Uttarabhaga
विभूतिविस्तरप्रश्नः / Inquiry into the Expansion of Śiva’s Vibhūti
അധ്യായം 1 ശിവസ്തുതിയോടെ ആരംഭിക്കുന്നു—ഗൗരിയുടെ സ്തനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള കുങ്കുമചിഹ്നം ശിവന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ദിവ്യദൃശ്യവിവരണം ഭക്തിയും തത്ത്വകേന്ദ്രിതത്വവും സ്ഥാപിക്കുന്നു. സൂതൻ പറയുന്നു: ഉപമന്യു ശിവാനുഗ്രഹം നേടിയ ശേഷം, മധ്യാഹ്നവ്രതാനുഷ്ഠാനം പൂർത്തിയാക്കി വായുദേവൻ നൈമിഷാരണ്യത്തിലെ ഋഷിസഭയിലേക്കു വരുന്നു. നിത്യകർമ്മങ്ങൾ തീർത്ത ഋഷിമാർ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടു സഭാമധ്യേ ഒരുക്കിയ ആസനത്തിൽ ഇരുത്തുന്നു. ലോകപൂജ്യനായ വായു സുഖമായി ഇരുന്ന് പ്രഭുവിന്റെ മഹിമ സ്മരിച്ചു, സർവ്വജ്ഞനും അജേയനും ആയ മഹാദേവന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ച്—ചരാചരമായ സമസ്ത ജഗത്തും ശിവന്റെ വിഭൂതിയാണെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഈ മംഗളവചനം കേട്ട ശുദ്ധ ഋഷിമാർ ‘വിഭൂതിവിസ്താരം’ വിശദമായി പറയണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുകയും, ഉപമന്യുവിന്റെ തപസ്സ്, പാശുപതവ്രതസിദ്ധി, വാസുദേവകൃഷ്ണാദി ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ചോദ്യം ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ അധ്യായം കഥാഭൂമികയിൽ നിന്ന് ശിവപ്രകടനങ്ങളുടെ ക്രമബദ്ധ വിവരണത്തിനും അവയെ സാക്ഷാത്കരിക്കുന്ന ഉപായങ്ങളുടെയും ശാസ്ത്രീയ അഭ്യർത്ഥനയ്ക്കും ഇടയിലെ പാലമാകുന്നു।
पाशुपतज्ञानप्रश्नः — Inquiry into Pāśupata Knowledge (Paśu–Pāśa–Paśupati)
അധ്യായം 2-ൽ ഋഷിമാർ പാശുപതജ്ഞാനവും പാശുപതി (ശിവൻ), പശു (ബന്ധിത ജീവികൾ), പാശം (ബന്ധനങ്ങൾ) എന്നിവയുടെ തത്ത്വാർത്ഥവും വ്യക്തമാക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു. സൂതൻ വായുവിനെ യോഗ്യനായ ഉപദേശകനായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു; വായു മുൻ വെളിപ്പെടുത്തലിനെ ആധാരമാക്കി—മന്ദരപർവതത്തിൽ മഹാദേവൻ ശ്രീകണ്ഠൻ ദേവിക്ക് പരമ പാശുപതജ്ഞാനം ഉപദേശിച്ചതായി പറയുന്നു. തുടർന്ന് വായു മറ്റൊരു ബോധനപ്രസംഗം ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ കൃഷ്ണൻ (കൃഷ്ണരൂപത്തിലുള്ള വിഷ്ണു) വിനയത്തോടെ ഋഷി ഉപമന്യുവിനെ സമീപിച്ച് ദിവ്യജ്ഞാനവും ശിവന്റെ വിഭൂതികളും പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കണമെന്ന് അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. കൃഷ്ണന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ സിദ്ധാന്തചട്ടക്കൂട് വ്യക്തമാക്കുന്നു—പാശുപതി ആരാണ്, ആരെ പശുക്കൾ എന്നു വിളിക്കുന്നു, ഏത് പാശങ്ങളാൽ അവർ ബന്ധിതരാകുന്നു, മോചനം എങ്ങനെ ലഭിക്കുന്നു. ഉപമന്യു ശിവ-ദേവിയെ വന്ദിച്ച് ഉത്തരാരംഭം ചെയ്യുന്നു; ബന്ധന-മോക്ഷ വിശകലനത്തെ ആധാരമാക്കിയ ശൈവ മോക്ഷശാസ്ത്രത്തിന് ഇതോടെ പീഠിക ഒരുക്കപ്പെടുന്നു.
शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
ഉപമന്യു കൃഷ്ണനോട് ഉപദേശിക്കുന്നു: പരമാത്മാവായ മഹേശൻ/ശിവൻ തന്റെ തന്നെ മൂർത്തികളാൽ സമസ്ത ചരാചരജഗത്തെയും വ്യാപിച്ചു ധരിച്ചു നിലനിർത്തുന്നു. ഈ അധ്യായം വിശ്വം ശിവന്റെ അഷ്ടമൂർത്തിയിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു; നൂലിൽ കോർത്ത മണികളുപോലെ എന്ന ഉപമയോടെ പറയുന്നു. തുടർന്ന് പ്രധാന ശൈവരൂപങ്ങളും പ്രത്യേകിച്ച് പഞ്ചബ്രഹ്മ തനുക്കൾ—ഈശാന, തത്പുരുഷ, അഘോര, വാമദേവ, സദ്യോജാത—സർവ്വവ്യാപികളാണെന്നും ഒന്നും അവ്യాప్తമല്ലെന്നും പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഈശാനൻ ക്ഷേത്രജ്ഞ/ഭോക്തൃ തത്ത്വത്തിന്റെ, തത്പുരുഷൻ അവ്യക്തവും ഗുണമയ ഭോഗ്യങ്ങളുടെയും, അഘോരൻ ബുദ്ധിതത്ത്വത്തിന്റെ (ധർമ്മാദി സഹിതം), വാമദേവൻ അഹങ്കാരത്തിന്റെ, സദ്യോജാതൻ മനസ്സിന്റെ അധിഷ്ഠാതാവാണെന്ന് പറയുന്നു. ഇന്ദ്രിയ-കരണം-വിഷയം-ഭൂത ബന്ധങ്ങളും കാണിക്കുന്നു—ശ്രോത്ര–വാക്–ശബ്ദ–വ്യോമ, ത്വക്–പാണി–സ്പർശ–വായു, ചക്ഷു–ചരണം–രൂപ–അഗ്നി, രസനാ–പായു–രസ–ആപഃ, ഘ്രാണ–ഉപസ്ഥ–ഗന്ധ–ഭൂ। അവസാനം ഈ ദിവ്യമൂർത്തികളുടെ കീർത്തിയും പൂജ്യതയും ഒരേയൊരു ശ്രേയസ്-കാരക മംഗളകാരണമെന്നു ഉറപ്പിക്കുന്നു।
शिवशक्त्यैक्य-तत्त्वविचारः / Inquiry into the Unity of Śiva and Śakti (Para–Apara Ontology)
ഈ അധ്യായത്തിൽ കൃഷ്ണൻ ചോദിക്കുന്നു—പരമതേജസ്സുള്ള ശർവൻ (ശിവൻ) എന്നവന്റെ മൂർത്തികളാൽ വിശ്വം എങ്ങനെ വ്യാപ്തമാണ്? കൂടാതെ സ്ത്രീ–പുംഭാവ ധ്രുവത്വമുള്ള ലോകത്തെ ദിവ്യ ദമ്പതികൾ എങ്ങനെ അധിഷ്ഠിക്കുന്നു? ഉപമന്യു മറുപടി പറയുന്നു: ശിവ–ശിവയുടെ ശ്രീമദ് വിഭൂതിയും യാഥാത്മ്യവും സംക്ഷേപമായി മാത്രമേ പറയാനാകൂ; വിശദവിവരണം അസാധ്യം. ശക്തിയെ മഹാദേവിയായി, ശിവനെ ശക്തിമാനായി നിർവചിച്ച്, ചരാചര ലോകം അവരുടെ വിഭൂതിയിലെ ലേശമാത്രമാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ചിത്–അചിത്, ശുദ്ധ–അശുദ്ധ, പര–അപര എന്നീ തത്ത്വഭേദങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കി, അചേതനവുമായി ചേർന്ന ചേതനയുടെ ബന്ധം മൂലം അപര/അശുദ്ധ മേഖലയിലാണ് സംസാരം പ്രവഹിക്കുന്നതെന്ന് പറയുന്നു; എങ്കിലും പരവും അപരവും രണ്ടും ശിവ–ശിവയുടെ സ്വാഭാവിക സ്വാമ്യാധീനമാണ്. ലോകം അവരുടെ അധീനമാണ്; അവർ ലോകാധീനരല്ല—ഇതാണ് അവരുടെ സർവ്വാധിപത്യം. ചന്ദ്രനും ചന്ദ്രികയും പോലെ ശിവ–ശക്തി അഭേദം പ്രതിപാദിച്ച്, ശക്തിയില്ലാതെ ശിവന്റെ പ്രകാശം ലോകത്തിൽ വ്യക്തമാകില്ലെന്നും പറയുന്നു.
शिवस्य परापरब्रह्मस्वरूपनिर्णयः / Determination of Śiva as Higher and Lower Brahman
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഉപമന്യു ഉപദേശിക്കുന്നു—ചരാചരമായ സമസ്ത ലോകവും ദേവദേവ ശിവന്റെ ‘വിഗ്രഹം’ തന്നെയാണ്; പക്ഷേ പാശബന്ധനത്തിന്റെ ഭാരത്താൽ ബന്ധിതജീവികൾ അത് തിരിച്ചറിയുന്നില്ല. ഏകതത്ത്വം പലവിധം പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു; അവികൽപ പരമാവസ്ഥയെ ഗ്രഹിക്കാത്ത മുനിമാരിലും വചനഭേദം കാണാം—എന്ന ഏകത്വ-ബഹുത്വ വ്യാഖ്യാനമാണ് തുടർന്ന്. അപര ബ്രഹ്മം ഭൂതതത്ത്വങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, അന്തഃകരണം, വിഷയസമൂഹം; പര ബ്രഹ്മം ചിദാത്മക ശുദ്ധചൈതന്യം. ‘ബ്രഹ്മ’ പദത്തിന്റെ വ്യുത്പത്തി (ബൃഹത്ത്വ/ബൃംഹണത്വ) പറഞ്ഞ്, ഇരുവരൂപങ്ങളും ബ്രഹ്മാധിപതി പ്രഭു ശിവന്റെ സ്വരൂപങ്ങളാണെന്ന് പറയുന്നു. പിന്നെ ലോകം വിദ്യാ–അവിദ്യാ ഘടനയാണെന്ന്—വിദ്യ സത്യാനുഗത ചേതനജ്ഞാനം, അവിദ്യ അചേതന മിഥ്യാഗ്രഹം—ഭ്രാന്തിയും യഥാർത്ഥസംവിത്തിയും താരതമ്യം ചെയ്ത്, സത്–അസത് ഇരട്ടത്തിന്റെയും ഈശ്വരനായ ശിവൻ തന്നെയാണ് ഈ ദ്വയങ്ങളുടെയും അവയുടെ ജ്ഞാനഫലങ്ങളുടെയും അധിപതി എന്നു നിഗമനം ചെയ്യുന്നു।
Śiva’s Freedom from Bondage and His Cosmic Support (शिवस्य अबन्धत्वं तथा सर्वाधिष्ठानत्वम्)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഉപമന്യു സിദ്ധാന്തോപദേശമായി ശിവൻ യാതൊരു ബന്ധനത്തിനും അധീനനല്ലെന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നു—ആണവ, മായീയ, പ്രാകൃത, ജ്ഞാന‑മാനസിക, ഇന്ദ്രിയ, ഭൂത, തന്മാത്രാദി ബന്ധങ്ങൾ എല്ലാം അവനിൽ ഇല്ല. കാലം, കലാ, വിദ്യ, നിയതി, രാഗ‑ദ്വേഷങ്ങൾ, കർമ്മം, അതിന്റെ വിപാകം, സുഖ‑ദുഃഖങ്ങൾ എന്നിവയും ശിവനെ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നില്ല. സുഹൃത്ത്‑ശത്രു, നിയന്ത്രകൻ‑പ്രേരകൻ, സ്വാമി‑ഗുരു‑രക്ഷകൻ തുടങ്ങിയ ബന്ധവിശേഷണങ്ങളും അവനോട് ചേർന്നതല്ല; അവൻ പൂർണ്ണ നിരപേക്ഷൻ. അവസാനം പരമാത്മ ശിവൻ സർവമംഗളൻ; സ്വശക്തികളാൽ സ്വസ്വരൂപത്തിൽ നിലകൊണ്ട് സർവത്തിന്റെയും അചല അധിഷ്ഠാനം, അതിനാൽ ‘സ്ഥാണു’ എന്നായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
शक्तितत्त्ववर्णनम् / Exposition of the Principle of Śakti
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഉപമന്യു ശിവന്റെ സ്വാഭാവികീ ശക്തിയുടെ തത്ത്വം ഉപദേശിക്കുന്നു. അവൾ സർവ്വവ്യാപിനി, സൂക്ഷ്മ, ആനന്ദ-ചൈതന്യമയി; സൂര്യകിരണങ്ങളെപ്പോലെ ഒരാളായിട്ടും പലവിധമായി പ്രകാശിക്കുന്നു. ഇച്ഛാ, ജ്ഞാന, ക്രിയാ ശക്തികളുടെ അനന്ത ഭേദങ്ങൾ വിവരിച്ച്, അഗ്നിസ്ഫുലിംഗങ്ങളെപ്പോലെ അവളുടെ പ്രസ്ഫുരണത്തിൽ നിന്ന് തത്ത്വങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. വിദ്യാ-അവിദ്യാധിപതികൾ, പുരുഷന്മാർ, പ്രകൃതി എന്നിവ അവളുടെ മേഖലയിലാണ്; മഹത് മുതലായ എല്ലാ വികാരങ്ങളും അവളുടെ ഫലങ്ങൾ. ശിവൻ ‘ശക്തിമാൻ’; ശക്തി വേദ-ശ്രുതി-സ്മൃതി, ജ്ഞാനം, ധൃതി, അറിയൽ-ഇച്ഛിക്കൽ-പ്രവർത്തിക്കൽ എന്നീ ശേഷികളുടെ ആധാരം. മായ, ജീവൻ, വികൃതി, സത്-അസത് സമസ്തവും അവൾ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; അവളുടെ ലീല മോഹിപ്പിക്കുകയും മോചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവളോടുകൂടെ സർവേശൻ ജഗത്തിനെ (ഇവിടെ) ഇരുപത്തേഴു വിധമായി വ്യാപിക്കുന്നു; ഈ ബോധത്തിൽ നിന്നാണ് മോക്ഷം എന്ന് ഉപസംഹാരം.
