Adhyaya 278

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे पुरुवंशवर्णनं नाम सप्तसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सिद्धौषधानि अग्निर् उवाच आयुर्वेदं प्रवक्ष्यामि सुश्रुताय यमब्रवीत् देवो धन्वन्तरिः सारं मृतसञ्जीवनीकरं

ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ “ପୁରୁବଂଶବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ୨୭୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ ୨୭୮ତମ ଅଧ୍ୟାୟ—“ସିଦ୍ଧ ଔଷଧ”—ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ଯମ ଯାହା ସୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ସେଇ ଆୟୁର୍ବେଦକୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଦେବ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ପ୍ରକାଶିତ ‘ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ’ ଜୀବନଦାୟକ ସାରତତ୍ତ୍ୱ।

Verse 2

सुश्रुत उवाच आयुर्वेदं मम ब्रूहि नराश्वेभरुगर्दनम् सिद्धयोगान्सिद्धमन्त्रान्मृतसञ्जीवनीकरान्

ସୁଶ୍ରୁତ କହିଲେ: ମୋତେ ଆୟୁର୍ବେଦ କହନ୍ତୁ—ଯାହା ମନୁଷ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀଙ୍କ ରୋଗ ନାଶ କରେ; ଏବଂ ସିଦ୍ଧ ଯୋଗ (ଔଷଧ-ପ୍ରୟୋଗ) ଓ ସିଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ‘ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ’ ହୋଇ ମୃତକୁ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 3

धन्वन्तरिर् उवाच रक्षन् बलं हि ज्वरितं लङ्घितं भोजयेद्भिषक् सविश्वं लाजमण्डन्तु तृड्ज्वरान्तं शृतं जलम्

ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ: ରୋଗୀର ବଳ ରକ୍ଷା କରି ବୈଦ୍ୟ ଜ୍ୱରାକ୍ରାନ୍ତକୁ ଲଂଘନ (ଉପବାସ/ହାଲୁକା ଆହାର) ପରେ ଭୋଜନ କରାଉ। ‘ବିଶ୍ୱ’ (ଶୁଖିଲା ଅଦା) ମିଶାଇ ଲାଜମଣ୍ଡ (ଚାଉଳର ମାଢ଼) ଦିଅ; ତୃଷ୍ଣା ଓ ଜ୍ୱର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ସେଧା ପାଣି ପିଆଉ।

Verse 4

मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः षडहे च व्यतिक्रान्ते तित्तकं पाययेद्ध्रुवं

ମୁସ୍ତା, ପର୍ପଟ, ଉଶୀର, ଚନ୍ଦନ, ଉଦୀଚ୍ୟ ଓ ନାଗର (ଶୁଖିଲା ଅଦା) ସହ—ଛଅ ଦିନ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ—ନିଶ୍ଚୟ (ରୋଗୀକୁ) ତିକ୍ତକ କ୍ୱାଥ ପିଆଇବା ଉଚିତ।

Verse 5

स्नेहयेत्तक्तदोषन्तु ततस्तञ्च विरेचयेत् जीर्णाः षष्टिकनीवाररक्तशालिप्रमोदकाः

ତକ୍ରଜନ୍ୟ ଦୋଷରେ ପୀଡିତ ରୋଗୀକୁ ପ୍ରଥମେ ସ୍ନେହନ କରାଯିବ; ତାପରେ ବିରେଚନ କରାଯିବ। ଚିକିତ୍ସାନନ୍ତର ଆହାରରେ ପୁରୁଣା ଷଷ୍ଟିକ ଚାଉଳ, ନୀବାର ଚାଉଳ, ରକ୍ତଶାଳି ଚାଉଳ ଓ ହଳୁକା ପ୍ରମୋଦକ (ପିଠା) ହିତକର।

Verse 6

तद्विधास्ते ज्वरेष्विष्टा यवानां विकृतिस् तथा मुद्गा मसूराश् च णकाः कुलत्थाश् च सकुष्ठकाः

ଏପରି ପ୍ରକାର ପ୍ରସ୍ତୁତିଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ୱରରେ ଇଷ୍ଟ; ଏହିପରି ଯବର ସଂସ୍କୃତ ପ୍ରୟୋଗ, ଏବଂ ମୁଦ୍ଗ, ମସୁର, ଚଣକ, କୁଲତ୍ଥ—କୁଷ୍ଠ ସହ ପ୍ରସ୍ତୁତ—ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 7

पक्वदोषन्त्विति ञ आटक्यो नारकाद्याश् च कर्कोटककतोल्वकम् पटोलं सफलं निम्बं पर्पटं दाडिमं ज्वरे

ପକ୍ୱଦୋଷ ଅବସ୍ଥାର ଜ୍ୱରରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆଟକୀ-ନାରକାଦି ଗଣ, ଏବଂ କର୍କୋଟକ ଓ କଟୋଲ୍ୱକକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି; ତଥା ଫଳସହିତ ନିମ୍ବ, ପଟୋଲ, ପର୍ପଟ ଓ ଦାଡିମ (ଡାଳିମ୍ବ/ଅନାର) ଜ୍ୱରେ ହିତକର।

