Adhyaya 264
Chapter 264 — Dikpālādi-snāna (Bathing rites for the Dikpālas and associated deities)
ଅଗ୍ନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସର୍ବକାର୍ଯ୍ୟସାଧକ ଶାନ୍ତିଦାୟକ ସ୍ନାନବିଧି କହନ୍ତି—ନଦୀତଟ, ସରୋବର, ଗୃହ, ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ତୀର୍ଥରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ସ୍ନାନ କରିବା। ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟାନୁସାରେ ଫଳ—ଜ୍ୱର ଓ ଗ୍ରହପୀଡା (ବିଶେଷତଃ ବିନାୟକ-ଗ୍ରହଦୋଷ) ଶମନ, ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ, ବିଜୟାର୍ଥୀଙ୍କୁ ଜୟ, ଗର୍ଭପାତ ଦୋଷରେ ପଦ୍ମସରସୀରେ ସ୍ନାନ, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ନବଜାତ ହାନି ହେଲେ ଅଶୋକବୃକ୍ଷ ସମୀପରେ ସ୍ନାନ। କାଳନିର୍ବାଚନରେ ବୈଷ୍ଣବ ଦିନ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ରେବତୀ କିମ୍ବା ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଥିବା ସମୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ପୂର୍ବରୁ ସାତଦିନିଆ ଉତ୍ସାଦନ-ଶୋଧନ ଅଛି। ଦ୍ରବ୍ୟବିଧିରେ ଔଷଧିଚୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଯବଚୂର୍ଣ୍ଣଯୁକ୍ତ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟରେ ଉଦ୍ୱର୍ତ୍ତନ, କୁମ୍ଭରେ ଔଷଧି ସଂସ୍କାର ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ଦିଗ-ବିଦିଗରେ ସ୍ନାନମଣ୍ଡଳ ନିର୍ମାଣ କରି ହର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କୁ ଆୟୁଧ-ପରିବାର ସହ ସ୍ଥାପନ/ଲେଖନ କରି, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜା ସହ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆହୁତିରେ ହୋମ କରାଯାଏ। ଉପସଂହାରରେ ଇନ୍ଦ୍ରାଭିଷେକ ଦ୍ୱାରା ଦୈତ୍ୟଜୟର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ, ସଂଘର୍ଷାରମ୍ଭରେ ଶୁଭସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହାକୁ ଧାର୍ମିକ ଉପାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे देवपूजावैश्वदेवबलिर्नाम त्रिषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुःषष्ठ्यधिअकद्विशततमो ऽध्यायः दिक्पालादिस्नानं अग्निर् उवाच सर्वार्थसाधनं स्नानं वक्ष्ये शान्तिकरं शृणु स्नापयेच्च सरित्तीरे ग्रहान् विष्णुं विचक्षणः
ଏଭଳି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ ‘ଦେବପୂଜା, ବୈଶ୍ୱଦେବ ଓ ବଳି’ ନାମକ 263ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଏବେ 264ତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ଦିକ୍ପାଳାଦି ସ୍ନାନବିଧି’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ: “ସର୍ବାର୍ଥସାଧକ ଓ ଶାନ୍ତିକର ସ୍ନାନ ମୁଁ କହୁଛି, ଶୁଣ। ବିବେକୀ ଲୋକ ନଦୀତୀରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଗ୍ରହଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସ୍ନାନ କରୁ।”
Verse 2
सौरभेया इति क , घ , छ , ञ च पुष्पराशय इति ज , ट च देवालये ज्वरार्त्यादौ विनायकग्रहार्दिते विद्यार्थिनो ह्रदे गेहे जयकामस्य तीर्थके
‘ସୌରଭେୟା’ ନାମ-ଗୋଷ୍ଠୀ କ, ଘ, ଛ, ଞ ଅକ୍ଷରରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ; ଏବଂ ‘ପୁଷ୍ପରାଶୟ’ ନାମ-ଗୋଷ୍ଠୀ ଜ ଓ ଟ ଅକ୍ଷରରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ। ଏହା ଦେବାଳୟରେ, ଜ୍ୱରାଦି ପୀଡାରେ, ବିନାୟକ-ଗ୍ରହପୀଡିତ ପାଇଁ, ଛାତ୍ର ପାଇଁ, ହ୍ରଦରେ, ଘରେ, ଜୟକାମୀ ପାଇଁ ଓ ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରୟୋଗଯୋଗ୍ୟ।
Verse 3
पद्मिन्यां स्नापयेन्नारीं गर्भो यस्याः स्रवेत्तथा अशोकसन्निधौ स्नायाज्जातो यस्या विनश्यति