शिवज्ञान-प्रश्नः तथा सृष्टौ शिवस्य स्वयमाविर्भावः (Inquiry into Śiva-knowledge and Śiva’s self-manifestation in creation)
ഈ അധ്യായത്തിൽ കൃഷ്ണൻ ശരണാഗതർക്കു മോക്ഷം നൽകുന്ന ശിവോപദേശിത ‘വേദസാരം’ കൃത്യമായി വിവരിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു. അത് ഗൂഢവും ബഹുസ്തരാർത്ഥമുള്ളതും ഭക്തിയില്ലാത്തവർക്കും അയോഗ്യർക്കും അപ്രാപ്യമെന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് ആ ഉപദേശത്തിൽ പൂജാവിധി എങ്ങനെ, അധികാരം ആര്ക്ക്, ജ്ഞാനവും യോഗവും മാർഗവുമായി എങ്ങനെ ബന്ധപ്പെടുന്നു എന്നതും കൃഷ്ണൻ ചോദിക്കുന്നു. ഉപമന്യു വേദാഭിപ്രായാനുസൃതമായ സംക്ഷിപ്ത ശൈവസൂത്രം—സ്തുതി-നിന്ദാരഹിതവും ഉടൻ നിശ്ചയം നൽകുന്നതുമായത്—പ്രസ്താവിച്ച്, പൂർണ്ണവിസ്താരം അസാധ്യമെന്നു പറഞ്ഞ് സാരമായി പറയുന്നു. പിന്നെ സൃഷ്ടിവിവരണത്തിൽ, പ്രകടസൃഷ്ടിക്ക് മുമ്പ് ശിവൻ (സ്ഥാണു/മഹേശ്വരൻ) കാരണശക്തിയോടെ സ്വയം അവിർഭവിച്ച് പ്രഭുവായി നിലകൊള്ളുകയും, തുടർന്ന് ദേവന്മാരിൽ ആദ്യനായ ബ്രഹ്മാവിനെ സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ ദിവ്യജനകനെ ദർശിക്കുന്നു; ശിവനും ഉദ്ഭവിച്ച ബ്രഹ്മാവിനെ ദർശിക്കുന്നു—ഈ പരസ്പരദർശനം സൃഷ്ടിക്രമം ശിവന്റെ മുൻ സ്വപ്രകാശത്തിൽ നിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നതെന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു.
योगाचार्यरूपेण शर्वावताराः (Śarva’s manifestations as Yoga-Teachers)
അധ്യായം 9-ൽ കൃഷ്ണൻ ഉപമന്യുവിനോട് ശർവൻ (ശിവൻ) സംബന്ധിച്ച് ചോദിക്കുന്നു—യുഗപരിവർത്തനങ്ങളിൽ ശിവൻ യോഗാചാര്യന്റെ ഛലരൂപത്തിൽ അവതരിച്ച് ശിഷ്യപരമ്പരയും സ്ഥാപിക്കുന്നുവെന്ന്. ഉപമന്യു വാരാഹകല്പത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് ഏഴാം മന്വന്തരത്തിൽ, യുഗക്രമാനുസരിച്ച് ഇരുപത്തിയെട്ട് യോഗാചാര്യന്മാരെ എണ്ണിപ്പറയുന്നു. തുടർന്ന് ഓരോ ആചാര്യനും നാല് ശാന്തചിത്ത ശിഷ്യന്മാർ ഉണ്ടെന്ന് പറഞ്ഞ്, ശ്വേതനിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ശ്വേതാശ്വ, ശ്വേതലോഹിത, വികോഷ/വികേശ, സനത്കുമാര-സംഘം മുതലായ പേരുകൂട്ടങ്ങളോടെ ശിഷ്യരുടെ പട്ടിക ക്രമമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ശൈവ യോഗപരമ്പരയുടെ വംശാവലി-കേന്ദ്രിതമായ പുരാണീയ ‘ഡയറക്ടറി’യായാണ് അധ്യായം നിലകൊള്ളുന്നത്.
श्रद्धामाहात्म्यं तथा देवीप्रश्नः (The Greatness of Śraddhā and Devī’s Question to Śiva)
ഈ അധ്യായത്തിൽ കൃഷ്ണൻ ഉപമന്യുവിനെ ശിവജ്ഞാനത്തിന്റെ പരമജ്ഞാനിയായി അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, ശിവജ്ഞാന ‘അമൃതം’ ആസ്വദിച്ചിട്ടും തൃപ്തിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു। ഉപമന്യു മന്ദരപർവതത്തിൽ മഹാദേവൻ ദേവിയോടൊപ്പം ധ്യാനമയമായ ആത്മീയസാന്നിധ്യത്തിൽ ഇരിക്കുന്നതും, ചുറ്റും ദേവിമാരും ഗണങ്ങളും ഉള്ളതും വർണ്ണിക്കുന്നു। അനുയോജ്യമായ സമയത്ത് ദേവി ചോദിക്കുന്നു—ആത്മതത്ത്വത്തിൽ സ്ഥാപിതമല്ലാത്ത അല്പബുദ്ധിയുള്ള മനുഷ്യർ ഏത് മാർഗ്ഗത്തിലൂടെ മഹാദേവനെ പ്രസാദിപ്പിക്കും? ഈശ്വരൻ മറുപടി പറയുന്നു: കർമ്മം, തപസ്സ്, ജപം, ആസനാദി അഭ്യാസങ്ങൾ അല്ലെങ്കിൽ വെറും തത്ത്വജ്ഞാനം—ശ്രദ്ധയില്ലാതെ എല്ലാം ഫലശൂന്യം; ശ്രദ്ദ തന്നെയാണ് പ്രധാന ഉപായം. ശ്രദ്ദ സ്വധർമ്മാനുഷ്ഠാനത്തിലൂടെ, പ്രത്യേകിച്ച് വർണാശ്രമനിയമങ്ങളിലൂടെ, വളരുകയും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ശാസ്ത്രീയ ആചാരത്തോടുകൂടിയ സ്ഥിരശ്രദ്ധ ശിവകൃപയെ സുലഭമാക്കി, ശിവദർശനം-സ്പർശം-പൂജ-സംഭാഷണം എന്നിവയ്ക്ക് യോഗ്യത നൽകുന്നു।
भक्ताधिकारि-द्विजधर्म-योगिलक्षणवर्णनम् / Duties of Qualified Devotees and Marks of Yogins
ശിവൻ ദേവിയോട് വർണധർമ്മവും, യോഗ്യഭക്തരും പണ്ഡിതരായ ദ്വിജസാധകരും പാലിക്കേണ്ട ശാസനാചാരങ്ങളും സംക്ഷിപ്തമായി ഉപദേശിക്കുമെന്ന് പറയുന്നു. ത്രികാലസ്നാനം, അഗ്നികാര്യം, ക്രമാനുസൃത ലിംഗപൂജ, ദാനം-ദയ-ഈശ്വരഭാവം, എല്ലാ ജീവികളോടും അഹിംസ-സത്യാദി നിയന്ത്രണങ്ങൾ എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. പഠനം-അധ്യാപനം-വ്യാഖ്യാനം, ബ്രഹ്മചര്യം, ശ്രവണം, തപസ്, ക്ഷമ, ശൗചം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; ശിഖ, ഉപവീതം, ഉഷ്ണീഷം, ഉത്തരീയം ധരിക്കൽ, ഭസ്മ-രുദ്രാക്ഷ ധാരണം, പർവദിനങ്ങളിൽ പ്രത്യേകിച്ച് ചതുര്ദശിയിൽ പ്രത്യേക പൂജ എന്നിവയും പറയുന്നു. ആഹാരശുദ്ധിയിൽ ബ്രഹ്മകൂർചാദി നിശ്ചിത സേവനം, പഴകിയ/അശുദ്ധ ഭക്ഷണം, ചില ധാന്യങ്ങൾ, മദ്യവും അതിന്റെ ഗന്ധം വരെ ഒഴിവാക്കലും പറയുന്നു. തുടർന്ന് യോഗിയുടെ ലക്ഷണങ്ങളായി ക്ഷമ, ശാന്തി, സന്തോഷം, സത്യം, അസ്തേയം, ബ്രഹ്മചര്യം, ശിവജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം, ഭസ്മസേവനം, സർവാസക്തിനിവൃത്തി, കൂടാതെ പകൽ ഭിക്ഷാഭോജനമെന്നപോലുള്ള കഠിനാചാരങ്ങൾ സംക്ഷിപ്തമായി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, ബാഹ്യാനുഷ്ഠാനം-നൈതികശുദ്ധി-യോഗവൈരാഗ്യം എന്നിവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ശൈവാചാരസംഹിതയായി അധ്യായം നിലകൊള്ളുന്നു.
