Adhyaya 270
Vedaśākhā-dikīrtana (Enumeration of the Vedic Branches) and Purāṇa-Vaṃśa (Lineages of Transmission)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ମନ୍ତ୍ରର ସାର୍ବଭୌମ ହିତକାରିତା ଘୋଷଣା କରି ତାହାକୁ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ସାଧନର ଉପାୟ ବୋଲି କହେ; ଏହିପରି ବେଦାଧ୍ୟୟନକୁ ମୋକ୍ଷସାଧକ ଓ ଲୋକିକ ଫଳପ୍ରଦ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ପରେ ବେଦବିଧାନରେ ମନ୍ତ୍ରସଂଖ୍ୟା, ବିଶେଷତଃ ଋଗ୍ ଓ ଯଜୁଃର ପ୍ରମୁଖ ଶାଖାବିଭାଗ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୋଷ୍ଠୀସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନାମିତ ସଂହିତା/ପାଠ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ସାମବେଦର ମୁଖ୍ୟ ସଂହିତା ଓ ଗାନଭେଦର ବର୍ଗୀକରଣ, ଅଥର୍ବବେଦରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟପରମ୍ପରା ନାମ ଏବଂ ଉପନିଷଦ ସଂଖ୍ୟା ବିଷୟରେ ବିଶେଷ କଥନ ଦିଆଯାଏ। ତଦନନ୍ତରେ ବଂଶବର୍ଣ୍ଣନାରେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ନିମିତ୍ତ ଭାବେ ଶାଖାଭେଦାଦି ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ କୁହାଯାଏ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବେଦ-ଇତିହାସ-ପୁରାଣର ମୂଳ ସ୍ରୋତ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ବ୍ୟାସରୁ ଲୋମହର୍ଷଣ (ସୂତ) ଓ ପରେ ଶିଷ୍ୟପରମ୍ପରାରେ ପୁରାଣସଂହିତା ସଂଗ୍ରହ ଦେଖାଇ, ଅଗ୍ନେୟ ପୁରାଣକୁ ବେଦସାର, ଭକ୍ତି-ଦର୍ଶନସମୃଦ୍ଧ, ଲୋକସିଦ୍ଧି ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି ମହିମା କରାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे विष्णुपञ्जरं नामोनसप्रत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वेदशाखदिकीर्तनं पुष्कर उवाच सर्वानुग्राहका मन्त्राश् चतुर्वर्गप्रसाधकाः ऋगथर्व तथा साम यजुः संख्या तु लक्षकं
ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମହାପୁରାଣରେ “ବିଷ୍ଣୁ-ପଞ୍ଜର” ନାମକ ୨୬୯ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ୨୭୦ତମ ଅଧ୍ୟାୟ—“ବେଦଶାଖାର କୀର୍ତ୍ତନ” ଆରମ୍ଭ। ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ମନ୍ତ୍ରମାନେ ସର୍ବଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷ—ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ସାଧନ କରନ୍ତି; ଋଗ୍, ଅଥର୍ବ, ସାମ, ଯଜୁଃ ବେଦର ମନ୍ତ୍ରସଂଖ୍ୟା ଏକ ଲକ୍ଷ।
Verse 2
भेदः साङ्ख्यायनश् चैक आश्वलायनो द्वितीयकः शतानि दश मन्त्राणां ब्राह्मणा द्विसहस्रकं
ଶାଖାଭେଦ ଏହିପରି—ଏକ ସାଙ୍ଖ୍ୟାୟନ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଆଶ୍ୱଲାୟନ। ମନ୍ତ୍ରସଂଖ୍ୟା ଦଶ ଶତ (ଅର୍ଥାତ ଏକ ହଜାର) ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଠ ଦୁଇ ହଜାର ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 3
ऋग्वेदो हि प्रमाणेन स्मृतो द्वैपायनादिभिः एकोनिद्विसहस्रन्तु मन्त्राणां यजुषस् तथा
