पञ्चाक्षरमाहात्म्यम् / The Greatness of the Pañcākṣarī (Five-Syllable) Mantra
അധ്യായം 26-ൽ ഉപമന്യു ഉപദേശിക്കുന്നു: മറ്റു തപസ്സുകളെയും യജ്ഞമാർഗങ്ങളെയുംക്കാൾ ശിവമന്ത്രഭക്തി ശ്രേഷ്ഠം. തുടക്കത്തിൽ ബ്രഹ്മഹത്യ, സുരാപാനം, മോഷണം, ഗുരുശയ്യാ-അപരാധം, മാതൃ‑പിതൃവധം, വീരഹത്യ അല്ലെങ്കിൽ ഭ്രൂണഹത്യ തുടങ്ങിയ മഹാപാതകങ്ങൾ നിരത്തുന്നു. തുടർന്ന് പരമകാരണമാകുന്ന ശിവനെ പ്രത്യേകിച്ച് പഞ്ചാക്ഷരി മന്ത്രത്തോടെ ആരാധിച്ചാൽ പാപങ്ങൾ ക്രമമായി ക്ഷയിച്ച്, പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തെ ഘട്ടംഘട്ടമായ ശുദ്ധിയിലൂടെ മോക്ഷമാർഗം തുറക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ഏകാന്ത ശിവഭക്തി, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം, ഭിക്ഷാവൃത്തിപോലുള്ള നിയന്ത്രിത ജീവിതം—ഇത് ‘പതിതൻ’ എന്നു കരുതപ്പെടുന്നവർക്കും മതിയാകുന്നു. ജലവ്രതം, വായുഭക്ഷണം മുതലായ കഠിനതപസ്സുകൾ മാത്രം ശിവലോകപ്രാപ്തി ഉറപ്പാക്കില്ല; എന്നാൽ പഞ്ചാക്ഷരി ഭക്തിയോടെ ഒരിക്കൽ ചെയ്ത പൂജ പോലും മന്ത്രഗൗരവം കൊണ്ടു ശിവധാമത്തിലേക്ക് നയിക്കും. തപസ്സും യജ്ഞവും—സകലധനം ദക്ഷിണയായി നൽകിയാലും—ശിവമൂർത്തിപൂജയ്ക്ക് തുല്യമല്ല; പഞ്ചാക്ഷരത്തോടെ പൂജിക്കുന്ന ഭക്തൻ ബന്ധിതനായാലും പിന്നെ മോചിതനായാലും സംശയമില്ലാതെ വിമുക്തനാകും. രുദ്ര/അരുദ്ര സ്തോത്രരൂപങ്ങൾ, ഷഡക്ഷരം, സൂക്തമന്ത്രം തുടങ്ങിയ വ്യത്യാസങ്ങൾ പറഞ്ഞാലും, നിർണായകം ശിവഭക്തിയാണെന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेयीवा गुरुतल्पगः । मातृहा पितृहा वापि वीरहा भ्रूणहापि वा
ഉപമന്യു പറഞ്ഞു—ബ്രാഹ്മണഹന്തകനായാലും, മദ്യപാനിയായാലും, കള്ളനായാലും, ഗുരുതൽപഗൻ (ഗുരുശയ്യ ലംഘിച്ചവൻ) ആയാലും; മാതൃഹന്തകനായാലും, പിതൃഹന്തകനായാലും, വീരഹന്തകനായാലും, ഭ്രൂണഹന്തകനായാലും.
Verse 2
संपूज्यामन्त्रकं भक्त्या शिवं परमकारणम् । तैस्तैः पापैः प्रमुच्येत वर्षैर्द्वादशभिः क्रमात्
നിർദ്ദേശിച്ച മന്ത്രത്തോടുകൂടി പരമകാരണമനായ ശിവനെ ഭക്തിയോടെ വിധിപൂർവ്വം സമ്യകായി പൂജിച്ചാൽ, ആ ആ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തിനുള്ളിൽ ക്രമേണ മോചിതനാകും।
Verse 3
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पतितो ऽपि यजेच्छिवम् । भक्तश्चेन्नापरः कश्चिद्भिक्षाहारो जितेंद्रियः
അതുകൊണ്ട് സർവ്വശ്രമത്തോടും കൂടി പാതിതനായാലും ശിവനെ പൂജിക്കണം; അവൻ ഭക്തനായിരിക്കയും, ശിവനെക്കാൾ മറ്റൊരു ആശ്രയം ഇല്ലാതിരിക്കയും, ഭിക്ഷാഹാരത്തിൽ ജീവിക്കയും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവനായിരിക്കയും ചെയ്താൽ.