Verse 8

अधोगे वमनं शस्तमूर्ध्वगे च विरेचनम् रक्तपित्ते तथा पानं षडङ्गं शुण्ठिवर्जितम्

ବ୍ୟାଧି ଅଧୋଗତ ହେଲେ ବମନ ଶସ୍ତ, ଏବଂ ଊର୍ଧ୍ୱଗତ ହେଲେ ବିରେଚନ। ତଥା ରକ୍ତପିତ୍ତରେ ଶୁଣ୍ଠୀ ବର୍ଜିତ ଷଡ଼ଙ୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତିକୁ ପାନୀୟ ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 9

शक्तुगोधूमलाजाश् च यवशालिमसूरकाः सकुष्ठचणका मुद्गा भक्ष्या गोधूमका हिताः

ଶକ୍ତୁ (ସତ୍ତୁ), ଗୋଧୂମ, ଲାଜା (ଫୁଲା ଚାଉଳ), ଏବଂ ଯବ, ଶାଳି ଚାଉଳ, ମସୁର; କୁଷ୍ଠ ସହ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଚଣକ ଓ ମୁଦ୍ଗ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଭକ୍ଷ୍ୟ। ଗୋଧୂମଜ ଆହାର ହିତକର।

Verse 10

साधिता घृतदुग्धाभ्यां क्षौद्रं वृषरसो मधु अतीसारे पुराणानां शालीनां भक्षणं हितं

ଅତିସାର ରୋଗରେ ଘିଅ ଓ କ୍ଷୀର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ, ମହୁ ଓ ବାସଙ୍ଗ ରସ ସେବନ ଏବଂ ପୁରୁଣା ଶାଳି ଧାନର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ ହିତକର ଅଟେ |

Verse 11

अनभिष्यन्दि यच्चान्नं लोध्रवल्कलसंयुतम् मारुतं वर्जयेद् यत्नः कार्यो गुल्मेषु सर्वथा

ଯେଉଁ ଅନ୍ନ ଅଭିଷ୍ୟନ୍ଦି ନୁହେଁ (ସ୍ରୋତରୋଧକ ନୁହେଁ) ଏବଂ ଲୋଧ୍ର ଛାଲି ଯୁକ୍ତ, ତାହା ସେବନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଗୁଳ୍ମ ରୋଗରେ ବାୟୁ (ବାତ) ବର୍ଜନ ପାଇଁ ଯତ୍ନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ |

Verse 12

वाट्यं क्षीरेण चाश्नीयाद्वास्तूकं घृतसाधितं गोधूमशालयस्तिक्ता हिता जठरिणामथ

ଉଦର ରୋଗୀଙ୍କୁ କ୍ଷୀର ସହିତ ବାଟ୍ୟ (ଯଅର ଖାଦ୍ୟ) ଏବଂ ଘିଅରେ ରନ୍ଧା ବଥୁଆ ଶାଗ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ | ଗହମ, ଶାଳି ଧାନ ଏବଂ ପିତା ଦ୍ରବ୍ୟ ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହିତକାରୀ ଅଟେ |

Verse 13

गोधूमशालयो मुद्गा ब्रह्मर्क्षखदिरो ऽभया पञ्चकोलञ्जाङ्गलाश् च निम्बधात्र्यः पटोलकाः

ଗହମ, ଶାଳି ଧାନ, ମୁଗ, ଖଇର, ହରିଡ଼ା, ପଞ୍ଚକୋଲ, ଜାଙ୍ଗଲ ମାଂସ, ନିମ୍ବ, ଅଁଳା ଏବଂ ପୋଟଳ (ହିତକାରୀ ଅଟେ) |

Verse 14

मातुलङ्गरसाजातिशुष्कमूलकसैन्धवाः कुष्ठिनाञ्च तथा शस्तं पानार्थे खदिरोदकं

କୁଷ୍ଠ ରୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିଜୋରା ଲେମ୍ବୁ ରସ, ଜାଈ, ଶୁଖିଲା ମୂଳା, ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ ଏବଂ ପିଇବା ପାଇଁ ଖଦିର ଜଳ ହିତକାରୀ ଅଟେ |

Verse 15

मसूरसुद्गौ पेयार्थे भोज्या जिर्णाश् च शालयः निम्बपर्पटकैः शाकैर् जाङ्गलानां तथा रसः

ପେୟା (ପତଳା ଜାଉ) ପାଇଁ ମସୁର ଓ ମୁଦ୍ଗ (ମୁଗ) ଉପଯୁକ୍ତ; ପୁରୁଣା ଶାଳି ଚାଉଳ ମଧ୍ୟ ଭୋଜ୍ୟ। ନିମ୍ବ ଓ ପର୍ପଟକ ସହିତ ଶାକ ପ୍ରଶସ୍ତ, ଏବଂ ଜାଙ୍ଗଲ (ଶୁଷ୍କ ଭୂମି) ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମାଂସରସ/ଝୋଳ ପଥ୍ୟ।

Verse 16

विडङ्गं मरिचं मुस्तं कुष्ठं लोध्रं सुवर्चिका मनःशिला च वालेयः कुष्ठहा मूत्रपेषितः

ବିଡଙ୍ଗ, ମରିଚ, ମୁସ୍ତା, କୁଷ୍ଠ, ଲୋଧ୍ର, ସୁବର୍ଚ୍ଚିକା ଓ ମନଃଶିଳା—ଏହାସହ ବାଲେୟକୁ ମୂତ୍ରରେ ପିଷିଲେ କୁଷ୍ଠ (ଦୀର୍ଘ ଚର୍ମରୋଗ) ନାଶକ ଯୋଗ ହୁଏ।

