अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas

Verse 1

उपमन्युरुवाच । आलस्यं व्याधयस्तीव्राः प्रमादः स्थानसंशयः । अनवस्थितचित्तत्वमश्रद्धा भ्रांतिदर्शनम्

ഉപമന്യു പറഞ്ഞു—ആലസ്യം, അതിതീവ്ര രോഗങ്ങൾ, പ്രമാദം, സ്ഥലം (മറ്റും വിധി) സംബന്ധിച്ച സംശയം, ചിത്തത്തിന്റെ അസ്ഥിരത, അശ്രദ്ധ, ഭ്രാന്തദർശനം—ഇവ ശിവപൂജയും യോഗമാർഗവും തടയുന്ന വിഘ്നങ്ങളാണ്।

Verse 2

दुःखानि दौर्मनस्यं च विषयेषु च लोलता । दशैते युञ्जतां पुंसामन्तरायाः प्रकीर्तिताः

ദുഃഖങ്ങൾ, മനോവിഷാദം, വിഷയങ്ങളിലേക്കുള്ള ലോളത—ഇവയും മറ്റും ചേർന്ന് പത്ത്—യോഗത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന പുരുഷന്മാർക്ക് അന്തരായങ്ങളായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 3

आलस्यमलसत्त्वं तु योगिनां देहचेतनोः । धातुवैषम्यजा दोषा व्याधयः कर्मदोषजाः

യോഗികളുടെ ദേഹത്തെയും ചൈതന്യത്തെയും ആലസ്യവും മലിന ജഡതയും ബാധിക്കുന്നു. ധാതുക്കളുടെ അസമത്വത്തിൽ നിന്ന് ദേഹദോഷങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു; കർമ്മദോഷത്തിൽ നിന്ന് വ്യാധികൾ ജനിക്കുന്നു।

Verse 4

प्रमादो नाम योगस्य साधना नाम भावना । इदं वेत्युभयाक्रान्तं विज्ञानं स्थानसंशयः

യോഗത്തിൽ പ്രമാദം മഹാദോഷം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; സാധനയുടെ പേര് ‘ഭാവന’ (നിയമിത ധ്യാനം) ആകുന്നു. എന്നാൽ ‘ഇത്’ ‘അത്’ എന്ന ഇരുവിധ ധാരണകളാൽ പിടിക്കപ്പെട്ട വിജ്ഞാനം, യഥാർത്ഥ ആധാരസ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ച് സംശയമുള്ള അനിശ്ചിതജ്ഞാനമായിത്തന്നെ നിലനിൽക്കും.

Verse 5

अप्रतिष्ठा हि मनसस्त्वनवस्थितिरुच्यते । अश्रद्धा भावरहिता वृत्तिर्वै योगवर्त्मनि

‘അപ്രതിഷ്ഠ’ എന്നു പറയുന്നത് മനസ്സിന്റെ അസ്ഥിരതയാണ്. യോഗമാർഗത്തിൽ ശ്രദ്ധയില്ലാത്തതും അന്തർഭക്തിഭാവം രഹിതവുമായ ചിത്തവൃത്തി തീർച്ചയായും അതേ അസ്ഥിരത തന്നെയാണ്.

Verse 6

विपर्यस्ता मतिर्या सा भ्रांतिरित्यभिधीयते । दुःखमज्ञानजं पुंसां चित्तस्याध्यात्मिकं विदुः

വിപരീതമായ മതി ‘ഭ്രാന്തി’ (ഭ്രമം) എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടെ ദുഃഖം ചിത്തത്തിന്റേതായ ആധ്യാത്മിക ക്ലേശമാണെന്ന് ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു.