Verse 4
कृत्वापि सुमहत्पापं भक्त्या पञ्चाक्षरेण तु । पूजयेद्यदि देवेशं तस्मात्पापात्प्रमुच्यते
അത്യന്ത മഹാപാപം ചെയ്തിട്ടും, ഭക്തിയോടെ പഞ്ചാക്ഷരമന്ത്രം ജപിച്ച് ദേവേശ്വരനെ പൂജിച്ചാൽ, അവൻ ആ പാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.
Verse 5
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः । तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति शिवलोकसमागमः
ജലമാത്രം ആഹരിക്കുന്നവരും, വായുമാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നവരും, കഠിനവ്രതങ്ങളാൽ ക്ഷീണിച്ച മറ്റുള്ളവരും—ഇത്തരം വ്രതങ്ങൾ മാത്രം കൊണ്ടു ശിവലോകസമാഗമം ലഭ്യമല്ല.
Verse 6
भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यः शिवं सकृदर्चयेत् । सोपि गच्छेच्छिवस्थानं शिवमन्त्रस्य गौरवात्
ഭക്തിയോടെ പഞ്ചാക്ഷരമന്ത്രം ജപിച്ച് ഒരിക്കൽപോലും ശിവനെ അർച്ചിച്ചാൽ, ശിവമന്ത്രത്തിന്റെ മഹിമയാൽ അവനും ശിവസ്ഥാനത്തെത്തും.
Verse 7
तस्मात्तपांसि यज्ञांश्च सर्वे सर्वस्वदक्षिणाः । शिवमूर्त्यर्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समाः
അതുകൊണ്ട് എല്ലാ തപസ്സുകളും എല്ലാ യജ്ഞങ്ങളും—ദക്ഷിണയായി സർവ്വസ്വം തന്നാലും—ശിവമൂർത്തിയുടെ അർച്ചനയ്ക്ക് കോടിയിൽ ഒരു അംശം പോലും തുല്യമല്ല।
Verse 8
बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पश्चात्पञ्चाक्षरेण चेत् । पूजयन्मुच्यते भक्तो नात्र कार्या विचारणा
ബന്ധിതനായാലും മുക്തനായാലും, പിന്നീടു പഞ്ചാക്ഷരീ മന്ത്രത്തോടെ ശിവനെ പൂജിക്കുന്ന ഭക്തൻ മോചിതനാകും; ഇതിൽ കൂടുതൽ വിചാരണം വേണ്ട।
Verse 9
अरुद्रो वा सरुद्रो वा सूक्तेन शिवमर्चयेत् । यः सकृत्पतितो वापिमूढो वा मुच्यते नरः
രുദ്രാചാരമില്ലാത്തവനായാലും രുദ്രശക്തിയുള്ളവനായാലും, ഈ സൂക്തംകൊണ്ട് ശിവനെ അർച്ചിക്കണം; ഒരിക്കൽ വീണവനോ മോഹിതനോ ആയ മനുഷ്യനും മോചനം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 10
षडक्षरेण वा देवं सूक्तमन्त्रेण पूजयेत् । शिवभक्तो जितक्रोधो ह्यलब्धो लब्ध एव च
ഷഡക്ഷരമന്ത്രത്താലോ സൂക്തമന്ത്രത്താലോ ദേവനെ പൂജിക്കണം. ശിവഭക്തൻ ക്രോധം ജയിച്ചവൻ; ഒന്നും ലഭിക്കാതിരുന്നാലും ഏറെ ലഭിച്ചാലും സമഭാവത്തിൽ സ്ഥിരനായി നിലകൊള്ളുന്നു।
Verse 11
अलब्धाल्लब्ध एवात्र विशिष्टो नात्र संशयः । स ब्रह्मांगेन वा तेन सहंसेन विमुच्यते
ഇവിടെ മുമ്പ് ലഭിക്കാത്തതു ലഭിച്ചവൻ തന്നെയാണ് ശ്രേഷ്ഠസാധകൻ—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ആ ലാഭം മൂലം അവൻ ബ്രഹ്മസ്വരൂപത്തിൽ ലയിച്ചോ അല്ലെങ്കിൽ ഹംസ (അന്തരാത്മ) സഹിതമായോ വിമുക്തനാകുന്നു.