पञ्चाक्षर-षडक्षरमन्त्र-माहात्म्यम् | The Greatness of the Pañcākṣara/Ṣaḍakṣara Mantra
അധ്യായം 12-ൽ ശ്രീകൃഷ്ണൻ പഞ്ചാക്ഷര മന്ത്രത്തിന്റെ മഹിമ തത്ത്വതഃ വിശദീകരിക്കണമെന്ന് ഉപമന്യുവിനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഉപമന്യു പറയുന്നു—അതിന്റെ വിപുലീകരണം മഹാകാലത്തിലും അളക്കാനാകാത്തതാണ്; അതിനാൽ സംക്ഷിപ്തമായി ഉപദേശിക്കുന്നു. ഈ മന്ത്രം വേദത്തിലും ശിവാഗമത്തിലും പ്രമാണിതം; ശിവഭക്തർക്കു സമ്പൂർണ്ണ ഉപായമായി എല്ലാ പുരുഷാർത്ഥങ്ങളും സിദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. അക്ഷരങ്ങളിൽ ചെറുതെങ്കിലും അർത്ഥത്തിൽ മഹത്തരം—വേദസാരം, മോക്ഷപ്രദം, നിശ്ചിതം, സ്വയം ശിവസ്വരൂപം എന്നു സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു. ഇത് ദിവ്യം, സിദ്ധിദായകം, ജീവികളുടെ മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്നതു, ഗൗഢവും നിർവിവാദാർത്ഥവുമാണ്. മന്ത്രരൂപം ‘നമഃ ശിവായ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അതിനെ ആദ്യമന്ത്രമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഏകാക്ഷര ‘ഓം’ ശിവന്റെ സർവവ്യാപക സാന്നിധ്യവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഈശാനാദി പഞ്ചബ്രഹ്മ-തത്ത്വങ്ങളോട് ബന്ധപ്പെട്ട സൂക്ഷ്മ ഏകാക്ഷര സത്യങ്ങൾ മന്ത്രക്രമത്തിൽ നിക്ഷിപ്തമാണെന്ന് പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ വാച്യ-വാചകഭാവത്താൽ സൂക്ഷ്മ ഷഡക്ഷരത്തിൽ പഞ്ചബ്രഹ്മതനുവായ ശിവൻ തന്നെ ശബ്ദവും അർത്ഥവും ആണെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
पञ्चाक्षरीविद्यायाḥ कलियुगे मोक्षोपायः | The Pañcākṣarī Vidyā as a Means of Liberation in Kali Yuga
ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി കലിയുഗത്തിന്റെ അവസ്ഥ നിർണയിക്കുന്നു—കാലം കലുഷിതവും ജയിക്കാൻ ദുഷ്കരവും, ധർമ്മം അവഗണിക്കപ്പെടുന്നു, വർണാശ്രമാചാരം ക്ഷയിച്ചു, സാമൂഹ്യ-ധാർമ്മിക പ്രതിസന്ധി നിലനിൽക്കുന്നു, ഗുരു–ശിഷ്യ ഉപദേശപരമ്പര തകർന്നിരിക്കുന്നു. ഇത്തരത്തിലുള്ള നിയന്ത്രണങ്ങളിൽ ശിവഭക്തർ എങ്ങനെ മോക്ഷം പ്രാപിക്കും എന്ന് അവൾ ചോദിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ മറുപടിയായി തന്റെ ‘പരമാ വിദ്യ’യായ ഹൃദയാനന്ദകര പഞ്ചാക്ഷരിയെ ആശ്രയിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിച്ച്, ഭക്തിയാൽ അന്തർജീവിതം രൂപപ്പെട്ടവർ കലിയിൽ പോലും വിമുക്തി നേടുമെന്ന് ഉറപ്പുനൽകുന്നു. തുടർന്ന് മനസ്-വാക്ക്-കായ ദോഷങ്ങളാൽ മലിനരായ, കർമത്തിന് അയോഗ്യരായ, ‘പതിത’രായവരുടെ കാര്യത്തിൽ—അവർ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തികൾ എല്ലാം നരകത്തിലേക്കേ നയിക്കുമോ എന്ന സംശയം ഉയരുന്നു. ശിവൻ തന്റെ പ്രതിജ്ഞ വീണ്ടും ഉറപ്പാക്കി രഹസ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു—മന്ത്രസഹിത പൂജ (സമന്ത്രക പൂജ) നിർണായക രക്ഷാമാർഗമാണ്; പതിത ഭക്തനും ഈ വിദ്യയാൽ മോചിതനാകാം.
मन्त्रसिद्ध्यर्थं गुरुपूजा–आज्ञा–पौरश्चर्यविधिः / Guru-Authorization, Offerings, and Puraścaraṇa for Mantra-Siddhi
ഈ അധ്യായത്തിൽ മന്ത്രസിദ്ധിക്കായുള്ള ശൈവവിധി വിശദീകരിക്കുന്നു. ഈശ്വരൻ പറയുന്നു—ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞ, യഥാവിധി ക്രിയ, ശ്രദ്ധ, കൂടാതെ നിശ്ചിത ദക്ഷിണ/അർപ്പണം ഇല്ലാതെ ചെയ്ത ജപം നിഷ്ഫലമാണ്. ശിഷ്യൻ തത്ത്വവേദി, സദ്ഗുണസമ്പന്നൻ, ധ്യാനനിഷ്ഠനായ യോഗ്യ ഗുരു/ആചാര്യനെ സമീപിച്ച് ഭാവശുദ്ധിയോടെ വാക്ക്-മനം-ശരീരം-ധനം എന്നിവകൊണ്ട് സേവിക്കണം; ശേഷിയനുസരിച്ച് ദീർഘകാലം ഗുരുപൂജയും ദാനവും നടത്തണം; വിറ്റശാഠ്യം (ധനത്തിൽ വഞ്ചന) ഒഴിവാക്കണം. ഗുരു പ്രസന്നനായ ശേഷം സ്നാനം, മന്ത്രശുദ്ധജലം, മംഗളദ്രവ്യങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് ശുദ്ധീകരിച്ച്, യോജ്യ അലങ്കാരത്തോടെ, പുണ്യസ്ഥലത്ത് (നദീതീരം, സമുദ്രതീരം, ഗോശാല, ക്ഷേത്രം അല്ലെങ്കിൽ ശുദ്ധഗൃഹം) ദോഷരഹിത തിഥി-നക്ഷത്ര-യോഗത്തിൽ അനുഷ്ഠാനം നടത്തുന്നു. തുടർന്ന് ഗുരു ശുദ്ധ സ്വരത്തോടെ ‘പരമ മന്ത്രം’ ഉപദേശിച്ച് ആജ്ഞ നൽകുന്നു. മന്ത്രവും ആജ്ഞയും ലഭിച്ച ശിഷ്യൻ പുരശ്ചരണനിയമപ്രകാരം നിശ്ചിതസംഖ്യയിൽ ജപം ചെയ്ത്, സംയമവും നിയന്ത്രിത ആഹാരവിഹാരവും പാലിക്കുന്നു. പുരശ്ചരണം പൂർത്തിയാക്കി നിത്യജപം നിലനിർത്തുന്നവൻ ശിവനും ഗുരുവും ഉള്ളിൽ സ്മരിച്ച് സിദ്ധനാകുകയും, വിജയഫലം നൽകാൻ ശേഷിയുള്ളവനാകുകയും ചെയ്യുന്നു.
शिवसंस्कार-दीक्षानिरूपणम् (Śivasaṃskāra and the Typology of Dīkṣā)
ഈ അധ്യായത്തിൽ മന്ത്രത്തിന്റെ മഹത്വവും പ്രയോഗവും സംബന്ധിച്ച മുൻ ഉപദേശത്തിന് ശേഷം ശ്രീകൃഷ്ണൻ “ശിവസംസ്കാരം” എന്നതിന്റെ കൃത്യമായ വിവരണം ചോദിക്കുന്നു. ഉപമന്യു പറയുന്നു: സംസ്കാരം പൂജാദി അനുഷ്ഠാനങ്ങൾക്ക് അധികാരം നൽകുന്ന കര്മ്മമാണ്; അത് ഷഡധ്വത്തിന്റെ ശുദ്ധീകരണം, ജ്ഞാനപ്രദാനം, പാശബന്ധത്തിന്റെ ക്ഷയം എന്നിവയ്ക്ക് കാരണമാകുന്നതിനാൽ അതിനെ ദീക്ഷ എന്നും വിളിക്കുന്നു. ശിവാഗമപരിഭാഷയിൽ ദീക്ഷ മൂന്ന് വിധം—ശാംഭവീ, ശാക്തീ, മാന്ത്രീ. ശാംഭവീ ഗുരുമാധ്യമമായി ക്ഷണത്തിൽ ഫലം നൽകുന്നതും, ദൃഷ്ടി/സ്പർശം/വാക്ക് മാത്രം കൊണ്ടും പ്രവർത്തിക്കാവുന്നതുമാണ്; പാശക്ഷയത്തിന്റെ തീവ്രത അനുസരിച്ച് തീവ്രാ, തീവ്രതരാ എന്നിങ്ങനെ വിഭജിക്കുന്നു—തീവ്രതരാ ഉടൻ ശാന്തി/മോക്ഷം നൽകും, തീവ്രാ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ ക്രമേണ ശുദ്ധീകരിക്കും. ശാക്തീ ദീക്ഷ ഗുരുവിന്റെ യോഗോപായവും ജ്ഞാനചക്ഷുവും വഴി ശക്തിയുടെ അവതരണം നടത്തി ശിഷ്യദേഹത്തിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ച് ജ്ഞാനം നൽകുന്നതാണ്; തുടർന്ന് മാന്ത്രീ ദീക്ഷയുടെ സൂചനയും ഉണ്ട്.
समयाह्वय-संस्कारः — Rite of ‘Samayāhvaya’ and the Preparatory Layout (Maṇḍapa, Vedi, Kuṇḍas, Maṇḍala, Śiva-kumbha)
അധ്യായം 16-ൽ ഉപമന്യു ശുഭദിനത്തിൽ ശുദ്ധവും ദോഷരഹിതവുമായ സ്ഥലത്ത് നിർവഹിക്കേണ്ട പ്രാരംഭ ‘സമയാഹ്വയ-സംസ്കാരം’ വിധിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഗന്ധം, വർണം, രുചി മുതലായ ലക്ഷണങ്ങളാൽ ഭൂമി-പരീക്ഷ നടത്തി, ശില്പിശാസ്ത്രപ്രകാരം മണ്ഡപനിർമ്മാണം, വേദിസ്ഥാപനം, അഷ്ടദിക്കുകൾ കണക്കാക്കി പല കുണ്ഡങ്ങളുടെ വിന്യാസം എന്നിവ പറയുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് ഈശാന (വടക്കുകിഴക്ക്) ദിക്കിലേക്കുള്ള ക്രമവിന്യാസം പ്രധാനമാണ്, പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്ത് പ്രധാന കുണ്ഡം ഐച്ഛികമായി സ്ഥാപിക്കാമെന്നും പറയുന്നു. വേദി ഛത്രം, ധ്വജം, മാലകൾ എന്നിവകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച് നടുവിൽ വർണ്ണചൂർണങ്ങളാൽ ശുഭമണ്ഡലം വരയ്ക്കണം—സമ്പന്നർക്കു സ്വർണ്ണ/അരുണ ചൂർണം, ദരിദ്രർക്കു സിന്ദൂരം, ശാലി/നിവാര അരിച്ചൂർണം മുതലായ പകരങ്ങൾ. പദ്മമണ്ഡലത്തിന്റെ അളവുകൾ (ഒരു/രണ്ട് ഹസ്തം), കർണിക, കേസരങ്ങൾ, ദളങ്ങളുടെ മാപങ്ങൾ, ഈശാനഭാഗത്തിലെ പ്രത്യേക അലങ്കാരം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അവസാനം ധാന്യം, എള്ള്, പുഷ്പം, കുശ എന്നിവ വിതറി ലക്ഷണയുക്ത ശിവകുംഭം ഒരുക്കുന്നു; ഇതോടെ തുടർന്നുള്ള ആവാഹനാദി കർമങ്ങൾക്ക് ഒരുക്കം പൂർത്തിയാകുന്നു.