Verse 7

आधिभौतिकमंगोत्थं यच्च दुःखं पुरा कृतैः । आधिदैविकमाख्यातमशन्यस्त्रविषादिकम्

ശരീരവും ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളും മൂലം—പൂർവകൃത കർമ്മഫലമായി—ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ദുഃഖം ‘ആധിഭൗതികം’ എന്നു പറയുന്നു. മിന്നൽ, ആയുധം, വിഷം മുതലായ ദൈവ-കോസ്മിക ശക്തികളാൽ വരുന്ന ക്ലേശം ‘ആധിദൈവികം’ എന്നു ആഖ്യാതമാണ്.

Verse 8

इच्छाविघातजं मोक्षं दौर्मनस्यं प्रचक्षते । विषयेषु विचित्रेषु विभ्रमस्तत्र लोलता

ഇച്ഛാഭംഗത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ‘മോക്ഷം’ എന്നു പറയുന്നതു യഥാർത്ഥത്തിൽ മനസ്സിന്റെ ദൗർമനസ്യം (വിഷാദം) ആകുന്നു. പലവിധ വിഷയങ്ങളിൽ ഭ്രമം ഉയർന്ന്, അവിടെയേ ചിത്തം ചഞ്ചലവും അസ്ഥിരവും ആകുന്നു.

Verse 9

शान्तेष्वेतेषु विघ्नेषु योगासक्तस्य योगिनः । उपसर्गाः प्रवर्तंते दिव्यास्ते सिद्धिसूचकाः

ഈ വിഘ്നങ്ങൾ ശമിച്ചാൽ, യോഗത്തിൽ ദൃഢമായി ലീനനായ യോഗിയുടെ ഉള്ളിൽ ദിവ്യ ഉപസർഗങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അവ സിദ്ധി സമീപിക്കുന്നതിന്റെ സൂചനകളാണ്।

Verse 10

प्रतिभा श्रवणं वार्ता दर्शनास्वादवेदनाः । उपसर्गाः षडित्येते व्यये योगस्य सिद्धयः

പ്രതിഭ, ദിവ്യ ശ്രവണം, ദൂരവാർത്തകളുടെ ജ്ഞാനം, ദിവ്യ ദർശനം, ദിവ്യ ആസ്വാദം, സൂക്ഷ്മ സ്പർശവേദന—ഇവ ആറു ഉപസർഗങ്ങൾ; ഇവ ഉദിച്ചാൽ യഥാർത്ഥ യോഗം ക്ഷയിക്കുന്നതിന്റെ സൂചനയാണ് (ശിവൈക്യത്തിൽ നിന്ന് വഴിതെറ്റിക്കാം)।

Verse 11

सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते । प्रतिभा कथ्यते यो ऽर्थे प्रतिभासो यथातथम्

വിഷയം സൂക്ഷ്മമോ മറഞ്ഞതോ അതീതമോ ദൂരസ്ഥമോ അനാഗതമോ ആയാൽ—അതിനെ ഗ്രഹിപ്പിക്കുന്ന ജ്ഞാനമാണ് ‘പ്രതിഭ’; ചൈതന്യത്തിൽ അത് യഥാതഥമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത് ‘പ്രതിഭാസ’മാണ്।

Verse 12

श्रवणं सर्वशब्दानां श्रवणे चाप्रयत्नतः । वार्त्ता वार्त्तासु विज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम्

എല്ലാ ദേഹികളിലും എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളും കേൾക്കാനുള്ള ശക്തി സ്വാഭാവികമായി ഉണ്ട്; അവർ പ്രത്യേക പരിശ്രമമില്ലാതെ കേൾക്കുന്നു. അതുപോലെ വാർത്തകളിലും സംഭാഷണങ്ങളിലും സാധാരണ ബോധവും എല്ലാവർക്കും ലഭിക്കുന്നു।

Verse 13

दर्शनं नाम दिव्यानां दर्शनं चाप्रयत्नतः । तथास्वादश्च दिव्येषु रसेष्वास्वाद उच्यते