Verse 12
तस्मान्नित्यं शिवं भक्त्या सूक्तमन्त्रेण पूजयेत् । एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा
അതുകൊണ്ട് ഭക്തിയോടെ, സുക്തസ്തുതികളും മന്ത്രങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് നിത്യമായി ശിവനെ പൂജിക്കണം. ഈ പൂജ ഒരിക്കൽ, രണ്ടിക്കൽ, മൂന്നിക്കൽ അല്ലെങ്കിൽ നിത്യവ്രതമായി തുടർച്ചയായും നടത്താം.
Verse 13
ये ऽर्चयंति महादेवं विज्ञेयास्ते महेश्वराः । ज्ञानेनात्मसहायेन नार्चितो भगवाञ्छिवः
മഹാദേവനെ അർച്ചിക്കുന്നവർ ‘മഹേശ്വരർ’ എന്നു അറിയപ്പെടണം. എന്നാൽ ഭക്തിയും ശരിയായ ആചാരവും ഇല്ലാതെ, ആത്മാശ്രിതമായ സ്വകേന്ദ്രജ്ഞാനം മാത്രം കൊണ്ടു ഭഗവാൻ ശിവനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ പൂജിക്കാനാവില്ല.
Verse 14
स चिरं संसरत्यस्मिन्संसारे दुःखसागरे । दुर्ल्लभं प्राप्य मानुष्यं मूढो नार्चयते शिवम्
അവൻ ഈ ദുഃഖസാഗരമായ സംസാരത്തിൽ ദീർഘകാലം അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു; ദുർലഭമായ മനുഷ്യജന്മം ലഭിച്ചിട്ടും മോഹിതൻ ശ്രീശിവനെ ആരാധിക്കുന്നില്ല।
Verse 15
निष्फलं तस्य तज्जन्म मोक्षाय न भवेद्यतः । दुर्ल्लभं प्राप्य मानुष्यं ये ऽर्चयन्ति पिनाकिनम्
അവന്റെ ആ ജന്മം നിഷ്ഫലമാണ്; കാരണം അത് മോക്ഷത്തിന് കാരണമാകുന്നില്ല—ദുർലഭമായ മനുഷ്യാവസ്ഥ ലഭിച്ചിട്ടും പിനാകി (ശിവൻ)നെ ആരാധിക്കാതിരുന്നാൽ।
Verse 16
तेषां हि सफलं जन्म कृतार्थास्ते नरोत्तमाः । भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः
നിശ്ചയമായും അവരുടെ ജന്മം സഫലമാണ്; അവർ നരോത്തമർ, കൃതാർത്ഥർ—ഭവൻ (ശിവൻ) ഭക്തിയിൽ പരായണരും ഭവനോടു നമ്രചിത്തരുമായവർ।
Verse 17
भवसंस्मरणोद्युक्ता न ते दुःखस्य भागिनः । भवनानि मनोज्ञानि विभ्रमाभरणाः स्त्रियः
ഭവൻ (ശിവൻ) സ്മരണയിൽ നിരതരായവർ ദുഃഖത്തിന്റെ പങ്കാളികളാകുന്നില്ല; അവരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ വാസസ്ഥലങ്ങളും മനോഹരമാകുന്നു, സ്ത്രീകളും—സൗമ്യലാവണ്യത്തോടെ അലങ്കൃതർ—ജീവിതത്തിന്റെ ശുഭാഭരണങ്ങളായി തോന്നുന്നു।
Verse 18
धनं चातृप्तिपर्यन्तं शिवपूजाविधेः फलम् । ये वाञ्छन्ति महाभोगान्राज्यं च त्रिदशालये
ശിവപൂജാവിധിയുടെ ഫലം കുറവ് നീങ്ങുവോളം, തൃപ്തിയുടെ അറ്റംവരെ ലഭിക്കുന്ന സമൃദ്ധധനം; മഹാഭോഗങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ത്രിദശാലയത്തിൽ (സ്വർഗത്തിൽ) രാജ്യവും പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 19
ते वाञ्छन्ति सदाकालं हरस्य चरणाम्बुजम् । सौभाग्यं कान्तिमद्रूपं सत्त्वं त्यागार्द्रभावता
അവർ സദാകാലവും ഹരൻ (ശിവൻ)ന്റെ പാദപദ്മങ്ങളെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആ ഭക്തിയിൽ നിന്ന് സൗഭാഗ്യം, കാന്തിയുള്ള മനോഹര രൂപം, ശുദ്ധ സത്ത്വം, കൂടാതെ ത്യാഗഭാവം കൊണ്ടു മൃദുവായ ഹൃദയം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.
