यग्निरितिमन्त्रेण घृतं राम यथाविधि श्रेयसा योगमाप्नोति शर्मवर्मगणन्तथा वास्तोष्पत्यगणं हुत्वा वास्तुदोषान् व्यपोहति
‘ଅୟାନୋ ଦେବ ସବିତୁଃ’ ମନ୍ତ୍ରଟି ଦୁଃସ୍ୱପ୍ନନାଶକ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ‘ଅବୋଧ୍ୟଗ୍ନିଃ’ ମନ୍ତ୍ରରେ, ହେ ରାମ, ବିଧିମତେ ଘୃତ ଆହୁତି ଦେଲେ ଶ୍ରେୟସ୍ (କଲ୍ୟାଣ) ମିଳେ। ଏହିପରି ଶର୍ମ-ଗଣ, ବର୍ମ-ଗଣ ଓ ବାସ୍ତୋଷ୍ପତି-ଗଣରେ ଆହୁତି ଦେଲେ ଗୃହ/ବାସ୍ତୁଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ।
Verse 6
अभ्युक्ष्य घृतशेषेण मेखलाबन्ध इष्यते स्त्रीणां यासान्तु गर्भाणि पतन्ति भृगुसत्तम तथा रौद्रगणं हुत्वा सर्वान् दोषान् व्यपोहति एतैर् दशगुणैर् होमी ह्य् अष्टादशसु शान्तिषु
ଅବଶିଷ୍ଟ ଘୃତରେ ଅଭ୍ୟୁକ୍ଷଣ କରି ମେଖଳା-ବନ୍ଧ (ରକ୍ଷାକଟିବନ୍ଧ) ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ହେ ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଗର୍ଭ ପତନ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରୌଦ୍ରଗଣକୁ ଆହୁତି ଦେଲେ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ। ଏହି ଉପାୟରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶାନ୍ତିରେ ହୋମ ଦଶଗୁଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 7
मणिं जातस्य बालस्य वध्नीयात्तदनन्तरं सोमं राजानमेतेन व्याधिभिर्विप्रमुच्यते वैष्णवी शान्तिरैन्द्री च ब्राह्मी रौद्री तथैव च वायव्या वारुणी चैव कौवेरी भार्गवी तथा
ତାପରେ ସତ୍ୱର ନବଜାତ ଶିଶୁଙ୍କୁ ରକ୍ଷାମଣି (ତାବିଜ) ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଏବଂ ସୋମରାଜ (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ କଲେ ରୋଗବ୍ୟାଧିରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଶାନ୍ତିଗୁଡ଼ିକ—ବୈଷ୍ଣବୀ, ଐନ୍ଦ୍ରୀ, ବ୍ରାହ୍ମୀ, ରୌଦ୍ରୀ, ବାୟବ୍ୟା, ବାରୁଣୀ, କୌବେରୀ, ଭାର୍ଗବୀ।
Verse 8
सर्पसाम प्रयुञ्जीनो नाप्नुयात् सर्पजम्भयं माद्य त्वा वाद्यतेत्येतद्धुत्वा विप्रः सहस्रशः प्राजापत्या तथा त्वाष्ट्री कौमारी वह्निदेवता मारुद्गणा च गान्धारी शान्तैर् नैरृतकी तथा
ଯେ ସର୍ପସାମ ପ୍ରୟୋଗ କରେ, ସେ ସର୍ପଜନ୍ୟ ବାଧାକୁ ପାଉନାହିଁ। ‘ମାଦ୍ୟ ତ୍ୱା ବାଦ୍ୟତେ’ ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ସହସ୍ରବାର ଆହୁତି ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟା, ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରୀ, କୌମାରୀ (ଅଗ୍ନି ଦେବତା), ମାରୁଦ୍ଗଣା, ଗାନ୍ଧାରୀ ଏବଂ ନୈରୃତକୀ ଶାନ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତିହୋମ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 9
शतावरिमणिबद्ध्वा नाप्नुयाच्छस्त्रतो भयं दीर्घतमसोर्क इति हुत्त्वान्नं प्राप्नुयाद्बहु शान्तिराङ्गिरसी याम्या पार्थिवी सर्वकामदा यस्त्वां मृत्युरिति ह्य् एतज्जप्तं मृत्युविनाशनं
ଶତାବରୀ-ମଣି ତାବିଜ ବାନ୍ଧିଲେ ଶସ୍ତ୍ରରୁ ଭୟ ହୁଏନାହିଁ। ‘ଦୀର୍ଘତମସୋର୍କ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଆହୁତି ଦେଲେ ବହୁ ଅନ୍ନ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଶାନ୍ତି ଆଙ୍ଗିରସୀ ପ୍ରକାର; ସହିତ ଯାମ୍ୟା ଓ ପାର୍ଥିବୀ—ସର୍ବକାମଦା। ଏବଂ ‘ଯସ୍ତ୍ୱାଂ ମୃତ୍ୟୁଃ…’ ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ଜପ ମୃତ୍ୟୁନିବାରକ।
Verse 10