षडध्व-शुद्धिः (Purification of the Six Adhvans / Sixfold Cosmic Path)
അധ്യായം 17-ൽ ഉപമന്യു ഉപദേശിക്കുന്നു: ഗുരു ശിഷ്യന്റെ യോഗ്യത/അധികാരം പരിശോധിച്ച് സർവ്വബന്ധ-വിമുക്തിക്കായി ഷഡധ്വ-ശുദ്ധി നടത്തുകയോ പഠിപ്പിക്കുകയോ വേണം. തുടർന്ന് ആറു അധ്വങ്ങൾ—കലാ, തത്ത്വ, ഭുവന, വർണ, പദ, മന്ത്ര—പ്രകടനത്തിന്റെ ക്രമബദ്ധ ‘പഥങ്ങൾ’ ആയി സംക്ഷിപ്തമായി നിർവചിക്കുന്നു. നിവൃത്തി മുതലായ അഞ്ച് കലകളെ പറഞ്ഞ്, ശേഷമുള്ള അഞ്ച് അധ്വങ്ങളും ഈ കലകളാൽ വ്യാപ്തമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. തത്ത്വാധ്വം ശിവതത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിവരെ 26 തത്ത്വങ്ങളുടെ ശ്രേണിയായി, ശുദ്ധ–അശുദ്ധ–മിശ്ര ഭേദങ്ങളോടെ വിശദീകരിക്കുന്നു. ഭുവനാധ്വം ആധാരത്തിൽ നിന്ന് ഉന്മന വരെ (ഉപഭേദങ്ങൾ ഒഴിവാക്കി) അറുപത് എന്ന് പറയുന്നു. വർണാധ്വം അമ്പത് രുദ്രരൂപ അക്ഷരങ്ങൾ; പദാധ്വം പലവിധ ഭേദങ്ങളുള്ളത്; മന്ത്രാധ്വം പരാവിദ്യയാൽ വ്യാപ്തം. തത്ത്വങ്ങളുടെ നാഥനായ ശിവൻ തത്ത്വങ്ങളിൽ എണ്ണപ്പെടാത്തതുപോലെ, മന്ത്രനായകനും മന്ത്രാധ്വത്തിൽ എണ്ണപ്പെടുന്നില്ല എന്ന ഉപമ നൽകുന്നു. അവസാനം, വ്യാപക–വ്യാപ്യ ന്യായത്തോടുകൂടിയ ഷഡധ്വത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ അധ്വശോധനയ്ക്ക് അർഹതയില്ല; അതിനാൽ সাধനയ്ക്ക് മുമ്പ് അധ്വസ്വരൂപവും വ്യാപ്തി-ഘടനയും മനസ്സിലാക്കണം എന്ന് ഊന്നുന്നു।
Maṇḍala–Pūjā–Homa Krama (Maṇḍala Worship and Homa Sequence for the Disciple)
അധ്യായം 18-ൽ ആചാര്യന്റെ ആജ്ഞാനുസാരം മണ്ഡലപൂജയും ഹോമവും കർശനക്രമത്തിൽ വിവരിക്കുന്നു. സ്നാനാദി ശുദ്ധികൾ പൂർത്തിയാക്കി ശിഷ്യൻ കരംകൂപ്പി ധ്യാനത്തോടെ ശിവമണ്ഡലത്തോട് സമീപിക്കുന്നു. ഗുരു നേത്രബന്ധനം വരെ മണ്ഡലം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; തുടർന്ന് ശിഷ്യൻ പുഷ്പാവകിരണം ചെയ്യുന്നു, പുഷ്പങ്ങൾ വീഴുന്ന സ്ഥലം സൂചനയായി എടുത്ത് ഗുരു ശിഷ്യന്റെ നാമം/നിയോഗം നിർണ്ണയിക്കുന്നു. പിന്നെ ശിഷ്യനെ നിർമ്മാല്യമണ്ഡലത്തിലേക്ക് നയിച്ച് ഈശാനൻ (ശിവൻ) പൂജ ചെയ്യിക്കുകയും ശിവാനലത്തിൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അശുഭസ്വപ്നം കണ്ടാൽ ദോഷശാന്തിക്കായി മൂലവിദ്യാ മന്ത്രത്തോടെ 100, 50 അല്ലെങ്കിൽ 25 ആഹുതികളുടെ ഹോമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ശിഖയിൽ നൂൽ കെട്ടി താഴെയിറക്കൽ, നിവൃത്തികലയോട് ബന്ധമുള്ള ആധാരപൂജ, വാഗീശ്വരീ പൂജ, ഹോമപ്രധാന ക്രമം എന്നിവയും ഉൾപ്പെടുന്നു. ഗുരുവിന്റെ മാനസിക ‘യോജന’യും അംഗീകൃത മുദ്രകളും ശിഷ്യന് സർവയോണികളിലും ഒരേ സമയം അധികാരം/പ്രവേശം ലഭിക്കുന്നതുപോലുള്ള ആത്മപരിവർത്തനം സാദ്ധ്യമാക്കുന്നു; മന്ത്രം–മുദ്ര–അഗ്നി വഴി ശുദ്ധി, നിയോഗം, ആത്മീയ ഏകീകരണം നടപ്പാക്കുന്ന നടപടിക്രമഗ്രന്ഥമാണ് ഇത്।
साधक-दीक्षा तथा मन्त्रसाधन (Puraścaraṇa and the Discipline of the Mantra-Sādhaka)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഗുരു യോഗ്യനായ സാധകനെ സ്ഥാപിച്ച് ശൈവവിദ്യ/മന്ത്രം ദീക്ഷയായി പകർന്നു നൽകുന്ന ക്രമം വിശദീകരിക്കുന്നു. ഉപമന്യു മണ്ഡലപൂജ, കുംഭസ്ഥാപനം, ഹോമം, ശിഷ്യന്റെ സ്ഥാനനിർണ്ണയം, മുൻകർമ്മങ്ങളുടെ സമാപനം എന്നിവ മുൻപറഞ്ഞ ക്രമത്തിൽ പറയുന്നു. ഗുരു അഭിഷേകം ചെയ്ത് ‘പരമ മന്ത്രം’ ഔപചാരികമായി നൽകുകയും, പുഷ്പാംബുവിലൂടെ ശിഷ്യന്റെ കരതളത്തിൽ ശൈവജ്ഞാനം സ്പർശസഹിതം കൈമാറി വിദ്യോപദേശം പൂർത്തിയാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ മന്ത്രം പരമേഷ്ഠിൻ (ശിവൻ) കൃപയാൽ ഇഹ-പര സിദ്ധികൾ നൽകുന്നതായി സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു. ശിവാനുജ്ഞ ലഭിച്ച ശേഷം ഗുരു സാധനയും ശിവയോഗവും ഉപദേശിക്കുന്നു; ശിഷ്യൻ വിനിയോഗം ശ്രദ്ധിച്ച് മന്ത്രസാധന നടത്തുന്നു—ഇതാണ് മൂലമന്ത്രത്തിന്റെ പുരശ്ചരണം. മുമുക്ഷുവിന് അത്യധികം കർമ്മകാണ്ഡശ്രമം നിർബന്ധമല്ല; എങ്കിലും അനുഷ്ഠാനം മംഗളകരമാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
शिवाचार्याभिषेकविधिः / Rite of Consecrating a Śiva-Teacher (Śivācārya Abhiṣeka)
അധ്യായം 20-ൽ സംസ്കാരശുദ്ധനായി പാശുപതവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന യോഗ്യശിഷ്യനെ വിധിപൂർവ്വം ശിവാചാര്യപദത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്ന അഭിഷേകക്രമം വിവരിക്കുന്നു. മുൻപറഞ്ഞ രീതിയിൽ മണ്ഡലം നിർമ്മിച്ച് പരമേശ്വരപൂജ നടത്തുന്നു. അഞ്ചു കലശങ്ങൾ ദിക്കുകളിലും മദ്ധ്യത്തിലും സ്ഥാപിക്കുന്നു—കിഴക്ക്/അഗ്രത്തിൽ നിവൃത്തി, പടിഞ്ഞാറ് പ്രതിഷ്ഠാ, തെക്ക് വിദ്യാ, വടക്ക് ശാന്തി, മദ്ധ്യത്തിൽ പരാ—എന്നിങ്ങനെ ശൈവശക്തി/തലങ്ങളുടെ ന്യാസത്തോടെ. രക്ഷാകർമ്മം, ധൈനവീ മുദ്ര, മന്ത്രങ്ങളാൽ കലശസംസ്കാരം, ആഹുതികൾ, ഒടുവിൽ പൂർണാഹുതി എന്നിവ മുൻവിധിപ്രകാരം ചെയ്യുന്നു. ശിഷ്യനെ തലമൂടി ഇല്ലാതെ മണ്ഡലത്തിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ച് മന്ത്രതർപ്പണാദി പൂർവാംഗങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആചാര്യൻ ശിഷ്യനെ ആസനത്തിൽ ഇരുത്തി അഭിഷേകം ചെയ്യുകയും, സകലീകരണം നടത്തി പഞ്ചകലാരൂപം ബന്ധിച്ച്/പ്രകടിപ്പിച്ച് ശിഷ്യനെ ശിവനു സമർപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നിവൃത്തി കലശത്തിൽ നിന്ന് ക്രമമായി അഭിഷേകത്തിനു ശേഷം ‘ശിവഹസ്തം’ ശിഷ്യന്റെ ശിരസ്സിൽ വെച്ച് ശിവാചാര്യനായി നിയോഗിക്കുന്നു. പിന്നെ പൂജ, 108 ആഹുതികളുള്ള ഹോമം, അവസാനം പൂർണാഹുതിയോടെ സമാപനം പറയുന്നു.