‘ദർശനം’ എന്നത് ദിവ്യ സത്തകളെ പരിശ്രമമില്ലാതെ ദർശിക്കുന്നതാണ്; അതുപോലെ ‘ആസ്വാദം’ എന്നത് ദിവ്യ രസങ്ങളെ ആസ്വദിക്കുന്നതാണെന്ന് പറയുന്നു।

Verse 14

स्पर्शनाधिगमस्तद्वद्वेदना नाम विश्रुता । गन्धादीनां च दिव्यानामाब्रह्मभुवनाधिपाः

അതുപോലെ സ്പർശബോധം ‘വേദന’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ഗന്ധാദി ദിവ്യവിഷയങ്ങളുടെ അനുഭവം ബ്രഹ്മലോകാധിപതി വരെയുള്ള സർവ്വ ലോകാധിപന്മാർക്കും ഉണ്ടാകുന്നു.

Verse 15

संतिष्ठन्ते च रत्नानि प्रयच्छंति बहूनि च । स्वच्छन्दमधुरा वाणी विविधास्यात्प्रवर्तते

അവിടെ രത്നങ്ങൾ സദാ നിലനിൽക്കുകയും ധാരാളമായി ദാനം ചെയ്യപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. കൂടാതെ സ്വച്ഛന്ദമായി ഒഴുകുന്ന മധുരവാണി പലവിധമായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 16

रसायनानि सर्वाणि दिव्याश्चौषधयस्तथा । सिध्यंति प्रणिपत्यैनं दिशंति सुरयोषितः

എല്ലാ രസായനങ്ങളും ദിവ്യ ഔഷധങ്ങളും അവനെ പ്രണാമം ചെയ്ത് സിദ്ധിയാകുന്നു. ദേവപത്നിമാർ ഭക്തിയോടെ അവന്റെ അടുക്കലേക്കുള്ള വഴി കാണിച്ചുതരുന്നു.

Verse 17

योगसिद्ध्यैकदेशे ऽपि दृष्टे मोक्षे भवेन्मतिः । दृष्टमेतन्मया यद्वत्तद्वन्मोक्षो भवेदिति

യോഗസിദ്ധിയുടെ ഒരു അംശം പോലും പ്രത്യക്ഷമായി കണ്ടാൽ മോക്ഷത്തെക്കുറിച്ച് ദൃഢനിശ്ചയം ഉദിക്കുന്നു—“ഞാൻ ഇത് നേരിട്ട് കണ്ടതുപോലെ, മോക്ഷവും നിശ്ചയമായി സംഭവിക്കും.”

Verse 18

कृशता स्थूलता बाल्यं वार्धक्यं चैव यौवनम् । नानाचातिस्वरूपं च चतुर्णां देहधारणम्

കൃശത, സ്ഥൂലത, ബാല്യം, വാർദ്ധക്യം, യൗവനം—ഇതോടൊപ്പം അനവധി വ്യത്യസ്ത അവസ്ഥകൾ—ഇവയാണ് ചതുര്വിധ ദേഹധാരണത്തിന്റെ രൂപങ്ങൾ.

Verse 19

पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर्गन्धसंग्रहः । एवमष्टगुणं प्राहुः पैशाचं पार्थिवं पदम्

പാർഥിവ അംശം ഒഴിച്ചാൽ ‘സുരഭി’ എന്ന ഗന്ധങ്ങളുടെ സമാഹാരം നിത്യവും നിലനിൽക്കും. അതിനാൽ മുനികൾ ‘പൈശാച’ (സ്ഥൂല-താമസ) പാർഥിവ പദം അഷ്ടഗുണമുള്ളതെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 20

जले निवसनं चैव भूम्यामेवं विनिर्गमः । इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः

അവൻ ജലത്തിനുള്ളിലും വസിക്കാം; അതുപോലെ ഭൂമിയിലേക്കും പുറപ്പെടാം. ഇച്ഛാശക്തിയാൽ സമ്പന്നനായതിനാൽ അവൻ വ്യാകുലനാകുന്നില്ല; സ്വയം സമുദ്രം പോലും കുടിക്കുവാൻ കഴിയും.