Verse 20
शौर्यं वै जगति ख्यातिश्शिवमर्चयतो भवेत् । तस्मात्सर्वं परित्यज्य शिवैकाहितमानसः
ശിവനെ അർച്ചിക്കുന്നവന് ലോകത്തിൽ ശൗര്യവും കീർത്തിയും ലഭിക്കുന്നു. അതിനാൽ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് മനസ്സിനെ ഏകമായി ശിവനിൽ തന്നെ നിശ്ചലമാക്കുക.
Verse 21
शिवपूजाविधिं कुर्याद्यदीच्छेच्छिवमात्मनः । त्वरितं जीवितं याति त्वरितं याति यौवनम्
ആത്മത്തിനായി—പതി-പ്രഭുവായ ശിവന്റെ കൃപ—ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ശിവപൂജാവിധി അനുഷ്ഠിക്കണം. കാരണം ജീവിതം വേഗത്തിൽ കടന്നുപോകുന്നു; യൗവനവും വേഗത്തിൽ അകലുന്നു.
Verse 22
त्वरितं व्याधिरभ्येति तस्मात्पूज्यः पिनाकधृक् । यावन्नायाति मरणं यावन्नाक्रमते जरा
വ്യാധി വേഗത്തിൽ അടുത്തെത്തുന്നു; അതിനാൽ പിനാകധാരിയായ ശിവനെ പൂജിക്കണം—മരണം ഇനിയും വന്നിട്ടില്ലാത്തപ്പോൾ, ജര ഇനിയും കീഴടക്കാത്തപ്പോൾ.
Verse 23
यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावत्पूजय शंकरम् । न शिवार्चनतुल्यो ऽस्ति धर्मो ऽन्यो भुवनत्रये
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് ക്ഷയം വരുന്നതിന് മുമ്പേ ശങ്കരനെ പൂജിക്കൂ. ത്രിലോകങ്ങളിലും ശിവാർച്ചനത്തിന് തുല്യമായ മറ്റൊരു ധർമ്മമില്ല.
Verse 24
इति विज्ञाय यत्नेन पूजनीयस्सदाशिवः । द्वारयागं जवनिकां परिवारबलिक्रियाम्
ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞ് പരിശ്രമത്തോടെ സദാശിവനെ പൂജിക്കണം—ദ്വാരയാഗം നടത്തുകയും, ജവനിക (ഗർഭഗൃഹത്തിലെ തിര) ക്രമീകരിക്കുകയും, അവന്റെ പരിവാര ദേവതകൾക്ക് വിധിപ്രകാരം ബലിക്രിയ അർപ്പിക്കുകയും ചെയ്ത്.
Verse 25
नित्योत्सवं च कुर्वीत प्रसादे यदि पूजयेत् । हविर्निवेदनादूर्ध्वं स्वयं चानुचरो ऽपि वा
ആരെങ്കിലും ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ച് പ്രസാദം ആദരത്തോടെ സ്വീകരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, നിത്യോത്സവവും നടത്തണം. ഹവിസ് നിവേദിച്ചതിന് ശേഷം, പൂജകൻ തന്നെയോ അല്ലെങ്കിൽ അവന്റെ അനുചരനും ക്രമപ്രകാരം സേവനം തുടരണം.
Verse 26
प्रसादपरिवारेभ्यो बलिं दद्याद्यथाक्रमम् । निर्गम्य सह वादित्रैस्तदाशाभिमुखः स्थितः
പ്രസാദ-പരിവാരത്തിലെ സേവകരോട് യഥാക്രമം ബലി അർപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് വാദ്യനാദങ്ങളോടുകൂടെ പുറത്തുവന്ന്, നിശ്ചിത ദിശാഭിമുഖമായി നിലകൊള്ളണം।
Verse 27
पुष्पं धूपं च दीपञ्च दद्यादन्नं जलैः सह । ततो दद्यान्महापीठे तिष्ठन्बलिमुदङ्मुखः
പുഷ്പം, ധൂപം, ദീപം എന്നിവ അർപ്പിക്കുകയും ജലത്തോടുകൂടെ അന്നവും സമർപ്പിക്കുകയും വേണം. തുടർന്ന് മഹാപീഠത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ഉത്തരമുഖമായി ബലി അർപ്പിക്കണം।
Verse 28
ततो निवेदितं देवे यत्तदन्नादिकं पुरा । तत्सर्वं सावशेषं वा चण्डाय विनिवेदयेत्
തുടർന്ന് മുമ്പ് ദേവനോട് നിവേദിച്ച അന്നാദികൾ—മുഴുവനായാലും ശേഷിപ്പായാലും—എല്ലാം ചണ്ഡനോട് വീണ്ടും നിവേദിക്കണം।
Verse 29
हुत्वा च विधिवत्पश्चात्पूजाशेषं समापयेत् । कृत्वा प्रयोगं विधिवद्यावन्मन्त्रं जपं ततः
വിധിപൂർവ്വം ആഹുതി അർപ്പിച്ചതിന് ശേഷം പൂജയിലെ ശേഷിക്കുന്ന കർമങ്ങൾ യഥാവിധി സമാപിപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് നിർദേശിച്ച പ്രകാരം പ്രയോഗം നടത്തി, വിധിച്ചതുപോലെ മന്ത്രജപം ചെയ്യണം।
Verse 30
नित्योत्सवं प्रकुर्वीत यथोक्तं शिवशासने । विपुले तैजसे पात्रे रक्तपद्मोपशोभिते
ശിവശാസനത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നവിധം നിത്യോത്സവം (ദൈനംദിന പൂജ) നിർവ്വഹിക്കണം. വിശാലവും ദീപ്തവുമായ പാത്രത്തിൽ ചുവന്ന താമരകളാൽ ശോഭിപ്പിച്ച് അർപ്പണദ്രവ്യങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കണം.