ଯାହାର ଗର୍ଭ ସ୍ରବି ନଷ୍ଟ ହେଉଛି, ସେ ନାରୀକୁ ପଦ୍ମସରୋବରରେ ସ୍ନାନ କରାଇବା ଉଚିତ। ଯାହାର ନବଜାତ ଶିଶୁ ପୁନଃପୁନଃ ମରିଯାଏ, ସେ ଅଶୋକବୃକ୍ଷ ସନ୍ନିଧିରେ ସ୍ନାନ କରୁ।
Verse 4
पुष्पार्थिनाञ्च पुष्पाढ्ये पुत्रार्थिनाञ्च सागरे गृहसौभाग्यकामानां सर्वेषां विष्णुसन्निधौ
ପୁଷ୍ପ ଇଚ୍ଛୁକମାନେ ପୁଷ୍ପସମୃଦ୍ଧ ସ୍ଥାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତୁ; ପୁତ୍ର ଇଚ୍ଛୁକମାନେ ସାଗରକୁ (ସ୍ନାନାର୍ଥେ) ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତୁ; ଗୃହସୌଭାଗ୍ୟକାମୀ ସହ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁସନ୍ନିଧି ହିଁ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ।
Verse 5
वैष्णवे रेवतीपुष्ये सर्वेषां स्नानमुत्तमं स्नानकामस्य सप्ताहम्पूर्वमुत्सादनं स्मृतं
ବୈଷ୍ଣବ ଦିନରେ—ଚନ୍ଦ୍ର ଯେତେବେଳେ ରେବତୀ କିମ୍ବା ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଥାଏ—ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ନାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସ୍ନାନକାମୀଙ୍କୁ ସାତ ଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ସାଦନ (ଲେପନ-ଶୋଧନ) କରିବା ସ୍ମୃତ।
Verse 6
पुनर् नवां रोचनाञ्च शताङ्गं गुरुणी त्वचं मधूकं रजनी द्वे च तगरन्नागकेशरम्
ପୁନର୍ନବା, ରୋଚନା, ଶତାଙ୍ଗ, ଗୁରୁଣୀର ତ୍ୱକ୍ (ଛାଲ), ମଧୂକ, ରଜନୀର ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ତଗର ଓ ନାଗକେଶର—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ (ମିଶ୍ରଣରେ) ଯୋଗ କର।
Verse 7
अम्बरीञ्चैव मञ्जिष्ठां मांसीयासकमर्दनैः प्रियङ्गुसर्षपं कुष्ठम्बलाम्ब्राह्मीञ्च कुङ्कुमं
ଅମ୍ବରୀ, ମଞ୍ଜିଷ୍ଠା, ମାଂସୀ, ଯାସକ ଓ ମର୍ଦନ; ଏବଂ ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ସରିଷ, କୁଷ୍ଠ, ବଲା, ବ୍ରାହ୍ମୀ ଓ କୁଙ୍କୁମ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ (ଲେପରେ) ନିଅ।
Verse 8
पञ्चगव्यं शक्तुमिश्रं उद्वर्त्य स्नानमाचरेत् मण्डले कर्णिकायाञ्च विष्णुं ब्राह्मणमर्चयेत्
ପଞ୍ଚଗବ୍ୟକୁ ଭୁନା ଯବ ଚୁଣା (ଶକ୍ତୁ) ସହ ମିଶାଇ ଦେହରେ ଉବଟନ ଭଳି ଘସି ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସ୍ନାନ କରିବ। ପରେ ମଣ୍ଡଳରେ, ବିଶେଷକରି କର୍ଣ୍ଣିକାରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବ।
Verse 9
दक्षे वामे हरं पूर्वं पत्रे पूर्वादिके क्रमात् लिखेदिन्द्रादिकान्देवान् सायुधान् सहबान्धवान्
ଡାହାଣେ ଓ ବାମେ ପ୍ରଥମେ ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଲେଖିବ। ତାପରେ ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ କ୍ରମେ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଆୟୁଧ ସହ ଓ ସହଚର-ପରିବାର ସହ ଅଙ୍କନ କରିବ।
Verse 10
स्नानमण्डलकान् दिक्षु कुर्याच्चैव विदिक्षु च विष्णुब्रह्मेशशक्रादींस्तदस्त्राण्यर्च्य होमयेत्
ଦିଗ ଓ ବିଦିଗରେ ସ୍ନାନ-ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକ ତିଆରି କରିବ। ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଈଶ (ଶିବ), ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଆଦିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ସହ ପୂଜି, ପରେ ହୋମ କରିବ।
Verse 11
एकैकस्य त्वष्टशतं समिधस्तु तिलान् धृतं भद्रः सुभद्रः सिद्धार्थः कलसाः पुष्टिवर्धनाः
ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ମ ପାଇଁ ସମିଧା ଆଠଶେ ହେବ; ତିଳ ଓ ଘୃତ ଆହୁତି ଦେବ। କଳଶଗୁଡ଼ିକ ‘ଭଦ୍ର’, ‘ସୁଭଦ୍ର’, ‘ସିଦ୍ଧାର୍ଥ’ ନାମରେ—ପୁଷ୍ଟି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼ାଇବାକୁ—ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହେବ।
Verse 12