Verse 21

यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस्तत्रैव जलदर्शनम् । विना कुम्भादिकं पाणौ जलसञ्चयधारणम्

ഈ ലോകത്തിൽ അവൻ എവിടെ ഇച്ഛിക്കുമോ അവിടെയേ ജലം ദൃശ്യമാകുന്നു. കുംഭം മുതലായ പാത്രങ്ങളില്ലാതെ തന്നെ കൈയിൽ ജലം ശേഖരിച്ച് ധരിക്കാനും കഴിയും.

Verse 22

यद्वस्तु विरसञ्चापि भोक्तुमिच्छति तत्क्षणात् । रसादिकं भवेच्चान्यत्त्रयाणां देहधारणम्

സ്വഭാവത്തിൽ രസമില്ലാത്ത വസ്തുവും ഭോഗിക്കണമെന്നു ഇച്ഛിച്ചാൽ അതേ ക്ഷണത്തിൽ രസാദി ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നമാകുന്നു. അതിൽ നിന്നു മറ്റൊരു ഫലവും ഉണ്ടാകുന്നു—ത്രിദോഷങ്ങളാൽ ദേഹധാരണം.

Verse 23

निर्व्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवैश्च समन्वितम् । तदिदं षोडशगुणमाप्यमैश्वर्यमद्भुतम्

ശരീരം മുറിവുകളും രോഗങ്ങളും ഇല്ലാത്തതാകുകയും, പാർത്ഥിവ ഗുണങ്ങളാലും സമന്വിതമാകുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇത് ജലതത്ത്വത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന അത്ഭുതമായ ഐശ്വര്യസിദ്ധിയാണ്; ഇത് ഷോഡശഗുണമായി പ്രാപ്യമാകുന്നു.

Verse 24

शरीरादग्निनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् । शक्तिर्जगदिदं दग्धुं यदीच्छेदप्रयत्नतः

അവൻ തന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നുതന്നെ അഗ്നി സൃഷ്ടിക്കാം; എങ്കിലും അതിന്റെ താപഭയം അവനെ സ്പർശിക്കുകയില്ല. അവൻ ഇച്ഛിച്ച് പരിശ്രമിച്ചാൽ, ഈ സമസ്ത ലോകത്തെയും ദഹിപ്പാനുള്ള ശക്തിയും അവനുണ്ട്.

Verse 25

द्वाभ्यां देहविनिर्माणमाप्यैश्वर्यसमन्वितम् । एतच्चतुर्विंशतिधा तैजसं परिचक्षते

രണ്ട് തത്ത്വങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ദേഹനിർമ്മാണം; അത് ആപ്യ (ജലതത്ത്വ) ഐശ്വര്യത്തോടെ സമന്വിതമാണ്. ഇതിനെ ‘തൈജസം’ എന്നു പറയുന്നു; ഇത് ഇരുപത്തിനാലു വിധമായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 26

मनोजवत्वं भूतानां क्षणादन्तःप्रवेशनम् । पर्वतादिमहाभारधारणञ्चाप्रयत्नतः

ഭൂതങ്ങൾക്ക് മനസ്സിന്റെ വേഗം, ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ അകത്തു പ്രവേശിക്കാനുള്ള കഴിവ്, കൂടാതെ പർവ്വതാദി മഹാഭാരം പോലും പ്രയത്നമില്ലാതെ ധരിക്കാനുള്ള ശക്തി ഉണ്ടാകുന്നു.

Verse 27

गुरुत्वञ्च लघुत्वञ्च पाणावनिलधारणम् । अंगुल्यग्रनिपाताद्यैर्भूमेरपि च कम्पनम्

അവൻ ഗുരുത്വവും ലഘുത്വവും പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു; കരതലത്തിൽ തന്നെ പ്രാണവായുവിനെ ധരിച്ചു നിയന്ത്രിക്കാനും കഴിവുള്ളവൻ. വിരൽത്തുമ്പിന്റെ വീഴ്ചയോ പ്രഹാരമോ മാത്രത്താൽ ഭൂമിയും വിറയ്ക്കുന്നു.