शिवाश्रम-नित्यनैमित्तिककर्मविधिः / Śaiva Āśrama-Duties: Daily and Occasional Rites (Morning Purity & Bath Procedure)
അധ്യായം 21-ൽ കൃഷ്ണൻ, ശിവന്റെ സ്വന്തം ശാസ്ത്രപ്രകാരം ശൈവാശ്രമസാധകന്റെ നിത്യവും നൈമിത്തികവുമായ കർമ്മങ്ങളുടെ കൃത്യമായ വിവരണം ചോദിക്കുന്നു. ഉപമന്യു ബ്രാഹ്മമുഹൂർത്തത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ്, അംബാ (ശക്തി) സഹിതം ശിവധ്യാനം ചെയ്ത്, തുടർന്ന് ഏകാന്തസ്ഥാനത്ത് ആവശ്യമായ ശാരീരിക കൃത്യങ്ങൾ നിർവ്വഹിക്കേണ്ട പ്രഭാതക്രമം വിശദീകരിക്കുന്നു. ശൗചം, ദന്തധാവനം, ദന്തകാഷ്ഠം ലഭ്യമല്ലെങ്കിൽ അല്ലെങ്കിൽ ചില തിഥികളിൽ നിരോധനമുണ്ടെങ്കിൽ പകരവഴികൾ, കൂടാതെ പലവട്ടം വെള്ളംകൊണ്ട് കഴുകി വായ്ശുദ്ധി ചെയ്യാനുള്ള വിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. നദി, കുളം, തടാകം അല്ലെങ്കിൽ വീട്ടിൽ ‘വാരുണസ്നാനം’—സ്നാനദ്രവ്യങ്ങളുടെ കൈകാര്യം, ബാഹ്യ അശുദ്ധി നീക്കം, മൃദ (മണ്ണ്) ഉപയോഗിച്ചുള്ള ശുദ്ധി, സ്നാനാനന്തര ശുചിത്വം—വിശദമായി പറയുന്നു. ശുദ്ധവസ്ത്രധാരണം, പുനഃശുദ്ധി എന്നിവയ്ക്ക് ഊന്നൽ; ബ്രഹ്മചാരി, തപസ്വി, വിധവ മുതലായവർ സുഗന്ധസ്നാനവും അലങ്കാരസദൃശ ആചാരങ്ങളും ഒഴിവാക്കേണ്ടതായ നിയന്ത്രണങ്ങളും ഉണ്ട്. ഉപവീതം ധരിച്ചു ശിഖ കെട്ടി അവഗാഹനം, ആചമനം, ജലത്തിൽ ത്രിമണ്ഡലസ്ഥാപനം, മുങ്ങിയ നിലയിൽ മന്ത്രജപം-ശിവസ്മരണം, അവസാനം പവിത്രജലത്തോടെ ആത്മാഭിഷേകം—ഇങ്ങനെ ദേഹദിനചര്യയെ മന്ത്രകേന്ദ്രിത ശൈവാനുഷ്ഠാനമാക്കി ഉയർത്തുന്നു।
न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया (Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification)
അധ്യായം 22-ൽ ഉപമന്യു ന്യാസത്തെ ത്രിവിധ ശാസ്ത്രീയാനുഷ്ഠാനമായി വിശദീകരിക്കുന്നു—സ്ഥിതി (സ്ഥിരീകരണം), ഉത്പത്തി (പ്രകടനം), സംഹൃതി (ലയനം); ഇത് ജഗത്പ്രക്രിയയോട് അനുരൂപം. ആദ്യം ആശ്രമഭേദമായി (ഗൃഹസ്ഥൻ, ബ്രഹ്മചാരി, യതി, വാനപ്രസ്ഥൻ) ന്യാസവിഭാഗങ്ങൾ പറയുന്നു; തുടർന്ന് സ്ഥിതി-ന്യാസത്തിന്റെയും ഉത്പത്തി-ന്യാസത്തിന്റെയും ദിശ/ക്രമന്യായവും, സംഹൃതിയിൽ പ്രതിക്രമവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പിന്നെ വർണ്ണ-ബിന്ദു ന്യാസം, വിരലുകളിലും കരതലങ്ങളിലും ശിവപ്രതിഷ്ഠ, പത്ത് ദിക്കുകളിലായി അസ്ത്രന്യാസം, പഞ്ചഭൂതാത്മക പഞ്ചകലകളുടെ ധ്യാനം എന്നിവ വരുന്നു. ഹൃദയം, കണ്ഠം, താലു, ഭ്രൂമധ്യം, ബ്രഹ്മരന്ധ്രം എന്നീ സൂക്ഷ്മകേന്ദ്രങ്ങളിൽ സ്ഥാപിച്ച് ബീജമന്ത്രങ്ങളാൽ ഗ്രന്ഥനം ചെയ്ത്, പഞ്ചാക്ഷരി വിദ്യയുടെ ജപംകൊണ്ട് ശുദ്ധി നേടുന്നു. തുടർന്ന് പ്രാണനിഗ്രഹം, അസ്ത്രമുദ്രയാൽ ഭൂതഗ്രന്ഥിഛേദം, സുഷുമ്നാമാർഗ്ഗം വഴി ആത്മാവ് ബ്രഹ്മരന്ധ്രത്തിലൂടെ പുറപ്പെട്ടു ശിവതേജസ്സിൽ ഐക്യം പ്രാപിക്കൽ പറയുന്നു. വായുവാൽ ശോഷണം, കാലാഗ്നിയാൽ ദഹനം, കലകളുടെ ലയം, അമൃത-പ്ലാവനം വഴി വിദ്യാമയ ദേഹം പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു. അവസാനം കരന്യാസം, ദേഹന്യാസം, അംഗന്യാസം, സന്ധികളിൽ വർണ്ണന്യാസം, ഷഡംഗന്യാസം, ദിഗ്ബന്ധം എന്നിവയും ചുരുക്കവികല്പവും നൽകുന്നു. ലക്ഷ്യം ദേഹാത്മശോധനത്തിലൂടെ ശിവഭാവം പ്രാപിച്ച് പരമേശ്വരാരാധനയ്ക്ക് യോഗ്യത നേടുക എന്നതാണ്.
पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship
അധ്യായം 23-ൽ ഉപമന്യു, ശിവൻ സ്വയം ശിവയ്ക്ക് ഉപദേശിച്ച പൂജാവിധാനത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്ത വിവരണം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. സാധകൻ ആദ്യം ആഭ്യന്തരയാഗം നിർവഹിച്ച്, ഇച്ഛാനുസാരം ഹോമാദി അഗ്നികർമ്മാംശങ്ങൾ ചേർത്ത് സമാപിപ്പിച്ച്, തുടർന്ന് ബഹിർയാഗം (ബാഹ്യപൂജ) നടത്തേണ്ട ക്രമം പറയുന്നു. മനസ്സിന്റെ ക്രമീകരണം, പൂജാദ്രവ്യങ്ങളുടെ ശുദ്ധീകരണം, ധ്യാനം എന്നിവയ്ക്കുശേഷം വിഘ്നനിവാരണാർത്ഥം വിനായകനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് തെക്ക്-വടക്ക് ദിക്കുകളിൽ നിലകൊള്ളുന്ന നന്ദീശനും സുയശസും മുതലായ പരിചാരകരെ മനസ്സിൽ ആദരിച്ചു, സിംഹാസനം/യോഗാസനം അല്ലെങ്കിൽ ‘ത്രി-തത്ത്വ’ ലക്ഷണമുള്ള ശുദ്ധ പദ്മാസനം നിർമ്മിക്കണം. ആ ആസനത്തിൽ സാംബ ശിവന്റെ വിശദ ധ്യാനം—അനുപമൻ, അലങ്കൃതൻ, ചതുര്ഭുജൻ, ത്രിനേത്രൻ, നീലകണ്ഠപ്രഭ, സർപ്പാഭരണധാരി; വരദ-അഭയ മുദ്രകളും മൃഗവും ടങ്കവും ധരിച്ച രൂപം—വിവരിക്കുന്നു. അവസാനം ശിവന്റെ ഇടതുഭാഗസ്ഥയായ മഹേശ്വരിയെ ധ്യാനിപ്പിച്ച് ശിവ–ശക്തി യുഗലതത്ത്വം പൂജാക്രമത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു.
पूजास्थानशुद्धिः पात्रशोधनं च — Purification of the Worship-Space and Preparation of Ritual Vessels
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഉപമന്യു ശിവപൂജയ്ക്ക് യോഗ്യമായ പൂജാസ്ഥലവും പാത്രങ്ങളും ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന ക്രമം വിശദീകരിക്കുന്നു. മൂലമന്ത്രത്തോടെ ജലപ്രോക്ഷണം നടത്തി സ്ഥലം പവിത്രമാക്കുക, ചന്ദനസുഗന്ധജലത്തിൽ നനച്ച പുഷ്പങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുക, അസ്ത്രമന്ത്രം കൊണ്ട് വിഘ്നനിവാരണം ചെയ്യുക; തുടർന്ന് അവഗുണ്ഠനവും വർമ്മബന്ധനവും നടത്തി ദിക്കുകളിൽ അസ്ത്രവിന്യാസം ചെയ്ത് പൂജാക്ഷേത്രം സംരക്ഷിക്കുക എന്നിങ്ങനെ ക്രമം പറയുന്നു. പിന്നെ ദർഭ വിരിച്ച് പ്രോക്ഷണാദി കർമ്മങ്ങളാൽ ശൗചം, എല്ലാ പാത്രങ്ങളുടെയും ശോധനം, ദ്രവ്യശുദ്ധി എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പ്രോക്ഷണീ, അർഘ്യ, പാദ്യ, ആചമനീയം എന്ന നാല് പാത്രങ്ങൾ കഴുകി, തളിച്ച് ‘ശിവജലം’ കൊണ്ട് സംസ്കരിക്കണം. പാത്രങ്ങളിൽ ലോഹ-രത്നങ്ങൾ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, പുഷ്പങ്ങൾ, ധാന്യങ്ങൾ, ഇലകൾ, ദർഭ തുടങ്ങിയ മംഗളദ്രവ്യങ്ങൾ ചേർക്കുകയും, പാത്രപ്രയോഗാനുസാരം കൂട്ടിച്ചേർക്കലുകൾ പറയുകയും ചെയ്യുന്നു—സ്നാന/പാന ജലത്തിന് ശീതളസുഗന്ധങ്ങൾ, പാദ്യത്തിന് ഉശീര-ചന്ദനം, ഏല-കർപ്പൂരാദി ചൂർണം; അർഘ്യത്തിൽ കുശാഗ്രം, അക്ഷതം, യവം/ഗോധുമം/എള്ള്, നെയ്യ്, കടുക്, പുഷ്പം, ഭസ്മം. സ്ഥലം→സംരക്ഷണം→പാത്രം→ജലം→ഉപഹാരം എന്ന ക്രമശുദ്ധിയാൽ പൂജാസിദ്ധി ഉറപ്പാക്കുന്നു.
आवरणपूजाविधानम् / The Procedure of Āvaraṇa (Enclosure) Worship
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഉപമന്യു പൂജയുടെ ഒരു സാങ്കേതിക അനുബന്ധം വിശദീകരിക്കുന്നു—ഹവിസ് അർപ്പണം, ദീപദാനം, നീരാജനം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ആവരണ-അർച്ചന എപ്പോൾ, എങ്ങനെ നടത്തണം എന്നത്. ശിവ–ശിവയെ കേന്ദ്രമായി വച്ച് വലയാകാര ആവരണപൂജയുടെ ക്രമം പറയുന്നു; ആദ്യ ആവരണത്തിൽ മന്ത്രജപത്തോടെ ആരംഭിച്ച് ദിക്കുകളിലായി ക്രമേണ വ്യാപിക്കുന്നു. ഐശാന്യം, പൂർവ്വം, ദക്ഷിണം, ഉത്തരം, പശ്ചിമം, ആഗ്നേയം തുടങ്ങിയ ദിക്ക്ക്രമം വ്യക്തമാക്കുന്നു; ‘ഗർഭ-ആവരണം’ എന്നത് അന്തർസ്ഥമായ മന്ത്രസമൂഹരൂപ ആവരണമെന്നായി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ബാഹ്യ വലയത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ(ശക്രൻ), യമൻ, വരുണൻ, കുബേരൻ(ധനദൻ), അഗ്നി(അനലൻ), നൈഋതി, വായു/മാരുതൻ തുടങ്ങിയ ലോകപാലകരെയും ശക്തികളെയും സ്ഥാപിച്ച് പൂജിക്കണം. അഞ്ജലി ബന്ധിച്ച് സുഖാസനത്തിൽ ഇരുന്ന് ‘നമഃ’ മന്ത്രങ്ങളാൽ ഓരോ ദേവതയെയും ആഹ്വാനം ചെയ്ത് അർച്ചിക്കാനുള്ള വിധിയാണ്. ആകെ, ശിവ-ശക്തികേന്ദ്രിതമായ വിശ്വക്രമത്തെ ഘട്ടംഘട്ടമായ ലിറ്റർജിക്കൽ ഭൂപടമായി മാറ്റുന്ന അധ്യായമാണിത്.