ଦ୍ୱୈପାୟନ (ବ୍ୟାସ) ଆଦି ଋଷିମାନେ ଋଗ୍ବେଦକୁ ପ୍ରମାଣରୂପେ ସ୍ମରଣ କରିଛନ୍ତି; ଏବଂ ଯଜୁର୍ବେଦର ମନ୍ତ୍ରସଂଖ୍ୟା ୧୯୯୧ (ଏକ ହଜାର ନଅଶେ ଏକାନବେ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 4
शतानि दश विप्राणां षडशीतिश् च शाखिकाः काण्वमाध्यन्दिनी संज्ञा कठी माध्यकठी तथा
ବିପ୍ରମାନଙ୍କର (ଗୋଷ୍ଠୀ) ୧୧୦ ଅଛି ଏବଂ ଶାଖା ୮୬ ଅଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ କାଣ୍ୱ ଓ ମାଧ୍ୟନ୍ଦିନୀ, ତଥା କଠୀ ଓ ମାଧ୍ୟକଠୀ ନାମରେ ପରିଚିତ।
Verse 5
मैत्रायणी च संज्ञा च तैत्तिरीयाभिधानिका वैशम्पायनिकेत्याद्याः शाखा यजुषि संस्थिताः
ମୈତ୍ରାୟଣୀ, ସଂଜ୍ଞା, ‘ତୈତ୍ତିରୀୟ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ବୈଶମ୍ପାୟନିକ ଆଦି—ଏହି ଶାଖାମାନେ ଯଜୁର୍ବେଦରେ ସ୍ଥାପିତ।
Verse 6
साम्नः कौथुमसंज्ञैका द्वितीयाथर्वणायनी गानान्यपि च चत्वारि वेद आरण्यकन्तथा
ସାମବେଦର ଗୋଟିଏ ଶାଖା ‘କୌଥୁମ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ‘ଆଥର୍ବଣାୟନୀ’। ସାମଗାନର ଚାରିଟି ପ୍ରବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏବଂ ସେହିପରି ବେଦର ‘ଆରଣ୍ୟକ’ (ବନଗ୍ରନ୍ଥ) ମଧ୍ୟ ରହିଛି।
Verse 7
उक्था ऊहचतुर्थञ्च मन्त्रा नवसहस्रकाः सचतुःशतकाश् चैव ब्रह्मसङ्घटकाः स्मृताः
‘ଉକ୍ଥ’, ‘ଊହ’ ଏବଂ ‘ଚତୁର୍ଥ’ (ପୂରକ ଶ୍ରେଣୀ)—ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ନଅ ହଜାର ଚାରି ଶତ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ‘ବ୍ରହ୍ମ-ସଂଘଟକ’ (ସଂକଳିତ ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ର-ଏକକ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଏ।
Verse 8
पञ्चविंशतिरेवात्र साममानं प्रकीर्तितं सुमन्तुर्जाजलिश् चैव श्लोकायनिरथर्वके
ଏଠାରେ ସାମ-ପ୍ରମାଣ ପଚିଶ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ। ଅଥର୍ବ ପରମ୍ପରାରେ ସୁମନ୍ତୁ, ଜାଜଲି ଓ ଶ୍ଲୋକାୟନ ମଧ୍ୟ (ସ୍ୱୀକୃତ/ଉଲ୍ଲିଖିତ) ଅଟନ୍ତି।
Verse 9
शौनकः पिप्पलादश् च मुञ्जकेशादयो ऽपरे मन्त्राणामयुतं षष्टिशतञ्चोपनिषच्छतं
ଶୌନକ, ପିପ୍ପଲାଦ ଏବଂ ମୁଞ୍ଜକେଶ ଆଦି ଅନ୍ୟମାନେ (ଋଷି) ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। (ତାଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ମନ୍ତ୍ର ଦଶହଜାର, ଏବଂ ଉପନିଷଦର ସଂଖ୍ୟା ମୋଟ ଛଅଶେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 10
व्यासरूपी स भगवान् शाखाभेदद्यकारयत् शाखाभेदादयो विष्णुरितिहासः पुराणकं
ସେଇ ଭଗବାନ୍ ବ୍ୟାସରୂପ ଧାରଣ କରି ବେଦଶାଖା-ଭେଦ ଆଦିର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଇଲେ। ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତିପାଦିତ ଯେ ଶାଖାଭେଦାଦି, ତଥା ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାର ମୂଳ କାରଣ ବିଷ୍ଣୁ ଅଟନ୍ତି।
Verse 11
प्राप्य व्यासात् पुराणादि सूतो वै लोमहर्षणः सुमतिश्चाग्निवर्चाश् च मित्रयुःशिंशपायनः