Verse 17

अपूपकुष्ठकुल्माषयवाद्या मेहिनां हिताः यवान्नविकृतिर्मुद्गा कुलत्था जीर्णशालयः

ମେହ (ପ୍ରମେହ) ରୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅପୂପ (ପକ୍ୱାନ୍ନ), କୁଲ୍ମାଷ (ଭଜା ଡାଲ-ଧାନ୍ୟ), ଯବ ଆଦି ଆଧାରିତ ପଦାର୍ଥ ହିତକର। ଯବାନ୍ନର ବିକୃତି, ମୁଦ୍ଗ, କୁଲତ୍ଥ ଓ ପୁରୁଣା ଶାଳି ଚାଉଳ ପଥ୍ୟ।

Verse 18

तिक्तरुक्षाणि शाकानि तिक्तानि हरितानि च तैलानि तिलशिग्रुकविभीतकेङ्गुदानि च

ତିକ୍ତ ଓ ରୁକ୍ଷ ଶାକ, ଏବଂ ତିକ୍ତ ହରିତ ପତ୍ରଶାକ; ତଥା ତେଲ—ତିଳ, ଶିଗ୍ରୁ (ସଜନା), ବିଭୀତକ ଓ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ତେଲ—ବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ।

Verse 19

मुद्गाः सयवगोधूमा धान्यं वर्षस्थतञ्च यत् जाङ्गलस्य रसः शस्तो भोजने राजयक्ष्मिणां

ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା ପୀଡିତଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଦ୍ଗ, ଯବ ଓ ଗୋଧୂମ ସହିତ ଧାନ୍ୟ, ଏବଂ ବର୍ଷାଋତୁ ସାରା ସଞ୍ଚିତ ଧାନ୍ୟ ହିତକର। ଭୋଜନରେ ଜାଙ୍ଗଲ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମାଂସରସ/ଝୋଳ ମଧ୍ୟ ଶସ୍ତ।

Verse 20

कौलत्थमौद्गको रास्नाशुष्कमूलकजाङ्गलैः पूपैर् वा विस्करैः सिद्धैर् दधिदाडिमसाधितैः

କୁଲତ୍ଥ ଓ ମୁଦ୍ଗ (ମୁଗ) ରାସ୍ନା, ଶୁଷ୍କ ମୂଳକ ଏବଂ ଜାଙ୍ଗଲ (ଶୁଷ୍କ ବନ୍ୟ) ପଶୁମାଂସ ସହ ପକାଇ; କିମ୍ବା ପୂପ (ପୁଆ) ଅଥବା ବିସ୍କର (ହାଲୁକା ବନ୍ୟ ପକ୍ଷୀ)କୁ ଭଲଭାବେ ସିଦ୍ଧ କରି ଦଧି ଓ ଦାଡିମ (ଡାଳିମ୍ବ) ସହ ସଂସ୍କୃତ କଲେ—ଏହା ଭୈଷଜ୍ୟ ଆହାର ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 21

मातुलङ्गरसक्षौद्रद्राक्षाव्योषादिसंस्कृतैः यवगोधूमशाल्यन्नैर् भोजयेच्छ्वासकासिनं

ମାତୁଲଙ୍ଗ-ରସ, କ୍ଷୌଦ୍ର (ମଧୁ), ଦ୍ରାକ୍ଷା ଓ ବ୍ୟୋଷ (ତ୍ରିକଟୁ) ଆଦି ସହ ସଂସ୍କୃତ ଯବ, ଗୋଧୂମ ଏବଂ ଶାଳି-ଚାଉଳର ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ-କାସ ରୋଗୀକୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ।

Verse 22

दषमूलवलारास्नाकुलत्थैर् उपसाधिताः पेयाः पूपरसाः क्वाथाः श्वासहिक्कानिवारणाः

ଦଶମୂଳ, ବଲା, ରାସ୍ନା ଓ କୁଲତ୍ଥ ସହ ଉପସାଧିତ ପେୟା (ମାଣ୍ଡ), ପୂପ-ରସ (ପୁଆର ସାର/ସୁପ) ଏବଂ କ୍ୱାଥ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ୱାସ ଓ ହିକ୍କା (ହିକ୍କି) ନିବାରକ।

Verse 23

शुष्कमूलककौलत्थमूलजाङ्गलजैरसैः यवगोधूमशाल्यन्नं जीर्णम् सोशीरमाचरेत्

ଶୁଷ୍କ ମୂଳକ, କୁଲତ୍ଥ, ଔଷଧୀୟ ମୂଳ ଏବଂ ଜାଙ୍ଗଲ (ବନ୍ୟ) ପଶୁମାଂସ-ରସ/ସୁପ ସହ ଯବ, ଗୋଧୂମ ଓ ଶାଳି-ଚାଉଳର ଅନ୍ନ ଭଲଭାବେ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରି ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଉଶୀର (ଖସ) ସହ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 24

सोथवान् सगुडां पथ्यां खादेद्वा गुडनागरम् तक्रञ्च चित्रकञ्चोभौ ग्रहणीरोगनाशनौ

ଶୋଥ (ସୁଜ) ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଗୁଡ଼ ମିଶାଇଥିବା ପଥ୍ୟା (ହରୀତକୀ) ଖାଉ; କିମ୍ବା ଗୁଡ଼ ସହ ନାଗର (ଶୁଣ୍ଠି) ଗ୍ରହଣ କରୁ। ତକ୍ର (ଛାଛ) ଓ ଚିତ୍ରକ—ଉଭୟ—ଗ୍ରହଣୀ-ରୋଗନାଶକ।