स्वमध्यायन्तीति जपन्न म्रियेत पिपासया त्वमिमा ओषधी ह्य् एतज्जप्त्वा व्याधिं न वाप्नुयात् सुपर्णस्त्वेति हुत्वा च भुजगैर् नैव बाध्यते इन्द्रेण दत्तमित्येतत् सर्वकामकरम्भवेत्
‘ସ୍ୱମଧ୍ୟାୟନ୍ତୀ…’ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ ପିପାସାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ। ‘ତ୍ୱମିମା ଓଷଧୀ…’ ଜପ କଲେ ବ୍ୟାଧି ହୁଏନାହିଁ। ‘ସୁପର୍ଣସ୍ତ୍ୱମ୍…’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଆହୁତି ଦେଲେ ସର୍ପମାନେ କୌଣସି ବାଧା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ‘ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ଦତ୍ତମ୍…’ ମନ୍ତ୍ର ସର୍ବକାମ ସିଦ୍ଧିକାରୀ ହୁଏ।
Verse 11
पथि देवव्रतञ्जप्त्वा भयेभ्यो विप्रमुच्यते यदिन्द्रो मुनये त्वेति हुतं सौभाग्यवर्धनं इन्द्रेण दत्तमित्येतत् सर्वबाधाविनाशनं इमा देवीति मन्त्रश् च सर्वशान्तिकरः परः
ପଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ‘ଦେବବ୍ରତ’ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ ସମସ୍ତ ଭୟରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ‘ଯଦିନ୍ଦ୍ରୋ ମୁନୟେ ତ୍ୱା’ ଏହି ସୂତ୍ରରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଆହୁତି ସୌଭାଗ୍ୟ ବଢ଼ାଏ। ‘ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ଦତ୍ତମ୍’ ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ବାଧା ନାଶ କରେ, ଏବଂ ‘ଇମା ଦେବୀଃ’ ମନ୍ତ୍ର ସର୍ବଶାନ୍ତିକର ପରମ।
Verse 12
भगो न चित्र इत्य् एवं नेत्रयो रञ्जनं हितं सौभाग्यवर्धनं राम नात्र कार्य विचारणा देवा मरुत इत्य् एतत् सर्वकामकरम्भवेत् यमस्य लोकादित्येतत् दुःस्वप्नशमनम्परं
‘ଭଗୋ ନ ଚିତ୍ର…’ ଏଭଳି ଜପ କରି ନେତ୍ରରେ ଅଞ୍ଜନ ଲଗାଇବା ହିତକର ଓ ସୌଭାଗ୍ୟବର୍ଧକ, ହେ ରାମ; ଏଠାରେ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ। ‘ଦେବା ମରୁତ…’ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସର୍ବକାମପ୍ରଦ। ‘ଯମସ୍ୟ ଲୋକାତ୍…’ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦୁଃସ୍ୱପ୍ନ ଶମନରେ ପରମ।
Verse 13
जपेन्द्रेति वर्गञ्च तथा सौन्भाग्यवर्धनं परितोयं युतायुतमिति ज , ट च पिपासित इति घ , ञ च परि प्रिया हि वः कारिः काम्यां संश्रावयेत् स्त्रियं इन्द्रश् च पञ्चबणिजेति हुतं स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं कामो मे वाजीति हुतं स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं
‘ଜପେନ୍ଦ୍ର…’ ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ମନ୍ତ୍ରବର୍ଗ ଏବଂ ‘ସୌଭାଗ୍ୟବର୍ଧନ’ ନାମକ ପ୍ରୟୋଗ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ‘ପରିତୋୟଂ ଯୁତାୟୁତମ୍’ କୁ ‘ଜ’ ଓ ‘ଟ’ ଅକ୍ଷର ସହ, ଏବଂ ‘ପିପାସିତ’ କୁ ‘ଘ’ ଓ ‘ଞ’ ଅକ୍ଷର ସହ ଜପ କରିବା ଉଚିତ। କାମ୍ୟକର୍ମରେ ସ୍ତ୍ରୀର କାନରେ ‘ପରି ପ୍ରିୟା ହି ବଃ କାରିଃ…’ ଇତ୍ୟାଦି ଶ୍ରାବଣ କରାଯାଉ। ‘ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ପଞ୍ଚବଣିଜ…’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଆହୁତି ଦେଲେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସୌଭାଗ୍ୟ ବଢ଼େ; ‘କାମୋ ମେ ବାଜୀ…’ ମନ୍ତ୍ରରେ ହୁତ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସୌଭାଗ୍ୟ ବଢ଼େ।
Verse 14