ବ୍ୟାସଙ୍କଠାରୁ ପୁରାଣାଦି ବିଦ୍ୟା ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସୂତ ଲୋମହର୍ଷଣ, ସୁମତି, ଅଗ୍ନିବର୍ଚ୍ଚା, ମିତ୍ରୟୁ ଓ ଶିଂଶପାୟନ ସହ ତାହାକୁ ଉପଦେଶ କଲେ।
Verse 12
कृतव्रतोथ सावर्णिः षट्शिष्यास्तस्य चाभवन् शांशपायनादयश् चक्रुः पुराणानान्तु संहिताः
ତାପରେ କୃତବ୍ରତ ନାମକ ସାବର୍ଣ୍ଣି ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଛଅ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ; ଶାଂଶପାୟନ ଆଦିମାନେ ପୁରାଣମାନଙ୍କ ସଂହିତା (ପାଠ-ସଂଗ୍ରହ) ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।
Verse 13
ब्राह्मादीनि पुराणानि हरिविद्या दशाष्ट च महापुराणे ह्य् आग्नेये विद्यारूपो हरिः स्थितः
ବ୍ରାହ୍ମ ଆଦି ପୁରାଣମାନେ ଓ ହରିସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଷ୍ଟାଦଶ ବିଦ୍ୟା—ଏହି ‘ଆଗ୍ନେୟ’ ମହାପୁରାଣରେ ହରି ସ୍ୱୟଂ ବିଦ୍ୟାରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 14
सप्रपञ्चो निष्प्रपञ्चो मूर्तामूर्तस्वरूपधृक् तं ज्ञात्वाभ्यर्च्य संस्तूय भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात्
ସେ ପ୍ରପଞ୍ଚସହିତ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରପଞ୍ଚାତୀତ ମଧ୍ୟ; ମୂର୍ତ୍ତ ଓ ଅମୂର୍ତ୍ତ—ଉଭୟ ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଜାଣି ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା ଓ ସ୍ତୁତି କଲେ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହେଁ ମିଳେ।
Verse 15
विष्णुर्जिष्णुर्भविष्णुश् च अग्निसूर्यादिरूपवान् अग्निरूपेण देवादेर्मुखं विष्णुः परा गतिः
ବିଷ୍ଣୁ—ଜିଷ୍ଣୁ ଓ ଭବିଷ୍ଣୁ—ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନିରୂପେ ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ମୁଖ; ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ପରମ ଗତି (ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ)।
Verse 16
वेदेषु सपुराणेषु यज्ञमूर्तिश् च गीयते आग्नेयाख्यं पुराणन्तु रूपं विष्णोर्महत्तरं
ବେଦମାନଙ୍କରେ ପୁରାଣସହିତ ସେ ଯଜ୍ଞମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ‘ଆଗ୍ନେୟ’ ନାମକ ପୁରାଣ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଧିକ ମହତ୍ତର ରୂପ ବୋଲି କଥିତ।
Verse 17
आग्नेयाख्यपुराणस्य कर्ता श्रोता जनार्दनः तस्मात्पुराणमाग्नेयं सर्ववेदमयं महत्
‘ଆଗ୍ନେୟ’ ନାମକ ପୁରାଣର କର୍ତ୍ତା ଓ ଶ୍ରୋତା—ଦୁହେଁ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ (ବିଷ୍ଣୁ); ତେଣୁ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ ମହତ୍ ଏବଂ ସର୍ବବେଦମୟ।
Verse 18
सर्वविद्यामयं पुण्यं सर्वज्ञानमयं वरम् सर्वात्म हरिरूपं हि पठतां शृण्वतां नृणां