Verse 25

पुराणयवगोधूमशालयो जङ्गलो रसः मुद्गामलकखर्जूरमृद्वीकावदराणि च

ପୁରୁଣା ଯବ, ଗହମ ଓ ଶାଳି ଚାଉଳ; ଜାଙ୍ଗଲ (ଶୁଷ୍କଭୂମି) ପ୍ରକାର ପଶୁମାନଙ୍କ ମାଂସରସ; ଏବଂ ମୁଗ, ଆମଳକୀ, ଖଜୁର, କିସମିସ ଓ ବଦରୀ—ଏସବୁ ପଥ୍ୟ ଆହାର ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 26

मधु सर्पिः पयः शक्रं निम्बपर्पटकौ वृषम् तक्रारिष्टाश् च शस्यन्ते सततं वातरोगिणाम्

ବାତରୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମିତ ସେବନରେ ମଧୁ, ଘିଅ, ଦୁଧ, ଶକ୍ର (ବଳବର୍ଧକ ପାନୀୟ), ନିମ୍ବ ଓ ପର୍ପଟକ, ବୃଷ (ବାସା) ଏବଂ ତକ୍ର-ଆଧାରିତ ଅରିଷ୍ଟ (କିଣ୍ୱିତ ଔଷଧ) ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 27

हृद्रोगिणो विरेच्यास्तु पिप्पल्यो हिक्किनां हिताः तक्रावलालसिन्धूनि मुक्तानि शिशिराम्भसा

ହୃଦ୍ରୋଗୀମାନଙ୍କୁ ବିରେଚନ (ଶୋଧନ) କରାଯିବା ଉଚିତ; ହିକ୍କା (ହିଚକି) ଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପିପ୍ପଳୀ ହିତକର। ତକ୍ର, ଆବଲାଲା (ଟକ ମାଣ୍ଡ) ଓ ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ—ଶୀତଳ ଜଳରେ ଘୋଳି ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 28

मुक्ताः सौवर्चलाजादि मद्यं शस्तं मदात्यये सक्षौद्रपयसा लाक्षां पिवेच्च क्षतवान्नरः

ମଦାତ୍ୟୟ (ଅତି ମଦ) ନିବାରଣରେ ମୁକ୍ତା, ସୌବର୍ଚ୍ଚଲ ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସଂସ୍କୃତ ମଦ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ। ଏବଂ ଯେ ନର ଆହତ, ସେ ମଧୁ ଓ ଦୁଧ ସହିତ ଲାକ୍ଷା ପିବ।

Verse 29

भद्राविष्टाश्चेति ख सदामये इति ञ दमात्यये इति ट क्षयं मांसरसाहारो वह्निसंरक्षणाज्जयेत् शालयो भोजने रक्ता नीवारकलमादयः

ପାଠଭେଦ: ‘ଭଦ୍ରାବିଷ୍ଟାଶ୍ଚ’—(ଖ), ‘ସଦାମୟେ’—(ଞ), ‘ଦମାତ୍ୟୟେ’—(ଟ)। କ୍ଷୟ ରୋଗ ମାଂସରସକୁ ଆହାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଓ ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ସଂରକ୍ଷଣ/ବର୍ଧନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଜୟ ହୁଏ; ଭୋଜନରେ ରକ୍ତ ଶାଳି ଚାଉଳ, ନୀବାର, କଲମ ଆଦି ଧାନ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 30

यवान्नविकृतिर्मासं शाकं सौवर्चलं शटी पथ्या तथैवार्शसां यन्मण्डं तक्रञ्च वारिणा

ଅର୍ଶ (ବାବାସିର) ରୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଯବାନ୍ନ-ବିକୃତି, ମାଷ (ଉଡ଼ଦ), ଶାକ, ସୌବର୍ଚ୍ଚଲ (କଳା ଲୁଣ), ଶଟୀ ଓ ପଥ୍ୟା ହିତକର; ଏହିପରି ମଣ୍ଡ (ଚାଉଳର ପତଳା ମାଡ଼) ଓ ତକ୍ର (ଛାଛ) ପାଣି ସହ ସେବନ ଉପକାରୀ।

Verse 31

मुस्ताभ्यासस् तथा लेपश्चित्रकेण हरिद्रया यवान्नविकृतिः शालिर्वास्तूकं ससुवर्चलम्

ମୁସ୍ତାର ନିୟମିତ ସେବନ ଏବଂ ଚିତ୍ରକ-ହରିଦ୍ରା ଯୁକ୍ତ ଲେପ; ଯବାନ୍ନ-ବିକୃତି; ତଥା ଶାଳି ଚାଉଳ, ବାସ୍ତୂକ (ବଥୁଆ ଶାକ) ସୌବର୍ଚ୍ଚଲ ସହ—ଏସବୁ ହିତକର ଉପାୟ।

Verse 32

त्रपुषर्वारुगोधूमाः क्षीरेक्षुघृतसंयुताः मूत्रकृच्छ्रे च शस्ताः स्युः पाने मण्डसुरादयः

ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ର (ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗରେ କଷ୍ଟ) ରେ ତ୍ରପୁଷ (ଲାଉ), ଏର୍ଭାରୁ (କାକୁଡ଼ି) ଓ ଗୋଧୂମ (ଗହମ) କ୍ଷୀର, ଇକ୍ଷୁରସ ଓ ଘୃତ ସହ ଗ୍ରହଣ ଶ୍ରେୟସ୍କର; ପାନ ପାଇଁ ମଣ୍ଡ, ସୁରା ଆଦି ପେୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 33

लाजाः शक्तुस् तथा क्षौद्रं शून्यं मांसं परूषकम् वार्ताकुलावशिखिनश्छर्दिघ्नाः पानकानि च

ଲାଜା (ଫୁଲା ଚାଉଳ), ଶକ୍ତୁ (ଭଜା ଧାନ୍ୟର ଗୁଣ୍ଡ) ଓ କ୍ଷୌଦ୍ର (ମଧୁ); ଚର୍ବି-ରହିତ ମାଂସ, ପରୂଷକ ଫଳ; ଏବଂ ୱାର୍ତ୍ତାକ (ବେଗୁନ), କୁଲାବ (ବଟେର) ଓ ଶିଖିନ୍ (ମୟୂର) ପ୍ରସ୍ତୁତି, ସହିତ ଉପଯୁକ୍ତ ପାନକ—ଏସବୁ ବାନ୍ତି-ନିବାରକ।

Verse 34

शाल्यन्नन्तोयपयसी केवलोष्णे शृते ऽपि वा तृष्णाघ्ने मुस्तगुडयोर्गुटिका वा मुखे धृता

ଶାଳି ଚାଉଳର ରନ୍ଧା ଅନ୍ନ ପାଣି ଓ ଦୁଧ ସହ—କିମ୍ବା କେବଳ ଗରମ ପାଣିରେ ସିଝାଇଲେ ମଧ୍ୟ—ତୃଷ୍ଣା ନାଶ କରେ; ଅଥବା ମୁସ୍ତା ଓ ଗୁଡ଼ର ଛୋଟ ଗୁଟିକା ମୁହଁରେ ଧରିଲେ ପିଆସ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

Verse 35

यवान्नविकृतिः पूपं शुष्कमूलकजन्तथा शाकं पटोलवेत्राग्रमुरुस्तम्भविनाशनम्

ଯବମାଣ୍ଡରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟ, ଯବର ପୂପ (କେକ), ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ମୂଳକ; ତଥା ଶାକ-ପ୍ରସ୍ତୁତି—ବିଶେଷତଃ ପଟୋଳ ଓ ବେତ୍ରାଗ୍ର (ବେତ/ଇଖର କୋମଳ ଅଗ୍ରଭାଗ)—ଉରୁସ୍ତମ୍ଭ (ଜଂଘାର ଜଡତା) ନାଶ କରେ।

Verse 36

मुद्गाढकमसूराणां सतिलैर् जाङ्गलैरसैः ससैन्धवघृतद्राक्षाशुण्ठ्यामलककोलजैः

ମୁଦ୍ଗ, କୁଳ୍ଥ (ହର୍ସ-ଗ୍ରାମ) ଓ ମସୁରର ଯୂଷ/ସୁପ—ତିଳ ସହ, ଏବଂ ଜାଙ୍ଗଲ (ଶୁଷ୍କଭୂମି) ପଶୁମାଂସରସ ସହ—ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ, ଘୃତ, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ଶୁଣ୍ଠୀ, ଆମଳକୀ ଓ କୋଳ (ବର) ଯୋଗ କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ।

Verse 37

यूषैः पुराणगोधूमयवशाल्यन्नमभ्यसेत् विसर्पी ससिताक्षौद्रमृद्वीकादाडिमोदकम्

ବିସର୍ପ (ପ୍ରସାରିତ ଚର୍ମରୋଗ) ରୋଗୀ ଯୂଷ ସହ ପୁରୁଣା ଗୋଧୂମ, ଯବ ଓ ଶାଳି-ଚାଉଳର ଅନ୍ନ ନିୟମିତ ଭାବେ ସେବନ କରୁ। ଏବଂ ସିତା (ଚିନି) ଓ ମଧୁ, ଦ୍ରାକ୍ଷା ଓ ଦାଡିମ (ଡାଲିମ୍ବ) ଯୁକ୍ତ ପାନୀୟ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁ।

Verse 38

रक्तयष्टिकगोधूमयवमुद्गादिकं लघु काकमारी च वेत्राग्रं वास्तुकञ्च सुवर्चला

ରକ୍ତଯଷ୍ଟିକା, ଗୋଧୂମ, ଯବ, ମୁଦ୍ଗ ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟ ଲଘୁ (ସୁପାଚ୍ୟ) ଅଟେ। ଏହିପରି କାକମାରୀ, ବେତ୍ରାଗ୍ର (ଇଖ/ବେତର କୋମଳ ଅଗ୍ର), ବାସ୍ତୁକ (ବଥୁଆ ଶାକ) ଓ ସୁବର୍ଚ୍ଚଲା ମଧ୍ୟ ଲଘୁ।

Verse 39

वातशोणितनाशाय तोयं शस्तं सितं मधु पथ्या तथैव काशस्य मण्डं तक्रञ्च वारुणमिति ख , ञ , च यूषमिति ख , ज च नाशारोगेशु च हितं घृतं दुर्वाप्रसाधितम्