Verse 28

एकेन देहनिष्पत्तिर्युक्तं भोगैश्च तैजसैः । द्वात्रिंशद्गुणमैश्वर्यं मारुतं कवयो विदुः

ഈ সাধനയുടെ ഒരു (മാത്ര) ഫലമായി ദേഹനിഷ്പത്തി ലഭിക്കുന്നു; തൈജസ (സൂക്ഷ്മ-ദീപ്ത) ഭോഗങ്ങളും ലഭിക്കുന്നു. കവികൾ ‘മാരുത’ ഐശ്വര്യത്തെ മുപ്പത്തിരണ്ടുമടങ്ങ് പ്രഭുത്വമെന്ന് അറിയുന്നു।

Verse 29

छायाहीनविनिष्पत्तिरिन्द्रियाणामदर्शनम् । खेचरत्वं यथाकाममिन्द्रियार्थसमन्वयः

ദേഹത്തിന്റെ നിഴൽ പ്രകടമാകാത്തവിധം സിദ്ധി ലഭിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ദൃശ്യമാകാതെ പോകുന്നു; ഇഷ്ടാനുസരണം ആകാശഗമനശക്തി (ഖേചരത്വം) ലഭിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിഷയങ്ങളോടു പൂർണ്ണ സമന്വയവും വശീകരണവും പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 30

आकाशलंघनं चैव स्वदेहे तन्निवेशनम् । आकाशपिण्डीकरणमशरीरत्वमेव च

അവൻ ആകാശലംഘനം, ആ (സൂക്ഷ്മ തത്ത്വം) സ്വദേഹത്തിൽ നിവേശിപ്പിക്കൽ, ആകാശതത്ത്വത്തിന്റെ പിണ്ഡീകരണം, അശരീരത്വം വരെ—ഇത്തരം യോഗസിദ്ധികളും പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 31

अनिलैश्वर्यसंयुक्तं चत्वारिंशद्गुणं महत् । ऐन्द्रमैश्वर्यमाख्यातमाम्बरं तत्प्रचक्षते

വായുവിന്റെ ഐശ്വര്യശക്തിയോടു ചേർന്ന ആ മഹത്തായ പരമാധികാരം നാല്പതിരട്ടിയോളം മഹിമയുള്ളതെന്ന് പറയുന്നു. ഇതിനെ ഇന്ദ്രന്റെ ഐശ്വര്യമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുകയും, ആകാശീയ (അംബര) ലോകത്തേതെന്നു വിവക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 32

यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः । सर्वस्याभिभवश्चैव सर्वगुह्यार्थदर्शनम्

അവൻ ഇഷ്ടപ്രകാരം പ്രാപ്തി നൽകുന്നു; ഇഷ്ടപ്രകാരം നിർഗമനം (വിമോചനം)യും വരുത്തുന്നു. അവൻ എല്ലാറ്റിനെയും അഭിഭവിക്കുന്നു; സകലത്തിന്റെയും പരമഗുഹ്യാർത്ഥദർശനം അനുഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 33

कर्मानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम् । संसारदर्शनं चैव भोगैरैन्द्रैस्समन्वितम्

സ്വകർമാനുസരിച്ച് ദേഹനിർമ്മാണം സംഭവിക്കുന്നു; അതോടൊപ്പം വശിത്വം (ആധിപത്യം)യും മനോഹര ദർശനവും ലഭിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രസമാന ഭോഗങ്ങളോടുകൂടി സംസാരത്തിന്റെ ദർശനവും അനുഭവപ്പെടുന്നു.