सा तङ्कामयते राम नात्र कार्या विचारणा रथन्तरं वामदेव्यं ब्रह्मवर्चसवर्धनं तुभ्यमेव जवीमन्नित्ययुतन्तु हुतम्भवेत् अग्ने गोभिन्न इत्य् एतत् मेधावृद्धिकरम्परं
ହେ ରାମ, ସେ ସେଇ ଫଳକୁ ହିଁ ଚାହେ; ଏଠାରେ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ। ‘ରଥନ୍ତର’ ଓ ‘ବାମଦେବ୍ୟ’ (ସାମଗାନ) ପାଠ କର; ଏଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରହ୍ମବର୍ଚ୍ଚସ (ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ତେଜ) ବଢ଼ାଏ। ବିଧିଯୁକ୍ତ ଭାବେ ନିତ୍ୟ ଆହୁତି ଦିଅ—‘ତୁଭ୍ୟମେବ ଜବୀମନ୍…’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି। ‘ଅଗ୍ନେ ଗୋଭିନ୍ନ…’ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ମେଧା (ବୁଦ୍ଧି) ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପରମ।
Verse 15
प्राशयेद्बालकं नित्यं वचाचूर्णं घृतप्लुतं इन्द्रमिद्गाथिनं जप्त्वा भवेच्छ्रुतिधरस्त्वसौ ध्रुवं ध्रुवेणेति हुतं स्थानलाभकरं भवेत् अलक्तजीवेति शुना कृषिलाभकरं भवेत्
ଶିଶୁକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଘିଅରେ ମିଶାଇଥିବା ବଚା (ବଚ) ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଖୁଆଇବା ଉଚିତ। ‘ଇନ୍ଦ୍ରମିଦ୍ ଗାଥିନମ୍’ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ ସେ ଶିଶୁ ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରୁତିଧର (ଶୁଣିଥିବାକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ସ୍ମୃତିଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ) ହୁଏ। ‘ଧ୍ରୁବଂ ଧ୍ରୁବେଣ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଆହୁତି ଦେଲେ ପଦ/ସ୍ଥାନ ଲାଭ ହୁଏ। ଏବଂ ‘ଅଲକ୍ତଜୀବ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଶ୍ୱାନ (କୁକୁର) ସହ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ କୃଷିଲାଭର କାରଣ ହୁଏ।
Verse 16
हुत्वा रथन्तरञ्जप्त्वा पुत्रमाप्नोत्यसंशयं मयि श्रीरिति मन्त्रोयं जप्तव्यः श्रीविवर्धनः अहन्ते भग्न इत्य् एतत् भवेत्सौभाग्यवर्धनं ये मे पाशस् तथाप्येतत् बन्धनाम्नोक्षकारणं
ହୋମ କରି ରଥନ୍ତର ଜପ କଲେ ନିଶ୍ଚୟ ପୁତ୍ରଲାଭ ହୁଏ। “ମୟି ଶ୍ରୀଃ” ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଜପିବା ଉଚିତ; ଏହା ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼ାଏ। “ଅହଂ ତେ ଭଗ୍ନଃ” ଏହି ବାକ୍ୟ ସୌଭାଗ୍ୟବର୍ଧକ। “ଯେ ମେ ପାଶାଃ” ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନମୋକ୍ଷର କାରଣ ହୁଏ।
Verse 17
वैरूप्यस्याष्टकं नित्यं प्रयुञ्जानः श्रियं लभेत् सप्ताष्टकं प्रयुञ्जानः सर्वान् कामानवाप्नुयात् शपन्त्वहन्निति रिपून् नाशयेद्धोमजाप्यतः इन्द्र वनं वनिक् चेतीति घ , ज च अग्ने सौभाग्य इत्य् एतदिति ज त्वमुत्तममितीत्येतद्यशोबुद्धिविवर्धनं
ବୈରୂପ୍ୟ-ନିବାରଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ‘ଅଷ୍ଟକ’ ନିତ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ। ‘ସପ୍ତାଷ୍ଟକ’ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ ହୁଏ। “ଶପନ୍ତ୍ୱହନ …” ମନ୍ତ୍ରର ଜପ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁନାଶ ହୁଏ। “ଇନ୍ଦ୍ର ବନଂ ବନିକ୍ …”, “ଅଗ୍ନେ ସୌଭାଗ୍ୟ …”, “ତ୍ୱମୁତ୍ତମମ୍ …” ଇତ୍ୟାଦି ପାଠ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଶେଷଟି ଯଶ ଓ ବୁଦ୍ଧିବୃଦ୍ଧିକର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 18