ବାତଶୋଣିତ (ବାତଦୋଷ ସହ ରକ୍ତଦୁଷ୍ଟି) ନାଶ ପାଇଁ ଜଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତଥା ସିତା (ଚିନି), ମଧୁ ଓ ପଥ୍ୟା (ହରୀତକୀ) ମଧ୍ୟ। କାଶ (ଚାଉଳ)ର ମଣ୍ଡ, ତକ୍ର ଓ ବାରୁଣୀ (କିଣ୍ୱିତ ପାନୀୟ) ହିତ—କିଛି ପାଠରେ ‘ଯୂଷ’ (ଡାଲି ସୁପ) ଅଛି। ନାସାରୋଗରେ ଦୁର୍ବା-ସଂସ୍କୃତ ଘୃତ ମଧ୍ୟ ଉପକାରୀ।

Verse 40

भृङ्गराजरसे सिद्धं तैलं धात्रीरसे ऽपि वा नश्यं सर्वामयेष्विष्टं मूर्धजन्तूद्भवेषु च

ଭୃଙ୍ଗରାଜ ରସରେ ସିଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିବା ତେଲ, କିମ୍ବା ଧାତ୍ରୀ (ଆମଳକୀ) ରସରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ତେଲ, ନସ୍ୟ ପାଇଁ ଇଷ୍ଟ; ଏହା ସମସ୍ତ ରୋଗରେ ହିତକର ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ-ପ୍ରଦେଶର ଜନ୍ତୁ/କୃମିଜନ୍ୟ ବିକାରରେ ମଧ୍ୟ ଉପକାରୀ।

Verse 41

शीततोयान्नपानञ्च तिलानां विप्र भक्षणम् द्विजदार्ढ्यकरं प्रोक्तं तथा तुष्टिकरम्परम्

ହେ ବିପ୍ର! ଅନ୍ନପାନ ସହିତ ଶୀତଳ ଜଳ ସେବନ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଳ ଭକ୍ଷଣ—ଏହା ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ବଳ ଓ ଦାର୍ଢ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ପରମ ତୁଷ୍ଟି (ପୁଣ୍ୟଜନକ ପ୍ରୀତି) କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 42

गण्डूषं तिलतैलेन द्विजदार्ढ्यकरं परं विडङ्गचूर्णं गोमूत्रं सर्वत्र कृमिनाशने

ତିଳତେଲରେ ଗଣ୍ଡୂଷ (ମୁହଁରେ ଧରି କୁଳୁକୁଳା) କରିବା ଦାନ୍ତକୁ ଦୃଢ କରିବାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ। ବିଡଙ୍ଗଚୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୋମୂତ୍ର ସର୍ବତ୍ର କୃମିନାଶକ।

Verse 43

धात्रीफलान्यथाज्यञ्च शिरोलेपनमुत्तमम् शिरोरोगविनाशाय स्निग्धमुष्णञ्च भोजनम्

ଧାତ୍ରୀଫଳ (ଆମଳକୀ) ଓ ଘୃତ—ଏହା ଶିରରେ ଲେପନ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ। ଶିରୋରୋଗ ନାଶ ପାଇଁ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଉଷ୍ଣ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 44

तैलं वा वस्तमूत्रञ्च कर्णपूरणमुत्तमम् कर्णशूलविनाशाय सर्वशुक्तानि वा द्विज

ତେଲ କିମ୍ବା ଛାଗ ମୂତ୍ର—କର୍ଣ୍ଣପୂରଣ (କାନରେ ଭରିବା/ଟପକାଇବା) ପାଇଁ ଉତ୍ତମ। ହେ ଦ୍ୱିଜ! କର୍ଣ୍ଣଶୂଳ ନାଶ ପାଇଁ ଏପରି ସମସ୍ତ ଉପାୟ (ଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ) ପ୍ରୟୋଗ୍ୟ।

Verse 45

गिरिमृच्चन्दनं लाक्षा मालती कलिका तथा संयोज्या या कृता वर्तिः क्षतशुक्रहरी तु सा

ଗିରିମୃତ୍ (ଖନିଜ ମାଟି), ଚନ୍ଦନ, ଲାକ୍ଷା ଓ ମାଳତୀ କଳି—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଔଷଧୀୟ ବର୍ତ୍ତି କ୍ଷତଦୋଷ ଓ ଶୁକ୍ରଦୋଷ ନାଶ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 46

व्योषं त्रिफलया युक्तं तुच्छकञ्च तथा जलम् सर्वाक्षिरोगशमनं तथा चैव रसाञ्जनं

ବ୍ୟୋଷ (ତ୍ରିକଟୁ) କୁ ତ୍ରିଫଳା ସହ, ତୁଚ୍ଛକ ଓ ଜଳ ମିଶାଇ ତିଆରି ଯୋଗ ସମସ୍ତ ନେତ୍ରରୋଗକୁ ଶମନ କରେ; ଏହିପରି ରସାଞ୍ଜନ ମଧ୍ୟ ସବୁ ଆଖି ରୋଗର ନିବାରକ।

Verse 47

आज्यभृष्टं शिलापिष्टं लोध्रकाञ्जिकसैन्धवैः आश्च्योतनाविनाशाय सर्वनेत्रामये हितम्

ଘିଅରେ ଭଜି ପରେ ପଥରରେ ପିସି, ଲୋଧ୍ର, କାଞ୍ଜିକ (ଖଟା ଫର୍ମେଣ୍ଟ ଦ୍ରବ) ଓ ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ ସହ ତିଆରି ଏହି ଯୋଗ ଆଶ୍ଚ୍ୟୋତନ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିକାରକୁ ନାଶ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ନେତ୍ରରୋଗରେ ହିତକର।