पञ्चाक्षरमाहात्म्यम् / The Greatness of the Pañcākṣarī (Five-Syllable) Mantra
അധ്യായം 26-ൽ ഉപമന്യു ഉപദേശിക്കുന്നു: മറ്റു തപസ്സുകളെയും യജ്ഞമാർഗങ്ങളെയുംക്കാൾ ശിവമന്ത്രഭക്തി ശ്രേഷ്ഠം. തുടക്കത്തിൽ ബ്രഹ്മഹത്യ, സുരാപാനം, മോഷണം, ഗുരുശയ്യാ-അപരാധം, മാതൃ‑പിതൃവധം, വീരഹത്യ അല്ലെങ്കിൽ ഭ്രൂണഹത്യ തുടങ്ങിയ മഹാപാതകങ്ങൾ നിരത്തുന്നു. തുടർന്ന് പരമകാരണമാകുന്ന ശിവനെ പ്രത്യേകിച്ച് പഞ്ചാക്ഷരി മന്ത്രത്തോടെ ആരാധിച്ചാൽ പാപങ്ങൾ ക്രമമായി ക്ഷയിച്ച്, പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തെ ഘട്ടംഘട്ടമായ ശുദ്ധിയിലൂടെ മോക്ഷമാർഗം തുറക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ഏകാന്ത ശിവഭക്തി, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം, ഭിക്ഷാവൃത്തിപോലുള്ള നിയന്ത്രിത ജീവിതം—ഇത് ‘പതിതൻ’ എന്നു കരുതപ്പെടുന്നവർക്കും മതിയാകുന്നു. ജലവ്രതം, വായുഭക്ഷണം മുതലായ കഠിനതപസ്സുകൾ മാത്രം ശിവലോകപ്രാപ്തി ഉറപ്പാക്കില്ല; എന്നാൽ പഞ്ചാക്ഷരി ഭക്തിയോടെ ഒരിക്കൽ ചെയ്ത പൂജ പോലും മന്ത്രഗൗരവം കൊണ്ടു ശിവധാമത്തിലേക്ക് നയിക്കും. തപസ്സും യജ്ഞവും—സകലധനം ദക്ഷിണയായി നൽകിയാലും—ശിവമൂർത്തിപൂജയ്ക്ക് തുല്യമല്ല; പഞ്ചാക്ഷരത്തോടെ പൂജിക്കുന്ന ഭക്തൻ ബന്ധിതനായാലും പിന്നെ മോചിതനായാലും സംശയമില്ലാതെ വിമുക്തനാകും. രുദ്ര/അരുദ്ര സ്തോത്രരൂപങ്ങൾ, ഷഡക്ഷരം, സൂക്തമന്ത്രം തുടങ്ങിയ വ്യത്യാസങ്ങൾ പറഞ്ഞാലും, നിർണായകം ശിവഭക്തിയാണെന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു.
अग्निकार्य-होमविधिः (Agnikārya and Homa Procedure)
അധ്യായം 27-ൽ ഉപമന്യു അഗ്നികാര്യവും ഹോമവിധിയും ക്രമമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. കുണ്ഡം, സ്ഥണ്ഡിലം, വേദി അല്ലെങ്കിൽ ഇരുമ്പ്/പുതിയ ശുഭ മൺപാത്രങ്ങൾ എന്നിവയിൽ യോജ്യസ്ഥാനത്ത് അഗ്നി സ്ഥാപിച്ച്, സംസ്കാരങ്ങളാൽ ശുദ്ധീകരിച്ച്, ആദ്യം മഹാദേവനെ പൂജിച്ച് പിന്നെ ഹോമാഹുതികൾ അർപ്പിക്കണമെന്ന് പറയുന്നു. കുണ്ഡത്തിന്റെ അളവുകൾ (ഒരു–രണ്ട് ഹസ്തം മുതലായവ), വൃത്തമോ ചതുരമോ ആയ രൂപങ്ങൾ, വേദി–മണ്ഡല നിർമ്മാണം, മദ്ധ്യത്തിൽ അഷ്ടദള താമര, കൂടാതെ അങ്കുലപ്രമാണം (24 അങ്കുലം = ഒരു കര/ഹസ്തം) എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഒരു മുതൽ മൂന്ന് മേഖലകൾ, സ്ഥിരവും ശോഭനവുമായ മൃണ്ണിർമ്മിതി, യോനി രൂപങ്ങളുടെ വ്യത്യാസങ്ങൾ, ദിശാസ്ഥാപനം, കുണ്ഡ/വേദിയിൽ ഗോമയജല ലേപനം, മണ്ഡലം ഗോമയജലത്തിൽ ശുദ്ധീകരിക്കൽ എന്നിവയും പറയുന്നു. മഹാദേവകേന്ദ്രിത ശൈവ ഹോമത്തിനുള്ള ആചാര-വാസ്തു രൂപരേഖയാണ് ഈ അധ്യായം.
नैमित्तिकविधिक्रमः (Occasional Rites and Their Procedure)
അധ്യായം 28-ൽ ഉപമന്യു ശിവാശ്രമാനുയായികൾക്കായുള്ള നൈമിത്തിക വ്രതങ്ങളുടെയും ആചാരങ്ങളുടെയും വിധിക്രമം ശിവശാസ്ത്രപ്രമാണമായ മാർഗത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് വിശദീകരിക്കുന്നു. മാസികവും പാക്ഷികവും ആയ അനുഷ്ഠാനങ്ങളിൽ അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി, പർവദിനങ്ങൾ എന്നിവയിൽ, കൂടാതെ അയനപരിവർത്തനം, വിഷുവം, ഗ്രഹണം തുടങ്ങിയ വിശേഷകാലങ്ങളിൽ പൂജയെ കൂടുതൽ ശക്തമാക്കണമെന്ന് പറയുന്നു. പ്രതിമാസം ബ്രഹ്മകൂർചം തയ്യാറാക്കി അതുകൊണ്ട് ശിവാഭിഷേകം നടത്തി, ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച്, ശേഷിപ്പു സേവിക്കുന്നത്—ബ്രഹ്മഹത്യ പോലുള്ള ഗുരുദോഷങ്ങൾക്കും ഉത്തമ പ്രായശ്ചിത്തമെന്നു പ്രശംസിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മാസം–നക്ഷത്രാനുസൃത കർമ്മങ്ങളും ദാനങ്ങളും: പൗഷത്തിൽ പുഷ്യയിൽ നീരാജനം, മാഘത്തിൽ മഘയിൽ ഘൃത-കമ്പള ദാനം, ഫാൽഗുണാന്തത്തിൽ മഹോത്സവാരംഭം, ചൈത്രത്തിൽ ചിത്രാ പൂർണ്ണിമയ്ക്ക് ദോലാവിധി, വൈശാഖത്തിൽ വിശാഖയിൽ പുഷ്പോത്സവം, ജ്യേഷ്ഠത്തിൽ മൂലയിൽ ശീതള ജലഘട ദാനം, ആഷാഢത്തിൽ ഉത്തരാഷാഢയിൽ പവിത്രാരോപണം, ശ്രാവണത്തിൽ മണ്ഡലസജ്ജ, തുടർന്ന് നിർദ്ദിഷ്ട നക്ഷത്രങ്ങളിൽ ജലക്രീഡ/പ്രോക്ഷണാദി. ആകെ അധ്യായം വ്രത–പൂജ–ദാന–ഉത്സവങ്ങളുടെ പവിത്ര കലണ്ടർ-രൂപരേഖയാണ്.
काम्यकर्मविभागः — Taxonomy of Kāmya (Desire-Motivated) Śaiva Rites
അധ്യായം 29‑ൽ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഉപമന്യുവിനോട്—ശിവധർമ്മാധികാരികൾക്ക് നിത്യ‑നൈമിത്തിക കർത്തവ്യങ്ങൾക്ക് പുറമെ കാമ്യകർമ്മങ്ങളും ഉണ്ടോ? എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. ഉപമന്യു ഫലങ്ങളെ ഐഹികം, ആമുഷ്മികം, ഉഭയഫലദായകം എന്നിങ്ങനെ വിഭജിച്ച്, ആചരണമാർഗങ്ങളെ ക്രിയാമയം, തപോമയം, ജപ‑ധ്യാനമയം, സർവമയം എന്നു വിവരിക്കുന്നു; ക്രിയയിൽ ഹോമം, ദാനം, അർച്ചനം മുതലായ ക്രമങ്ങളും പറയുന്നു. ശക്തിസമ്പന്നർക്കാണ് ക്രിയാകർമ്മത്തിന്റെ പൂർണ്ണഫലം ലഭിക്കുക; കാരണം ശക്തി പരമാത്മാവായ ശിവന്റെ ആജ്ഞ/അനുമതിയാണെന്ന് അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കുന്നു; അതിനാൽ ശിവാജ്ഞാധാരി കാമ്യവിധികൾ അനുഷ്ഠിക്കണം. തുടർന്ന് ശൈവരും മാഹേശ്വരരും അന്തഃ‑ബഹിഃ ക്രമത്തിൽ ചെയ്യുന്ന, ഇഹലോക‑പരലോക ഫലങ്ങൾ നൽകുന്ന കർമങ്ങളെ അവതരിപ്പിച്ച്, ‘ശിവ’ ‘മാഹേശ്വര’ ഭേദം തത്ത്വത്തിൽ ഇല്ലെന്നും; ശൈവൻ ജ്ഞാനയജ്ഞപരൻ, മാഹേശ്വരൻ കർമയജ്ഞപരൻ എന്നും—അതിനാൽ ഊന്നൽ മാത്രം ഉള്ളിൽ/പുറത്ത് വ്യത്യാസപ്പെടുന്നു, വിധി അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഒന്നുതന്നെയെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു.
द्वितीयतृतीयावरणपूजाक्रमः | The Sequence of the Second and Third Enclosure Worship (Āvaraṇa-pūjā)
അധ്യായം 30 ശൈവ മണ്ഡലാരാധനയിലെ ദ്വിതീയവും തൃതീയവും ആയ ആവരണപൂജാക്രമം സാങ്കേതികമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ആദ്യം ശിവ-ശിവയുടെ സമീപത്ത് ഹേരംബ ഗണേശനെയും ഷൺമുഖ സ്കന്ദനെയും ഗന്ധാദി ഉപചാരങ്ങളാൽ പൂജിക്കണമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് പ്രഥമ ആവരണത്തിൽ ഈശാന ദിശയിൽ നിന്ന് ദിക്ക്രമമായി ഓരോ ദേവതയെയും തങ്ങളുടെ ശക്തിയോടുകൂടി (സശക്തിക) പൂജിച്ച് സദ്യാന്തം വരെ ക്രമം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ശിവനും ശിവയ്ക്കും ഹൃദയാദി ഷഡംഗങ്ങളുടെ പൂജ അഗ്നിദിശ മുതലായ സ്ഥാനവിന്യാസങ്ങളോടെ പറയുന്നു; വാമാദി അഷ്ട റുദ്രന്മാർ തങ്ങളുടെ വാമാ-ശക്തികളോടുകൂടെ ദിശകളിൽ ക്രമമായി (ഐച്ഛികമായി) പൂജ്യരാണ്. പിന്നെ ദ്വിതീയ ആവരണത്തിൽ ദിക്പത്രങ്ങളിൽ ശക്തിസഹിത ശിവരൂപങ്ങളുടെ സ്ഥാപനം—കിഴക്കിൽ അനന്തൻ, തെക്കിൽ സൂക്ഷ്മൻ, പടിഞ്ഞാറിൽ ശിവോത്തമൻ, വടക്കിൽ ഏകനേത്രൻ; ഇടത്തരം ദിശകളിലെ പത്രങ്ങളിൽ ഏകരുദ്രൻ, ത്രിമൂർത്തി, ശ്രീകണ്ഠൻ, ശിഖണ്ഡീശൻ മുതലായവരും ശക്തിയോടെ. ദ്വിതീയ ആവരണത്തിൽ ചക്രവർത്തി-സ്വരൂപ രാജാക്കന്മാരുടെ പൂജയും, തൃതീയ ആവരണത്തിൽ അഷ്ടമൂർത്തികളുടെ ശക്തിസഹിത വന്ദനവും പറഞ്ഞ്, ശക്തിസംയോഗം കൂടാതെ പൂജ പൂർണ്ണമല്ലെന്ന് പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
पञ्चावरणमार्गस्थं योगेश्वरस्तोत्रम् (Pañcāvaraṇa-mārga Stotra to Yogeśvara Śiva)
അധ്യായം 31-ൽ ഉപമന്യു കൃഷ്ണനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത്, പഞ്ചാവരണ-മാർഗത്തിന്റെ ക്രമത്തിൽ ഉപദിഷ്ടമായ ‘യോഗേശ്വര ശിവ’ന്റെ പുണ്യസ്തോത്രം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. സ്തോത്രത്തിൽ ‘ജയ ജയ’ എന്നും ‘നമഃ’ എന്നും ആവർത്തിച്ച് ശിവന്റെ ഗാഢമായ വിശേഷണങ്ങൾ നിരത്തപ്പെടുന്നു. ശിവനെ ലോകത്തിന്റെ ഏകാധിപൻ, സ്വയം ശുദ്ധചൈതന്യസ്വരൂപൻ, വാക്കിനും മനസ്സിനും അതീതമായ പരതത്ത്വം എന്നിങ്ങനെ സ്തുതിക്കുന്നു—അവൻ നിരഞ്ജനൻ, നിരാധാരനായിട്ടും സർവാധാരൻ, നിഷ്കാരണോദയൻ, നിരന്തര പരാനന്ദൻ, മോക്ഷ-ശാന്തികളുടെ പരമകാരണം. സർവവ്യാപകത, അപ്രതിഹത ശക്തി, അതുല ഐശ്വര്യം, അവിനാശിത്വം എന്നിവ പ്രതിപാദിച്ച്, ഈ അധ്യായം പാരായണ-ലിതുര്ജിയായി കൂടിയും സിദ്ധാന്തസാരമായി കൂടിയും ഭക്തന്റെ മനസ്സിനെ പാളിപാളിയായി ധ്യാനത്തിലേക്ക് നയിച്ച് കർമ്മപൂർണതയും ആത്മീയ ഫലസിദ്ധിയും ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു.