गव्येषुणेति यो नित्यं सायं प्रातरतन्त्रितः उपस्थानं गवां कुर्यात्तस्य स्युस्ताः सदा गृहे यथा मृगमतीत्येतत् स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं येन चेहदिदञ्चैव गर्भलाभकरं भवेत्
ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ନିତ୍ୟ “ଗବ୍ୟେଷୁଣେ” ଜପ କରେ ଏବଂ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଉପସ୍ଥାନ କରେ, ତାଙ୍କ ଘରେ ଗାଈ ସଦା ରହେ। “ଯଥା ମୃଗମତୀ” ନାମକ ଏହି ଆଚାର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସୌଭାଗ୍ୟ ବଢ଼ାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହାଦ୍ୱାରା ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ ଗର୍ଭଲାଭ/ସନ୍ତାନଲାଭ ହୁଏ।
Verse 19
घृताक्तन्तु यवद्रोणं वात आवातु भेषजं अनेन विधिवत् सर्वां मायां व्यपोहति अयन्ते योनिरित्येतत् पुत्रलाभकरं भवेत् शिवः शिवाभिरित्येतत् भवेत्सौभाग्यवर्धनं
ଘିଅ ଲେପିତ ଯବର ଏକ ଦ୍ରୋଣ “ବାତ ଆବାତୁ ଭେଷଜମ୍” ମନ୍ତ୍ର ସହ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ସମସ୍ତ (ବିରୋଧୀ) ମାୟା/ଅଭିଚାର ଦୂର ହୁଏ। “ଅୟନ୍ତେ ଯୋନିଃ” ମନ୍ତ୍ର ପୁତ୍ରଲାଭକର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। “ଶିବଃ ଶିବାଭିଃ” ମନ୍ତ୍ର ସୌଭାଗ୍ୟବର୍ଧକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 20
प्रदेवो दासेन तिलान् हुत्वा कार्मणकृन्तनं अभि त्वा पूर्वपीतये वषट्कारसमन्वितं वृहस्पतिर् नः परिपातु पथि स्वस्त्ययनं भवेत् मुञ्चामि त्वेति कथितमपमृत्युनिवारणं
ଦାସ ମାଧ୍ୟମରେ ତିଳ ହୋମ କରି କାର୍ମଣ-ଛେଦନ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ—“ଅଭି ତ୍ୱା ପୂର୍ବପୀତୟେ” ମନ୍ତ୍ରକୁ ବଷଟ୍କାର ସହିତ। “ବୃହସ୍ପତିର୍ ନଃ ପରିପାତୁ ପଥି” ଦ୍ୱାରା ଯାତ୍ରାର ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟୟନ ହୁଏ। “ମୁଞ୍ଚାମି ତ୍ୱା” ମନ୍ତ୍ର ଅପମୃତ୍ୟୁ (ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ) ନିବାରଣର ଉପାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 21
वासकेध्मसहस्रन्तु हुतं युद्धे जयप्रदं हस्त्यश्वपुरुषान् कुर्याद्बुधः पिष्टमयान् शुभान् अथर्वशिरसो ऽध्येता सर्वपापैः प्रमुच्यते प्राधान्येन तु मन्त्राणां किञ्चित् कर्म तवेरितं
ବାସକ କାଠର ହଜାର ଖଣ୍ଡ ଅଗ୍ନିରେ ହୁତ କଲେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ମିଳେ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ପିଠାରୁ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ପୁରୁଷଙ୍କ ଶୁଭ ଆକୃତି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ଅଥର୍ବଶିରସ୍ର ଅଧ୍ୟେତା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ମନ୍ତ୍ରର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଖାଇ ତୁମକୁ ଏକ କିଛି କର୍ମ କୁହାଗଲା।
Verse 22
परकीयानथोद्देश्य प्रधानपुरुषांस् तथा सुस्विन्नान् पिष्टकवरान् क्षुरेणोत् कृत्य भागशः वृक्षाणां यज्ञियानान्तु समिधः प्रथमं हविः आज्यञ्च व्रीहयश् चैव तथा वै गौरसर्षपाः