Verse 48

गिरिमृच्चन्दनैर् लेपो वहिर्नेत्रस्य शस्यते नेत्रामयविघातार्थं त्रिफलां शीलयेत् सदा

ନେତ୍ରରୋଗ ରୋକିବା ପାଇଁ ଆଖିର ବାହ୍ୟ ଭାଗରେ ଗିରିମୃତ୍ ଓ ଚନ୍ଦନର ଲେପ ପ୍ରଶଂସିତ; ଏବଂ ନେତ୍ରବ୍ୟାଧି ନିବାରଣାର୍ଥେ ତ୍ରିଫଳାକୁ ସଦା ସେବନ/ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 49

रात्रौ तु मधुसर्पिर्भ्यां दीर्घमायुर्जिजीविषुः शतावरीरसे सिद्धौ वृष्यौ क्षीरघृतौ स्मृतौ

ଦୀର୍ଘାୟୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ୟକ୍ତି ରାତିରେ ମଧୁ ଓ ଘିଅ ସେବନ କରୁ। ଶତାବରୀ ରସରେ ସିଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିବା କ୍ଷୀର ଓ ଘିଅକୁ ବୃଷ୍ୟ ଏବଂ ବଳବର୍ଧକ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 50

कलम्बिकानि माषाश् च वृष्यौ क्षीरघृतौ तथा सर्वशुक्लान्नीति ख आयुष्या त्रिफला ज्ञेया पूर्ववन्मधुकान्विता

କଲମ୍ବିକା ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ମାଷ (ଉଡଦ) ବୃଷ୍ୟ; ତଥା ଦୁଧ ଓ ଘୃତ ମଧ୍ୟ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ‘ଶ୍ୱେତ’ ଆହାର ଗ୍ରହଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ। ତ୍ରିଫଳାକୁ ଆୟୁଷ୍ୟପ୍ରଦ ବୋଲି ଜାଣିବା; ପୂର୍ବବତ୍ ପ୍ରକାରେ ସିદ્ધ କରି ମଧୁକ (ଯଷ୍ଟିମଧୁ) ସହିତ।

Verse 51

मधुकादिरसोपेता बलीपलितनाशिनी वचासिद्धघृतं विप्र भूतदोषविनाशनम्

ହେ ବିପ୍ର! ମଧୁକାଦି ଦ୍ରବ୍ୟରସଯୁକ୍ତ ବଚା-ସିદ્ધ ଘୃତ ଭାଜ (ବଲି) ଓ ପଲିତ (ଧଳା କେଶ) ନାଶ କରେ; ଭୂତଦୋଷ (ଆଗନ୍ତୁକ/ଗ୍ରହଜନ୍ୟ ରୋଗ) ମଧ୍ୟ ନିବାରେ।

Verse 52

कव्यं बुद्धिप्रदञ्चैव तथा सर्वार्थसाधनम् वलाकल्ककषायेण सिद्धमभ्यञ्जने हितम्

ଏହା ବୁଦ୍ଧିପ୍ରଦ ଏବଂ ସର୍ବାର୍ଥସାଧକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବଲା-କଲ୍କର କଷାୟରେ ସିદ્ધ କରାଯାଇଥିବା (ତୈଳ/ଘୃତ) ଅଭ୍ୟଞ୍ଜନ (ତେଲମର୍ଦ୍ଦନ) ପାଇଁ ହିତକର।

Verse 53

रास्नासहचरैर् वापि तैलं वातविकारिणाम् अनभिष्यन्दि यच्चान्नं तद्ब्रणेषु प्रशस्यते

ବାତବିକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ରାସ୍ନା ଓ ସହଚର ଆଦିଦ୍ରବ୍ୟରେ ସିદ્ધ ତୈଳ ପ୍ରଶଂସିତ। ଏବଂ ଯେ ଅନ୍ନ ଅନଭିଷ୍ୟନ୍ଦି (ସ୍ରୋତ ଅବରୋଧ ନ କରେ) ତାହା ବ୍ରଣରେ ହିତକର ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା ହୁଏ।

Verse 54

शक्तुपिण्डी तथैवाम्ला पाचनाय प्रशस्यते पक्वस्य च तथा भेदे निम्बचूर्णञ्च रोपणे

ଶକ୍ତୁପିଣ୍ଡୀ ଓ ଆମ୍ଲା ପାଚନ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ। ଏବଂ ପକ୍ୱ ଫୋଡା/ବିଦ୍ରଧିର ଭେଦନ (ଫାଟି ଖୋଲିବା) ପାଇଁ ତଥା ରୋପଣ (ଘା ଭଲ ହେବା) ପାଇଁ ନିମ୍ବଚୂର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ।

Verse 55

तथा शूच्युपचारश् च बलिकर्म विशेषतः सूतिका च तथा रक्षा प्राणिनान्तु सदा हिता

ସେହିପରି ଶୌଚାଚାର, ବିଶେଷତଃ ବଲିକର୍ମ, ଏବଂ ସୂତିକା (ପ୍ରସବୋତ୍ତର) ବିଧି ଓ ରକ୍ଷାଉପାୟ—ଏସବୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ହିତକର।

