Adhyaya 269
Veda-vidhana & VamshaAdhyaya 26915 Verses

Adhyaya 269

Viṣṇu-Pañjara (विष्णुपञ्जरम्) — The Protective Armor of Viṣṇu

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ‘ବିଷ୍ଣୁ-ପଞ୍ଜର’ ନାମକ କବଚରୂପ ରକ୍ଷାବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତ୍ରିପୁରବଧର ମହାଯୁଦ୍ଧ ପୂର୍ବରୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ବିଧିପୂର୍ବକ ଏହା ଉପଦେଶ କରନ୍ତି; ଏଥିରୁ ଉଚ୍ଚତମ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିୟତ ରକ୍ଷାବିଧି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ପୁଷ୍କର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଓ ଆୟୁଧକୁ ଦିଗମାନେ ବିନ୍ୟାସ କରି ରକ୍ଷାତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର, ଦକ୍ଷିଣେ ଗଦା, ପଶ୍ଚିମେ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁ, ଉତ୍ତରେ ଖଡ୍ଗ; ମଧ୍ୟଦିଗ, ଶରୀରଦ୍ୱାର, ପୃଥିବୀରେ ବରାହ ଓ ଆକାଶରେ ନରସିଂହ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବତ୍ର ରକ୍ଷା। ସୁଦର୍ଶନ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଗଦା ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗନାଦ ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ, ପିଶାଚ, ଡାକିନୀ, ପ୍ରେତ, ବିନାୟକ, କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ ଆଦି ଏବଂ ପଶୁ-ସର୍ପଭୟକୁ ଦୂର କରି ନାଶ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବାସୁଦେବ କୀର୍ତ୍ତନରେ ବୁଦ୍ଧି-ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ଓ ସତ୍ୟନାମଜପରେ ‘ତ୍ରିବିଧ ଅଶୁଭ’ ନାଶ—ଏଭଳି ରିତୁଆଲ୍ ରକ୍ଷାକୁ ଅଦ୍ୱୈତ-ଭକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି।

Shlokas

Verse 1

अ प्रणीतम् श्रीलश्री वङ्गदेशीयासियातिक्-समाजानुज्ञया श्रीराजेन्द्रलालमित्रेण परिशोधितम् कलिकाताराजधान्यां गणेशयन्त्रे मुद्रितञ्च संवत् अग्निपुराणम् अथोनसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः विष्णुपञ्जरं पुष्कर उवच त्रिपुरञ्जघ्नुषः पूर्वं ब्रह्मणा विष्णुपञ्जरं शङ्करस्य द्विजश्रेष्थ रक्षणाय निरूपितं

ପୁଷ୍କର କହିଲେ—ତ୍ରିପୁରବଧ ପୂର୍ବରୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମା ଶଙ୍କରଙ୍କ ରକ୍ଷାର୍ଥେ ‘ବିଷ୍ଣୁପଞ୍ଜର’ ନାମକ କବଚ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ। ଏହା ଦୁଇଶେ ଊଣସତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ବିଷ୍ଣୁପଞ୍ଜର’।

Verse 2

वागीशेन च शक्रस्य बलं हन्तुं प्रयास्यतः तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि तत्त्वं शृणु जयादिमत्

ବାଗୀଶ ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ସେନାକୁ ହନନ କରିବାକୁ ପ୍ରୟାଣ କଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ହେ ଜୟାଦିମତ୍, ଶୁଣ।

Verse 3

विष्णुः प्राच्यां स्थितश् चक्री हरिर्दक्षिनणतो गदी प्रतीच्यां शार्ङ्गधृग्विष्णुर्जिष्णुः खड्गी ममोत्तरे

ପୂର୍ବେ ଚକ୍ରଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ, ଦକ୍ଷିଣେ ଗଦାଧାରୀ ହରି; ପଶ୍ଚିମେ ଶାର୍ଙ୍ଗଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ, ଉତ୍ତରେ ଖଡ୍ଗଧାରୀ ଜିଷ୍ଣୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।