अमोघश्चित्रभानुश् च पर्जन्यो ऽथ सुदर्शनः स्थापयेत्तु वटानेनान् साश्विरुद्रमरुद्गणान्
‘ଅମୋଘ’, ‘ଚିତ୍ରଭାନୁ’, ‘ପର୍ଜନ୍ୟ’ ଏବଂ ପରେ ‘ସୁଦର୍ଶନ’—ଏମାନଙ୍କୁ ଏହି ବଟ-ବିନ୍ୟାସ ଅନୁସାରେ ସ୍ଥାପନ କରିବ; ସହିତ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ରୁଦ୍ର ଓ ମରୁଦ୍ଗଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।
Verse 13
सहवाहनानिति घ , ज च विश्वे देवस् तथा दैत्या वसवो मुनयस् तथा आवेशयन्तु सुप्रीतास् तथान्या अपि देवताः
“ବାହନସହିତ” — ‘ଘ’ ଓ ‘ଜ’ ଏହି ବିଧି ମଧ୍ୟ ଅଟେ। ବିଶ୍ୱେଦେବ, ଦୈତ୍ୟ, ବସୁ ଓ ମୁନିମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଏହି କର୍ମ/ମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ; ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ କରନ୍ତୁ।
Verse 14
ओषधीर् निक्षिपेत् कुम्भे जयन्तीं विजयां जयां शतावरीं शतपुष्पां विष्णुक्रान्तापराजिताम्
କୁମ୍ଭରେ ଔଷଧି ରଖିବା ଉଚିତ—ଜୟନ୍ତୀ, ବିଜୟା, ଜୟା, ଶତାବରୀ, ଶତପୁଷ୍ପା ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁକ୍ରାନ୍ତା (ଅପରାଜିତା)।
Verse 15
ज्योतिष्मतीमतिबलाञ्चन्दनोशीरकेशरं कस्तूरिकाञ्च कर्पूरं बालकं पत्रकं त्वचं
ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀ, ଅତିବଳା, ଚନ୍ଦନ, ଉଶୀର, କେଶର, କସ୍ତୁରୀ, କର୍ପୂର, ବାଳକ, ପତ୍ରକ ଓ ତ୍ୱଚ—ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
जातीफलं लवङ्गञ्च मृत्तिकां पञ्चगव्यकं भद्रपीठे स्थितं साध्यं स्नापयेयुर्द्विजा बलात्
ଜାତୀଫଳ, ଲବଙ୍ଗ, ମୃତ୍ତିକା ଓ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ସହ—ଭଦ୍ରପୀଠରେ ଅବସ୍ଥିତ ସାଧ୍ୟଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ନାପନ/ଅଭିଷେକ କରାନ୍ତୁ।
Verse 17
राजाभिषेकमन्त्रोक्तदेवानां होमकाः पृथक् पूर्णाहुतिन्ततो दत्वा गुरवे दक्षिणां ददेत्
ରାଜାଭିଷେକ ମନ୍ତ୍ରରେ ଉକ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଦେଇ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 18
इन्द्रो ऽभिषिक्तो गुरुणा पुरा दैत्यान् जघान ह दिक्पालस्नानङ्कथितं संग्रामादौ जयादिकं
ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବେ ଅଭିଷିକ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ଏକଦା ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଏହିପରି ଦିକ୍ପାଳ-ସ୍ନାନ ବିଧି କଥିତ—ଯାହା ଯୁଦ୍ଧାରମ୍ଭରେ ଜୟ ଆଦି ଶୁଭଫଳ ଦେଇଥାଏ।
Frequently Asked Questions
It is presented as sarvārtha-sādhana and śānti-kara: a bath that accomplishes aims (health, prosperity, victory) while pacifying disturbances, especially those linked to grahas and directional forces.
The chapter states that bathing is best for everyone on a Vaiṣṇava day when the Moon is in Revatī or Puṣya.
It combines Vishnu-centered worship (including honoring a brahmana) with precise mandala construction, directional deity inscription, specified offerings, kalasha arrangements, and homa—showing Agneya Vidya as both bhakti-aligned and shastrically engineered.
For miscarriage: bathing in a lotus-pond; for repeated newborn loss: bathing near an Ashoka tree—each tying place-specific sanctity to desired outcomes.
Indra’s consecration by his guru and subsequent victory over Daityas serves as a precedent (itihasa-style proof) that abhiṣeka/snana rites empower success, especially for victory at the start of battle.