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରିତ (ଦୀନ) ଲୋକଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଭାଗ ଅଲଗା କରି, ଭଲଭାବେ ସିଝା ପିଷ୍ଟକ-ବରକୁ ଛୁରୀରେ ଭାଗଭାଗ କଟିବା ଉଚିତ। ପରେ ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ବୃକ୍ଷର ସମିଧ ହେଉଛି ପ୍ରଥମ ହବି; ଏବଂ ଘିଅ, ଧାନଚାଉଳ ଦାଣା, ତଥା ଧଳା ସୋରିଷ ମଧ୍ୟ ହବିଦ୍ରବ୍ୟ।
Verse 23
अभि त्वा शूर णोनुमो मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् कृत्वा सर्षपतैलाक्तान् क्रोधेन जुहुयात्ततः अक्षतानि तिलाश् चैव दधिक्षीरे च भार्गव दर्भास्तथैव दूर्वाश् च विल्वानि कमलानि च
‘ହେ ଶୂର, ଏହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଆମେ ତୁମ ବିରୋଧରେ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛୁ।’ ଏହା କରି ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ କ୍ରୋଧଯୁକ୍ତ (ତୀବ୍ର) କର୍ମରେ ସୋରିଷ ତେଲ ଲେପିତ ଏବଂ ସୋରିଷମିଶ୍ରିତ ହବି ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ, ହେ ଭାର୍ଗବ, ଅକ୍ଷତ ଚାଉଳ, ତିଳ, ଦହି ଓ କ୍ଷୀର, ଏବଂ ଦର୍ଭ, ଦୂର୍ବା, ବିଲ୍ୱପତ୍ର, କମଳପୁଷ୍ପ ମଧ୍ୟ ଆହୁତି ଦିଅ।
Verse 24
परिप्रियादेव कारिरिति ख , छ च परिप्रियादेव कविरिति घ , ञ च मन्त्रेणेति ख , छ , ज च एतत् कृत्वा बुधः कर्म संग्रामे जयमाप्नुयात् गारुडं वामदेव्यञ्च रथन्तरवृहद्रथौ शान्तिपुष्टिकराण्याहुर्द्रव्याण्येतानि सर्वशः तैलङ्कणानि धर्मज्ञ राजिका रुधिरं विषं
‘ପରିପ୍ରିୟାଦେବ କାରିଃ’—ଖ ଓ ଛ ପାଠରେ; ‘ପରିପ୍ରିୟାଦେବ କବିଃ’—ଘ ଓ ଞ ପାଠରେ; ଏବଂ ‘ମନ୍ତ୍ରେଣ’—ଖ, ଛ ଓ ଜ ପାଠରେ ଅଛି। ଏହି କର୍ମ କଲେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ ପାଏ। ଗାରୁଡ ଓ ବାମଦେବ ମନ୍ତ୍ର, ଏବଂ ରଥନ୍ତର ଓ ବୃହଦ୍ରଥ ସାମ—ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଶାନ୍ତି ଓ ପୁଷ୍ଟିକର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଦ୍ରବ୍ୟ: ତେଲ, ଲେପନ/ଅଞ୍ଜନ, ରାଜିକା (ସୋରିଷ), ରୁଧିର, ବିଷ।
Verse 25
सर्वपापप्रशमनाः कथिताः संशयं विना समिधः कण्टकोपेता अभिचारेषु योजयेत् आर्षं वै दैवतं छन्दो विनियोगज्ञ आचरेत्
ଏହି ସମିଧଗୁଡ଼ିକୁ ସନ୍ଦେହ ବିନା ସର୍ବପାପ-ପ୍ରଶମନକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଅଭିଚାର କର୍ମରେ କଣ୍ଟକଯୁକ୍ତ ସମିଧ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ଭିନିଯୋଗ (ପ୍ରୟୋଗବିଧି) ଜାଣେ, ସେ ଋଷି, ଦେବତା ଓ ଛନ୍ଦକୁ ଯଥାବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରି ଆଚରଣ କରୁ।
Frequently Asked Questions
A mapping of Saṃhitā-japa and gaṇa-homa applications—each mantra-set and oblation-group is assigned a specific prayojana (peace, health, fearlessness, prosperity, victory, fertility, safe travel), with procedural add-ons like ghee offerings, amulets, and mekhalā-bandha.
It frames pacification and protection rites as dharmic stabilization: removing fear, disease, sin, and untimely death supports purity, steadiness, and sustained sādhana, aligning ritual efficacy with inner discipline and higher aims.
Correct performance depends on viniyoga—explicitly knowing and applying the ṛṣi (seer), devatā (presiding deity), and chandas (metre), and selecting appropriate samidh (including thorny fuel for abhicāra).