Verse 4

हृषीकेशो विकोणेषु तच्छिद्रेषु जनार्दनः क्रोडरूपी हरिर्भूमौ नरसिंहो ऽम्बरे मम

ମଧ୍ୟଦିଗଗୁଡ଼ିକରେ ହୃଷୀକେଶ ବିରାଜନ୍ତୁ, ଏବଂ ରନ୍ଧ୍ର-ଛିଦ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ପୃଥିବୀରେ ବରାହରୂପୀ ହରି, ଆକାଶରେ ନରସିଂହ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।

Verse 5

क्षुरान्तममलञ्चक्रं भ्रमत्येतत् सुदर्शनं अस्यांशुमाला दुष्प्रेक्ष्या हन्तुं प्रेतनिशाचरान्

କ୍ଷୁରଧାର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପ୍ରାନ୍ତଯୁକ୍ତ ଏହି ନିର୍ମଳ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଘୂରୁଛି। ଏହାର କିରଣମାଳା ଦେଖିବା ଦୁଷ୍କର; ପ୍ରେତ ଓ ନିଶାଚରମାନଙ୍କୁ ହନନ କରିବା ପାଇଁ ଏହା ପ୍ରବୃତ୍ତ।

Verse 6

गदा चेयं सहस्रार्चिःप्रदीप्तपावकोज्ज्वला रक्षोभूतपिशाचानां डाकिनीनाञ्च नाशनी

ଏହି ଗଦା ସହସ୍ର-ଜ୍ୱାଳାଯୁକ୍ତ, ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ସମ ଦୀପ୍ତ; ଏହା ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ, ପିଶାଚ ଓ ଡାକିନୀମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରେ।

Verse 7

शार्ङ्गविस्फूर्जितञ्चैव वासुदेवस्य मद्रिपून् तिर्यङ्मनुष्यकुष्माण्डप्रेतादीन् हन्त्वशेषतः

ଏବଂ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁଷର ଗର୍ଜନମୟ ଟଙ୍କାର ମୋର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ—ସେମାନେ ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ, କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ, ପ୍ରେତ ଆଦି ଯେହେଉଁନାହିଁ—ନିଃଶେଷ ହନନ କରୁ।

Verse 8

खड्गधारोज्ज्वलज्जो ऽत्स्नानिर्धूता ये समाहिताः ते यान्तु शाम्यतां सद्यो गरुडेनेव पन्नगाः

ଖଡ୍ଗଧାରା ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଯେମାନେ—ସ୍ନାନବିଧିରେ ଝାଡ଼ିଦିଆଯାଇ ଏବଂ ସମାହିତ ସାଧନାରେ ବଶୀଭୂତ—ସେମାନେ ସଦ୍ୟ ଚାଲିଯାଉନ୍ତୁ ଓ ଶାନ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ; ଗରୁଡ ଦ୍ୱାରା ସର୍ପ ଦମିତ ହେବା ପରି।

Verse 9

ये कुष्माण्डास्था यक्षा ये दैत्या ये निशाचराः प्रेता विनायकाः क्रूरा मनुष्या जम्भगाः खगाः

ସେମାନେ କୁଷ୍ମାଣ୍ଡାଶ୍ରିତ ସତ୍ତ୍ୱ ହେଉନ୍ତୁ, ଯକ୍ଷ ହେଉନ୍ତୁ, ଦୈତ୍ୟ ହେଉନ୍ତୁ, ନିଶାଚର ହେଉନ୍ତୁ, ପ୍ରେତ ହେଉନ୍ତୁ, ବିନାୟକ (ବିଘ୍ନକାରୀ) ହେଉନ୍ତୁ, କ୍ରୂର ମନୁଷ୍ୟ ହେଉନ୍ତୁ, ଜମ୍ଭଗ ହେଉନ୍ତୁ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ ଖଗ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 10

सिंहादयश् च पशवो दन्दशूकाश् च पन्नगाः सर्वे भवन्तु ते सौम्याः कृष्णशङ्खरवाहताः

ସିଂହ ଆଦି ପଶୁ, ଦଂଶକାରୀ ଜୀବ ଓ ସର୍ପ—ସମସ୍ତେ କୃଷ୍ଣଶଙ୍ଖର ନାଦରେ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ ତୁମ ପ୍ରତି ସୌମ୍ୟ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 11