मन्त्रसिद्धिः, प्रतिबन्धनिरासः, श्रद्धा-नियमाः (Mantra Efficacy, Removal of Obstacles, and the Role of Faith/Discipline)
അധ്യായം 32-ൽ ഉപമന്യു കൃഷ്ണനോട് സംസാരിച്ച്, ഇഹ-പര വിജയമുണ്ടാക്കുന്ന സാധനയുടെ പൊതുവിവരണത്തിൽ നിന്ന് മാറി, ഈ ജന്മത്തിൽ തന്നെ ശൈവഫലങ്ങൾ നേടാൻ പൂജ, ഹോമം, ജപം, ധ്യാനം, തപസ്, ദാനം എന്നിവയുടെ സംയുക്താനുഷ്ഠാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. ആദ്യം മന്ത്രവും അതിന്റെ അർത്ഥവും യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്ന സാധകൻ മന്ത്ര-സംസാധനം/സംസ്കാരം ചെയ്യണം; അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലേ കർമ്മം ഫലപ്രദമാകൂ എന്ന ക്രമം സ്ഥാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ‘പ്രതിബന്ധം’ എന്ന അദൃഷ്ടമായ ശക്തമായ തടസ്സങ്ങളെ പറയുന്നു—മന്ത്രം സിദ്ധമായാലും ഫലം തടയാം. തടസ്സലക്ഷണങ്ങൾ കണ്ടാൽ തിടുക്കം കാണിക്കാതെ ശകുനാദി സൂചനകൾ പരിശോധിച്ച് പ്രായശ്ചിത്ത-ശമനങ്ങൾ ചെയ്യണമെന്ന് ഉപദേശം. തെറ്റായ വിധിയിലോ മോഹത്തിലോ ചെയ്ത കർമ്മങ്ങൾ നിഷ്ഫലമായി ലോകനിന്ദയ്ക്ക് ഇടയാക്കും; ദൃഷ്ടഫല കർമ്മങ്ങളിൽ അവിശ്വാസം ശ്രദ്ധാഭാവക്കുറവാണ്—ശ്രദ്ധയില്ലാത്തവർ ഫലം നേടില്ല. ദോഷം ദേവതയ്ക്കല്ല; വിധിപൂർവം ചെയ്യുന്നവർ ഫലം കാണുന്നു. അവസാനം, തടസ്സനിവാരണത്തോടെ സിദ്ധനായ സാധകൻ വിശ്വാസ-ശ്രദ്ധയോടെ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു; ഇച്ഛിച്ചാൽ ബ്രഹ്മചര്യം, നിയന്ത്രിതാഹാരം (രാത്രിയിൽ ഹവിഷ്യം, പായസം, ഫലങ്ങൾ) സ്വീകരിച്ച് സിദ്ധി നേടാം.
केवलामुष्मिकविधिः — The Rite for Exclusive Otherworldly Attainment (Liṅga-Abhiṣeka and Padma-Pūjā Protocol)
ഉപമന്യു ത്രിലോകങ്ങളിലും സമം ഇല്ലാത്ത, പൂർണ്ണമായും ‘അമുഷ്മിക’ (പരലോകസാധക) വിധിയായ ഒരു പരമവ്രതം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഇതിന് തെളിവായി—ഈ വ്രതം എല്ലാ ദേവന്മാരും, പ്രത്യേകിച്ച് ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, രുദ്രൻ; ഇന്ദ്രനും ലോകപാലകരും; സൂര്യാദി നവഗ്രഹങ്ങളും; വിശ്വാമിത്ര-വസിഷ്ഠാദി ബ്രഹ്മവിദ് മഹർഷികളും; ശിവഭക്ത ഋഷികൾ (ശ്വേതൻ, അഗസ്ത്യൻ, ദധീചി) എന്നിവരും അനുഷ്ഠിച്ചതായി പറയുന്നു. നന്ദീശ്വരൻ, മഹാകാലൻ, ഭൃംഗീശൻ തുടങ്ങിയ ഗണേശ്വരന്മാർ, കൂടാതെ ദൈത്യർ, ശേഷാദി മഹാനാഗങ്ങൾ, സിദ്ധർ, യക്ഷർ, ഗന്ധർവർ, രാക്ഷസർ, ഭൂത-പിശാചുകൾ വരെ ഇതു ചെയ്തതായി അധ്യായം പറയുന്നു. ഈ വ്രതം കൊണ്ട് ജീവികൾ തത്തത്ത സ്ഥാനങ്ങൾ പ്രാപിക്കുകയും ദേവന്മാർ ‘ദേവത്വ’ത്തിൽ സ്ഥിരപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു—ബ്രഹ്മാ ബ്രഹ്മത്വം, വിഷ്ണു വിഷ്ണുത്വം, രുദ്രൻ രുദ്രത്വം, ഇന്ദ്രൻ ഇന്ദ്രത്വം, ഗണേശൻ ഗണേശത്വം. തുടർന്ന് ക്രമം—ശ്വേതചന്ദനസുഗന്ധജലത്തോടെ ലിംഗാഭിഷേകം, വിരിഞ്ഞ വെളുത്ത പദ്മങ്ങളാൽ പൂജ, നമസ്കാരം, യഥാലക്ഷണ മനോഹരമായ പദ്മാസനം നിർമ്മിക്കൽ; ശേഷിയുണ്ടെങ്കിൽ സ്വർണം-രത്നങ്ങൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചു, കേസരജാലത്തിന്റെ മദ്ധ്യേ ചെറുലിംഗം സ്ഥാപിക്കൽ।
लिङ्गप्रतिष्ठा-माहात्म्यम् / The Greatness of Liṅga Installation
ഈ അധ്യായത്തിൽ ലിംഗ-പ്രതിഷ്ഠയും ബേര/പ്രതിമാ-സ്ഥാപനവും തൽക്ഷണഫലപ്രദമായ കർമ്മമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു; നിത്യ, നൈമിത്തിക, കാമ്യ സിദ്ധികൾ നൽകുന്നതായും പറയുന്നു. ഉപമന്യു—“ലോകം ലിംഗമയമാണ്; എല്ലാം ലിംഗത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്; ലിംഗം സ്ഥാപിക്കുമ്പോൾ സ്ഥിരത, ക്രമം, മംഗളം സ്ഥാപിതമാകും” എന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു. കൃഷ്ണന്റെ ചോദ്യങ്ങളെ തുടർന്ന് ലിംഗത്തിന്റെ സ്വരൂപം, മഹേശ്വരന്റെ ‘ലിംഗീ’ഭാവം, ശിവൻ ലിംഗരൂപത്തിൽ എന്തുകൊണ്ട് പൂജിക്കപ്പെടുന്നു എന്നിവ വിശദീകരിക്കുന്നു. ലിംഗം അവ്യക്തം, ത്രിഗുണബന്ധിത മൂലം, സൃഷ്ടി-ലയ കാരണം, അനാദി-അനന്തം, ജഗത്തിന്റെ ഉപാദാനകാരണം; ആ മൂല പ്രകൃതി/മായയിൽ നിന്ന് ചരാചര ലോകം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ശുദ്ധ-അശുദ്ധ-ശുദ്ധാശുദ്ധ ഭേദങ്ങൾ പറഞ്ഞ് ദേവതകളുടെ സ്ഥിതിയും വ്യക്തമാക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇഹ-പര ക്ഷേമത്തിനായി പൂർണ്ണശ്രമത്തോടെ ലിംഗ-പ്രതിഷ്ഠ ചെയ്യണം; അത് ശിവാജ്ഞയാൽ യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വീണ്ടും ആധാരപ്പെടുത്തുന്ന മഹാക്രിയയാണ്.
प्रणवविभागः—वेदस्वरूपत्वं लिङ्गे च प्रतिष्ठा (The Division of Oṃ, Its Vedic Forms, and Its Placement in the Liṅga)
ഈ അധ്യായത്തിൽ പ്രണവം (ഓം) ബ്രഹ്മ/ശിവന്റെ പരമ നാദചിഹ്നവും വേദപ്രകാശത്തിന്റെ ബീജവും ആണെന്ന് വിശദീകരിക്കുന്നു. ഉപമന്യു ‘ഓം’ചിഹ്നിതമായ അനുനാദധ്വനിയുടെ ആവിർഭാവം പറയുന്നു; രജസ്-തമസ് മറവുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും ആദ്യം അതിനെ ഗ്രഹിക്കുകയില്ല. തുടർന്ന് ഏകാക്ഷരം നാലായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നു—അ, ഉ, മ (മൂന്ന് മാത്രകൾ) കൂടാതെ നാദരൂപ അർധമാത്ര. ഇവ ലിംഗത്തിന്റെ സ്ഥാനപ്രതീകങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു—അ ദക്ഷിണം, ഉ വടക്കം, മ മധ്യം; നാദം ശിഖരത്തിൽ ശ്രവ്യമാണ്. വേദബന്ധം—അ=ഋഗ്വേദം, ഉ=യജുര്വേദം, മ=സാമവേദം, നാദം=അഥർവവേദം. ഗുണങ്ങൾ, സൃഷ്ടികാര്യങ്ങൾ, തത്ത്വങ്ങൾ, ലോകങ്ങൾ, കലാ/അധ്വം, സിദ്ധിസദൃശ ശക്തികൾ എന്നിവയുമായി ബന്ധങ്ങൾ കാണിച്ച് മന്ത്ര-വേദ-വിശ്വഘടന ശൈവ ദർശനത്തിൽ പരസ്പരം വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നതായി സ്ഥാപിക്കുന്നു।
लिङ्ग-बेर-प्रतिष्ठाविधिः / The Procedure for Installing the Liṅga and the Bera (Icon)
അധ്യായം 36 ഉപദേശാത്മക സംവാദരൂപത്തിലാണ്. ശിവോപദേശമായ ലിംഗത്തിന്റെയും ബേരത്തിന്റെയും (പ്രതിമ) ശ്രേഷ്ഠ പ്രതിഷ്ഠാവിധി കൃഷ്ണൻ ചോദിക്കുന്നു. ഉപമന്യു ക്രമം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—അശുഭവിരഹിതമായ ശുഭദിനം (വിശേഷിച്ച് ശുക്ലപക്ഷം) തിരഞ്ഞെടുക്കുക, ശാസ്ത്രീയ അളവുപ്രകാരം ലിംഗം നിർമ്മിക്കുക, ഭൂമി പരിശോധിച്ച് ശുഭസ്ഥലം നിശ്ചയിക്കുക. പ്രാരംഭ ഉപചാരങ്ങളിൽ ആദ്യം ഗണേശപൂജ, തുടർന്ന് സ്ഥലശുദ്ധി ചെയ്ത് ലിംഗത്തെ സ്നാനസ്ഥാനത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകൽ. ശിൽപശാസ്ത്രാനുസാരം സ്വർണ്ണലേഖനിയാൽ കുങ്കുമാദി വർണ്ണം ഉപയോഗിച്ച് രേഖാങ്കനം/അങ്കനം ചെയ്യുന്നു. ലിംഗവും പിണ്ഡികയും മണ്ണ്-ജല മിശ്രണങ്ങളും പഞ്ചഗവ്യവും കൊണ്ട് ശോധനം ചെയ്ത് വേദികാസഹിതം പൂജിക്കുന്നു. പിന്നെ ദിവ്യ ജലാശയത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി അധിവാസത്തിനായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. അധിവാസമണ്ഡപം തോരണങ്ങൾ, ആവരണങ്ങൾ, ദർഭമാലകൾ, അഷ്ടദിഗ്ഗജങ്ങൾ, അഷ്ട ദിക്പാലകലശങ്ങൾ, അഷ്ടമംഗല ചിഹ്നങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് സുസജ്ജം; ദിക്പാലപൂജ നടക്കുന്നു. മദ്ധ്യേ പദ്മാസനചിഹ്നിതമായ വിശാല പീഠം സ്ഥാപിച്ച് ശുദ്ധി, ദിശാനിയമം, ദേവക്രമം എന്നിവ പാലിച്ച് പ്രതിഷ്ഠാക്രമം മുന്നേറുന്നു.