Verse 56

भक्षणं निम्बपत्राणां सर्पदष्टस्य भेषजम् तालनिम्बदलङ्केश्यं जीर्णन्तैलं यवाघृतम्

ସର୍ପଦଂଶରେ ନିମ୍ବପତ୍ର ଭକ୍ଷଣ ଔଷଧ। ତାଳ-ନିମ୍ବ ପତ୍ରର ପ୍ରସ୍ତୁତି, ପୁରୁଣା ତେଲ ଓ ଘିଅରେ ମିଶା ଯବ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 57

धूपो वृश्चिकदष्टस्य शिखिपत्रघृतेन वा अर्कक्षीरेण संपिष्टं लोपा वीजं पलाशजं

ବୃଶ୍ଚିକଦଂଶରେ ଧୂପ (ଔଷଧୀୟ ଧୂମ) ଦେବା ଉଚିତ—ପଲାଶଜ ଲୋପା-ବୀଜକୁ ଶିଖୀପତ୍ର-ସିଦ୍ଧ ଘିଅ ସହ କିମ୍ବା ଅର୍କକ୍ଷୀର ସହ ପିଷି।

Verse 58

वृश्चिकार्तस्य कृष्णा वा शिवा च फलसंयुता अर्कक्षीरं तिलं तैलं पललञ्च गुडं समम्

ବୃଶ୍ଚିକଦଂଶପୀଡିତ ପାଇଁ କୃଷ୍ଣା (ଗୋଲମରିଚ/ପିପ୍ପଳୀ) କିମ୍ବା ଶିବା (ହରୀତକୀ) ଫଳସହ ଦେବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଅର୍କକ୍ଷୀର, ତିଳ, ତିଳତେଲ, ପଲଲ ଓ ଗୁଡ଼—ସମଭାଗରେ ମିଶାଇ ପ୍ରୟୋଗ କର।

Verse 59

पानाज्जयति दुर्वारं श्वविषं शीघ्रमेव तु पीत्वा मूलं त्रिवृत्तुल्यं तण्डुलीयस्य सर्पिषा

ଏହା ପାନ କଲେ ଦୁର୍ବାର ଶ୍ୱବିଷ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଜୟ ହୁଏ। ତଣ୍ଡୁଲୀୟ ମୂଳକୁ ତ୍ରିବୃତ୍ ସମ ପରିମାଣରେ ଘିଅ ସହ ପିଇବା ଉଚିତ।

Verse 60

सर्पकीटविषाण्याशु जयत्यतिबलान्यपि चन्दनं पद्मकङ्कुष्ठं लताम्बूशीरपाटलाः

ସର୍ପ ଓ କୀଟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅତିବଳୀ ବିଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦନ, ପଦ୍ମକ, କାଙ୍କୁଷ୍ଠ, ଲତା, ଅମ୍ବୁ, ଉଶୀରା (ଖସ) ଓ ପାଟଲା ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଦମିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 61

कन्ठ्यं वृद्धिप्रदञ्चैवेति ख प्रत्युपचारैश्चेति ख कलसंयुतेति क निर्गुण्डी शारिवा सेलुर्लूताविषहरो गदः शिरोविरेचनं शस्तं गुडनागरकं द्विज

‘ଏହା କଣ୍ଠ ପାଇଁ ହିତକର ଏବଂ ପୁଷ୍ଟି-ବୃଦ୍ଧିକର’—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ‘ଯଥୋଚିତ ପ୍ରତ୍ୟୁପଚାର (ପରବର୍ତ୍ତୀ ଚିକିତ୍ସା) ସହ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ’—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ‘କଳଶ ସହିତ (ବିଧିପୂର୍ବକ) ସଂଯୁକ୍ତ’—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀ, ଶାରିବା ଓ ସେଲୁ-ଯୁକ୍ତ ଯୋଗ ଲୂତା (ମକଡ଼ା) ବିଷ ନାଶକ। ଶିରୋବିରେଚନ ପାଇଁ ଗୁଡ଼-ନାଗରକ (ଗୁଡ଼ ଓ ସୁଠ) ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।

Verse 62

स्नेहपाने तथा वस्तौ तैलं धृतमनुत्तमम् स्वेदनीयः परो वह्निः शीताम्भःस्तम्भनं परम्

ସ୍ନେହପାନ ଓ ବସ୍ତିରେ ତେଲ ଓ ଘୃତ ଅନୁତ୍ତମ। ସ୍ୱେଦନ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ପରମ ସାଧନ; ସ୍ତମ୍ଭନ (ପ୍ରବାହ ରୋକିବା) ପାଇଁ ଶୀତଳ ଜଳ ସର୍ବୋତ୍ତମ।

Verse 63

त्रिवृद्धि रेचने श्रेष्ठा वमने मदनं तथा वस्तिर्विरेको वमनं तैलं सर्पिस् तथा मधु वातपित्तबलाशानां क्रमेण परमौषधं

ବିରେଚନ ପାଇଁ ତ୍ରିବୃତ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ବମନ ପାଇଁ ମଦନ (ଫଳ) ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବସ୍ତି, ବିରେଚନ ଓ ବମନରେ—ବାତ, ପିତ୍ତ ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମ (କଫ) ବଳ ଅନୁସାରେ କ୍ରମେ ତେଲ, ଘୃତ ଓ ମଧୁ ପରମ ଔଷଧ-ଅନୁପାନ।