चित्तवृत्तिहरा ये मे ये जनाः स्मृतिहारकाः बलौजसञ्च हर्तारश्छायाविभ्रंशकाश् च ये

ଯେମାନେ ମୋର ଚିତ୍ତବୃତ୍ତି ହରଣ କରନ୍ତି, ଯେମାନେ ସ୍ମୃତି ଛିନିନେନ୍ତି, ଯେମାନେ ବଳ ଓ ପ୍ରାଣତେଜ ଅପହରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ଛାୟାର ବିକୃତି କିମ୍ବା ଲୋପ କରାନ୍ତି—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମୋଠାରୁ ଦୂରେ ହଟନ୍ତୁ।

Verse 12

ये चोपभोगहर्तारो ये च लक्षणनाशकाः कुष्माण्डास्ते प्रणश्यन्तु विष्णुचक्ररवाहताः

ଯେମାନେ ଉପଭୋଗ ହରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯେମାନେ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ-ଚିହ୍ନ ନାଶ କରନ୍ତି—ସେହି କୁଷ୍ମାଣ୍ଡମାନେ ବିଷ୍ଣୁଚକ୍ରର ଗର୍ଜନମୟ ବେଗରେ ଆହତ ହୋଇ ସମୂଳେ ନଶ୍ୟନ୍ତୁ।

Verse 13

बुद्धिस्वास्थ्यं मनःस्वास्थ्यं स्वास्थ्यमैन्द्रियकं तथा ममास्तु देवदेवस्य वासुदेवस्य कीर्तनात्

ଦେବଦେବ ବାସୁଦେବଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ବୁଦ୍ଧିର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ମନର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ।

Verse 14

पृष्ठे पुरस्तान्मम दक्षिणोत्तरे विकोणतश्चास्तु जनार्दनोहरिः तमीड्यमीशानमनन्तमच्युतं जनार्दनं प्रणिपतितो न सीदति

ମୋର ପଛେ ଓ ଆଗେ, ଦକ୍ଷିଣେ ଓ ବାମେ, ଏବଂ ବିକୋଣ (ମଧ୍ୟ) ଦିଗମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଜନାର୍ଦନ ହରି ରହୁନ୍ତୁ। ସ୍ତୁତ୍ୟ ସେହି ପ୍ରଭୁ—ଜନାର୍ଦନ, ଈଶାନ, ଅନନ୍ତ, ଅଚ୍ୟୁତ—ଙ୍କୁ ଯେ ପ୍ରଣାମ କରେ, ସେ ଦୁଃଖରେ ପତିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 15

यथा परं ब्रह्म हरिस् तथा परः जगत्स्वरूपश् च स एव केशवः सत्येन तेनाच्युतनामकीर्तनात् प्रणाशयेत्तु त्रिविधंममाशुभं

ଯେପରି ହରି ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ, ସେପରି ସେ ପରମ; ଏବଂ ସେହି କେଶବ ଜଗତର ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ। ସେହି ସତ୍ୟବଳରେ, ଅଚ୍ୟୁତନାମ କୀର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା, ମୋର ତ୍ରିବିଧ ଅଶୁଭ ନଶ୍ୟତୁ।

Frequently Asked Questions

Protection is constructed as a spatial grid (dikbandhana): Viṣṇu’s weapon-bearing forms are stationed in the cardinal and intermediate directions, with additional guardianship over apertures, earth (Varāha), and sky (Narasiṁha).

It names multiple categories of harmful beings and forces—rākṣasas, bhūtas, piśācas, ḍākinīs, pretas, vināyakas, kuṣmāṇḍas, night-roamers, hostile animals and serpents—along with afflictions such as memory-loss, mind-disturbance, vitality-theft, and shadow-distortion.

It culminates in theological identity: Viṣṇu/Hari as Parabrahman and the universe-form, asserting that nāma-kīrtana of Acyuta/Vāsudeva grants inner health and destroys trividha aśubha, aligning apotropaic practice with devotion and metaphysical truth.