योगप्रकारनिर्णयः (Classification and Definition of Yoga)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ‘പരമ-ദുർലഭ’ യോഗത്തിന്റെ കൃത്യമായ വിവരണം ചോദിക്കുന്നു—അധികാരം, അംഗങ്ങൾ, വിധി, പ്രയോജനം, കൂടാതെ മരണകാരണങ്ങളുടെ വിശകലനം—സാധകൻ ആത്മവിനാശം ഒഴിവാക്കി തത്സമയം ഫലം നേടുന്നതിനായി. ഉപമന്യു ശൈവദൃഷ്ടിയിൽ യോഗത്തെ, അന്തഃകരണവൃത്തികളുടെ നിയന്ത്രണത്തിന് ശേഷം ശിവനിൽ സ്ഥിരമായ ചിത്തത്തിന്റെ ദൃഢാവസ്ഥയായി നിർവചിക്കുന്നു. തുടർന്ന് യോഗത്തിന്റെ അഞ്ചു വകഭേദങ്ങൾ ക്രമമായി പറയുന്നു—മന്ത്രയോഗം, സ്പർശയോഗം (പ്രാണായാമബന്ധിതം), ഭാവയോഗം, അഭാവയോഗം, അതീതമായ മഹായോഗം. മന്ത്രജപം-അർത്ഥചിന്ത, പ്രാണനിയമനം, ഭാവധ്യാനം, ദൃശ്യപ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സത്യത്തിൽ ലയം—ഇവയുടെ ലക്ഷണങ്ങളിലൂടെ ആധാരമുള്ള ഏകാഗ്രതയിൽ നിന്ന് സൂക്ഷ്മ നിർവികൽപ ലീനതയിലേക്കുള്ള യോഗവർഗ്ഗീകരണം അവതരിപ്പിക്കുന്നു.
अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas
ഈ അധ്യായത്തിൽ ഉപമന്യു യോഗാഭ്യാസികൾ നേരിടുന്ന അന്തരായങ്ങളെ സൂക്ഷ്മമായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. അദ്ദേഹം പത്ത് പ്രധാന വിഘ്നങ്ങൾ പറയുന്നു—ആലസ്യം, തീവ്രരോഗം, പ്രമാദം, മാർഗ്ഗം അല്ലെങ്കിൽ സാധനാസ്ഥലം സംബന്ധിച്ച സംശയം, ചിത്തത്തിന്റെ അസ്ഥിരത, അശ്രദ്ധ, വിപര്യയം (തെറ്റായ/മറിഞ്ഞ വിധി), ദുഃഖം, ദൗർമനസ്യം/വിഷാദം, വിഷയങ്ങളിൽ ചിത്തവിക്ഷേപം. തുടർന്ന് ഓരോന്നിന്റെയും ലക്ഷണം നിർണയാത്മകമായി വിശദീകരിക്കുന്നു—രോഗം ദേഹ-കർമ്മകാരണങ്ങളാൽ, സംശയം വികല്പങ്ങൾക്കിടയിൽ പിളർന്ന ബോധമായി, അസ്ഥിരത മനസ്സിന് ആധാരമില്ലായ്മയായി, അശ്രദ്ധ യോഗമാർഗ്ഗത്തിലെ ഭാവശൂന്യതയായി, വിപര്യയം മറിഞ്ഞ ദൃഷ്ടിയായി. ദുഃഖം ആധ്യാത്മികം, ആധിഭൗതികം, ആധിദൈവികം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നായി; വിഷാദം നിരാശപ്പെട്ട ആഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന്; വിക്ഷേപം പല വിഷയങ്ങളിലേക്കുള്ള മനസ്സിന്റെ ചിതറൽ. ഇവ ശമിച്ചാൽ സിദ്ധിയോടുള്ള സമീപ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്ന ‘ദൈവ’ ഉപസർഗങ്ങളും അനുഭവപ്പെടാം; തെറ്റായി ഗ്രഹിച്ചാൽ അവ തന്നെ വഴിതെറ്റിക്കും. ആറ് ഉപസർഗങ്ങൾ—പ്രതിഭ, ശ്രവണ, വാർത്ത, ദർശന, ആസ്വാദ, വേദന. മോക്ഷലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് സാധനയെ സ്ഥിരപ്പെടുത്താൻ വിവേകം നൽകുന്നതാണ് അധ്യായത്തിന്റെ ഉദ്ദേശം.
ध्यानप्रकारनिर्णयः / Determination of the Modes of Meditation (on Śrīkaṇṭha-Śiva)
അധ്യായം 39-ൽ ശ്രീകണ്ഠ-ശിവനെ കേന്ദ്രമാക്കിയ ധ്യാനം ക്രമബദ്ധമായ ശാസ്ത്രീയ साधനയായി നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ഉപമന്യു പറയുന്നു: യോഗികൾ ശ്രീകണ്ഠനെ ധ്യാനിക്കുന്നത്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്മരണ മാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ തത്സമയം അഭീഷ്ടസിദ്ധി ലഭിക്കുന്നതിനാലാണ്. മനസ്സിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്താൻ സ്ഥൂല (വിഷയാധിഷ്ഠിത) ധ്യാനം, തുടർന്ന് സൂക്ഷ്മവും നിർവിഷയവുമായ പ്രവണതകൾ എന്നിങ്ങനെ ഭേദം പറയുന്നു. ശിവനെ നേരിട്ട് ചിന്തിച്ചാൽ സർവ്വസിദ്ധികളും ലഭിക്കും; മറ്റു രൂപങ്ങൾ ധ്യാനിച്ചാലും അന്തർസൂചനയായി ശിവരൂപസ്മരണം ആധാരമാക്കണം. ധ്യാനം ആവർത്തനത്തിലൂടെ സ്ഥിരത നൽകുന്നതായി—സവിഷയത്തിൽ നിന്ന് നിർവിഷയത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നതായി—വിവരിക്കുന്നു. ‘നിർവിഷയം’ ബുദ്ധിസന്തതി എന്ന തുടർച്ചയായ പ്രവാഹമായി, നിരാകാര ആത്മബോധത്തിലേക്ക് ചായുന്നതായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. സബീജ-നിർബീജ ധ്യാനത്തിൽ ആദ്യം സബീജം, അവസാനം നിർബീജം സമഗ്രലാഭത്തിനായി ഉപദേശിക്കുന്നു; പ്രാണായാമം വഴി ശാന്തി മുതലായ ക്രമഫലങ്ങളും പറയുന്നു.
अवभृथस्नान-तीर्थयात्रा-तेजोदर्शनम् | Avabhṛtha Bath, Tīrtha-Pilgrimage, and the Vision of Divine Radiance
അധ്യായം 40-ൽ ഉപദേശത്തിൽ നിന്ന് മുന്നോട്ട് കർമാനുഷ്ഠാനവും തീർത്ഥയാത്രയും വിവരിക്കുന്നു. സൂതൻ പറയുന്നു: യാദവനും ഉപമന്യുവും സംബന്ധിച്ച ജ്ഞാനയോഗവൃത്താന്തം മുനിസഭയിൽ അറിയിച്ച ശേഷം വായു അന്തർധാനം ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് നൈമിഷാരണ്യത്തിലെ ഋഷിമാർ പ്രഭാതത്തിൽ സത്രയാഗത്തിന്റെ സമാപ്തിക്കായി അവഭൃതസ്നാനം ചെയ്യാൻ പുറപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ദേവി സരസ്വതി മധുരജലങ്ങളുള്ള ശുഭനദിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു കർമം പൂർത്തിയാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു; ഋഷിമാർ സ്നാനം ചെയ്ത് യജ്ഞം സമാപിപ്പിക്കുന്നു. ശിവസംബന്ധ ജലങ്ങളാൽ ദേവതകൾക്ക് തർപ്പണം ചെയ്ത്, മുൻ സംഭവങ്ങൾ സ്മരിച്ച് വാരണാസിയിലേക്കു യാത്ര തുടരുന്നു. വഴിയിൽ ഹിമവതിൽ നിന്ന് തെക്കോട്ടൊഴുകുന്ന ഭാഗീരഥി (ഗംഗ)യിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് മുന്നേറുന്നു. വാരണാസിയിൽ എത്തി ഉത്തരവാഹിനിയായ ഗംഗയിൽ മുങ്ങി വിധിപ്രകാരം അവിമുക്തേശ്വര ലിംഗത്തെ ആരാധിക്കുന്നു. പുറപ്പെടുന്ന വേളയിൽ ആകാശത്ത് കോടി സൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തമായ, സർവ്വദിക്കുകളിലും വ്യാപിക്കുന്ന അത്ഭുത ദിവ്യതേജസ് ദർശിക്കുന്നു; ഭസ്മലിപ്തരായ പാശുപത സിദ്ധർ നൂറുകണക്കിന് എത്തി ആ തേജസ്സിൽ ലയിക്കുന്നത് പരമ ശൈവസിദ്ധിയും ശിവശക്തിയുടെ അതീതസ്ഥാനവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
स्कन्दसरः (Skandasara) — तीर्थवर्णनम् / Description of the Skandasara Sacred Lake
അധ്യായം 41-ൽ സൂതന്റെ വചനത്തിലൂടെ തീർത്ഥകേന്ദ്രിതമായ വിവരണം വരുന്നു. ‘സ്കന്ദസരഃ’ എന്ന പുണ്യസരോവരം സമുദ്രംപോലെ വിശാലമായിട്ടും അതിലെ ജലം മധുരവും ശീതളവും നിർമ്മലവും എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമെന്നും പറയുന്നു. സ്ഫടികസമമായ കരകൾ, ഋതുപുഷ്പങ്ങൾ, താമരകളും ജലസസ്യങ്ങളും, മേഘസദൃശമായ തരംഗങ്ങളും ചേർന്ന് ‘ഭൂമിയിലെ ആകാശം’ പോലൊരു ദിവ്യദൃശ്യം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മുനികളും മുനികുമാരന്മാരും സ്നാനവും തീർത്ഥജല ശേഖരണവും ചെയ്യുന്ന വിധികൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു; ഭസ്മധാരണം, ത്രിപുണ്ഡ്രം, ശ്വേതവസ്ത്രം, നിയന്ത്രിത ആചാരം എന്നിവ ശൈവ തപസ്സിന്റെ ചിഹ്നങ്ങളായി വര്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ഘടം, കലശം, കമണ്ഡലു, ഇലപാത്രങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ജലവാഹക ഉപകരണങ്ങൾ പറയുകയും, ജലം ശേഖരിക്കുന്ന ഉദ്ദേശങ്ങൾ—സ്വയം, മറ്റുള്ളവർ, പ്രത്യേകിച്ച് ദേവന്മാർ—എന്നിവ വ്യക്തമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ പുണ്യസ്ഥലം → ആചാരനിയമം → തീർത്ഥജലത്തിന്റെ പുണ്യവ്യവഹാരം എന്ന ക്രമത്തിൽ ശിവകേന്ദ്രിത ശുദ്ധിയും പുണ്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.