ପଢ଼ୁଥିବା ଓ ଶୁଣୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ପୁଣ୍ୟମୟ—ସର୍ବବିଦ୍ୟାମୟ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସର୍ବଜ୍ଞାନମୟ; ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ସର୍ବାତ୍ମା ହରିଙ୍କ ରୂପ।
Verse 19
विद्यार्थिनाञ्च विद्यादमर्थिनां श्रीधनप्रदम् राज्यार्थिनां राज्यदञ्च धर्मदं धर्मकामिनाम्
ବିଦ୍ୟା ଚାହୁଁଥିବାମାନଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟା ଦିଏ; ଧନ ଚାହୁଁଥିବାମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ ଓ ଧନ ପ୍ରଦାନ କରେ; ରାଜ୍ୟ ଚାହୁଁଥିବାମାନଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦିଏ; ଧର୍ମ ଚାହୁଁଥିବାମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଦିଏ।
Verse 20
स्वर्गार्थिनां स्वर्गदञ्च पुत्रदं पुत्रकामिनां गवादिकामिनाङ्गोदं ग्रामदं ग्रामकामिनां
ସ୍ୱର୍ଗ ଚାହୁଁଥିବାମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଦିଏ; ପୁତ୍ର ଚାହୁଁଥିବାମାନଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଦିଏ। ଗୋ-ଆଦି ଚାହୁଁଥିବାମାନଙ୍କୁ ଗୋଦାନଫଳ ଦିଏ; ଗ୍ରାମ ଚାହୁଁଥିବାମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରାମ ପ୍ରଦାନ କରେ।
Verse 21
शिंशपायनादयश् चक्रुरिति ख परमिति ञ श्रीबलप्रदमिति ञ कामार्थिनां कामदञ्च सर्वसौभाग्यसम्प्रदम् गुणकीर्तिप्रदन्नॄणां जयदञ्जयकामिनाम्
‘ଶିଂଶପାୟନ ଆଦିମାନେ ଏହା ରଚନା କଲେ’—ଏହା ‘ଖ’ ଦ୍ୱାରା ସୂଚିତ; ‘ପରମ’—‘ଞ’ ଦ୍ୱାରା; ଏବଂ ‘ଶ୍ରୀ ଓ ବଳ ପ୍ରଦାନକାରୀ’—ଏହା ମଧ୍ୟ ‘ଞ’ ଦ୍ୱାରା। ଏହା କାମାର୍ଥୀଙ୍କୁ କାମଫଳ ଦେଏ, ସମସ୍ତ ସୌଭାଗ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ, ଲୋକଙ୍କୁ ଗୁଣ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଦେଏ, ଜୟକାମୀଙ୍କୁ ବିଜୟ ଦେଏ।
Verse 22
सर्वेप्सूनां सर्वदन्तु मुक्तिदं मुक्तिकामिनां पापघ्नं पापकर्तॄणामाग्नेयं हि पुराणकम्
ଏହି ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛୁକଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଅଭୀଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ଦେଏ; ମୁକ୍ତିକାମୀଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ; ଏବଂ ପାପ କରୁଥିବାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପାପ ନାଶ କରେ।
Frequently Asked Questions
It provides a Purāṇic taxonomy of Vedic transmission—naming śākhās, indicating mantra/Brāhmaṇa measures, and linking these divisions to Vyāsa’s editorial role, thereby presenting textual organization as a theological act grounded in Viṣṇu.
By stating that mantra benefits all and fulfills the four puruṣārthas, then concluding with the Agneya Purāṇa’s phalaśruti (results of recitation/hearing), it frames textual classification as supportive of dharma and as a pathway culminating in mokṣa.