Verse 31
अस्त्रं पाशुपतं दिव्यं तत्रावाह्य समर्चयेत् । शिवस्यारोप्यः तत्पात्रं द्विजस्यालंकृतस्य च
അവിടെ ദിവ്യമായ പാശുപതാസ്ത്രത്തെ ആവാഹനം ചെയ്ത് ഭക്തിയോടെ സമർചിക്കണം. തുടർന്ന് ആ പാത്രം ശിവസംബന്ധമായതെന്ന് കരുതി, അലങ്കൃത (സത്കൃത) ബ്രാഹ്മണനുമേയ്ക്ക് അർപ്പിക്കണം.
Verse 32
न्यस्तास्त्रवपुषा तेन दीप्तयष्टिधरस्य च । प्रासादपरिवारेभ्यो बहिर्मंगलनिःस्वनैः
അതിനുശേഷം ആയുധധാരിയായ ദേഹമുള്ള അവനും ദീപ്തമായ ദണ്ഡധാരിയും കൂടെ, പ്രാസാദപരിവാരങ്ങൾ മംഗളനാദങ്ങളോടെ പുറത്തേക്ക് നീങ്ങി.
Verse 33
नृत्यगेयादिभिश्चैव सह दीपध्वजादिभिः । प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा न द्रुतं चाविलम्बितम्
നൃത്തം, ഗാനം മുതലായവയോടും ദീപം, ധ്വജം മുതലായ മംഗളോപകരണങ്ങളോടും കൂടി മൂന്നു പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യണം—അതി വേഗത്തിലും അല്ല, അനാവശ്യ വൈകിപ്പിച്ചും അല്ല.
Verse 34
आदायाभ्यंतरं नीत्वा ह्यस्त्रमुद्वासयेत्ततः । प्रदक्षिणादिकं कृत्वा यथापूर्वोदितं क्रमात्
പൂജോപകരണങ്ങൾ എടുത്ത് അകത്തേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന്, തുടർന്ന് ആവാഹിച്ച അസ്ത്രശക്തിയെ ഉദ്വാസനം ചെയ്യണം. പിന്നെ പ്രദക്ഷിണ മുതലായ സമാപനകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്ത്, മുൻപ് പറഞ്ഞ ക്രമപ്രകാരം തന്നെ തുടരണം.
Verse 35
आदाय चाष्टपुष्पाणि पूजामथ समापयेत्
എട്ട് പുഷ്പങ്ങൾ എടുത്ത് ഭക്തിയോടെ ശിവനു സമർപ്പിച്ച് വിധിപൂർവ്വം പൂജ സമാപിപ്പിക്കണം।
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic episode, the chapter is a prescriptive discourse: Upamanyu teaches the salvific efficacy of Śiva worship through mantra (especially pañcākṣarī), framed against the background of grave sins and their removal.
The pañcākṣarī is treated as a self-sufficient ritual technology whose inherent ‘gaurava’ enables purification and access to Śiva’s realm, even when other high-effort ascetic practices do not yield the same guaranteed result.
Śiva is approached as Deveśa and paramakāraṇa through arcana (worship) using pañcākṣara; the chapter also notes alternative mantra-forms (rudra/non-rudra hymn usage, ṣaḍakṣara, sūkta-mantra) while prioritizing devotion and worship of Śiva-mūrti.