Verse 34

एतच्चांद्रमसैश्वर्यं मानसं गुणतो ऽधिकम् । छेदनं ताडनं चैव बंधनं मोचनं तथा

ഈ ചാന്ദ്രമസ ഐശ്വര്യം—മാനസസ്വഭാവമുള്ളത്—ഗുണത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠമാണ്. ഇതിൽ ഛേദനം, താഡനം, ബന്ധനം, അതുപോലെ മോചനം എന്നീ ശക്തികളും ഉൾപ്പെടുന്നു.

Verse 35

ग्रहणं सर्वभूतानां संसारवशवर्तिनाम् । प्रसादश्चापि सर्वेषां मृत्युकालजयस्तथा

സംസാരത്തിന്റെ അധീനതയിൽ ഉള്ള സകല ജീവികളെയും അവൻ തന്റെ അധിപത്യത്തിലാക്കുന്നു. അവൻ എല്ലാവർക്കും പ്രസാദം (കൃപ) നൽകുന്നു; നിശ്ചിതമായ മരണകാലത്തെയും ജയിക്കുന്നവനാണ്.

Verse 36

आभिमानिकमैश्वर्यं प्राजापत्यं प्रचक्षते । एतच्चान्द्रमसैर्भोगैः षट्पञ्चाशद्गुणं महत्

‘ആഭിമാനിക’മെന്നു പറയപ്പെടുന്ന ഐശ്വര്യം പ്രാജാപത്യ (പ്രജാപതി-തല) അധിപത്യമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; ഈ മഹിമ ചാന്ദ്രമസ ലോകഭോഗങ്ങളെക്കാൾ അമ്പത്താറുമടങ്ങ് മഹത്തായതാണ്.

Verse 37

सर्गः संकल्पमात्रेण त्राणं संहरणं तथा । स्वाधिकारश्च सर्वेषां भूतचित्तप्रवर्तनम्

അവന്റെ വെറും സങ്കൽപമാത്രത്തിൽ സൃഷ്ടി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അതുപോലെ പരിപാലനവും സംഹാരവും. അവൻ സർവ്വജീവികളുടെ അന്തർഅധികാരിയായി, ഭൂതങ്ങളുടെ ചിത്തത്തെ അവരുടെ സ്വഭാവാനുസാരം പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 38

असादृश्यं च सर्वस्य निर्माणं जगतः पृथक् । शुभाशुभस्य करणं प्राजापत्यैश्च संयुतम्

അവൻ സർവ്വ ജീവികളിലും പലവിധ വൈവിധ്യം ഉളവാക്കി, ജഗത്തിനെ വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ നിർമ്മിക്കുന്നു. സൃഷ്ടിയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന പ്രജാപതി-ശക്തികളോടു ചേർന്ന്, ശുഭവും അശുഭവും ആയ ഫലങ്ങളുടെ കാരണവുമാകുന്നു.

Verse 39

चतुष्षष्ठिगुणं ब्राह्ममैश्वर्यं च प्रचक्षते । बौद्धादस्मात्परं गौणमैश्वर्यं प्राकृतं विदुः

അവർ പറയുന്നു: ബ്രഹ്മയുടെ ഐശ്വര്യം അറുപത്തിനാലുമടങ്ങാണ്. ബൗദ്ധിക ശക്തിയെയും അതിക്രമിക്കുന്ന ഉയർന്ന, ഗൗണ (ദ്വിതീയ) ആധിപത്യത്തെ അവർ ‘പ്രാകൃതം’—പ്രകൃതിയിൽ നിന്നുയരുന്നത്—എന്ന് അറിയുന്നു.

Verse 40

वैष्णवं तत्समाख्यातं तस्यैव भुवनस्थितिः । ब्रह्मणा तत्पदं सर्वं वक्तुमन्यैर्न शक्यते

അതിനെ ‘വൈഷ്ണവം’ എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലേയ്ക്കാണ് സർവ്വ ലോകങ്ങളും നിലകൊള്ളുന്നത്. ആ പദത്തെ പൂർണ്ണമായി ബ്രഹ്മൻ മാത്രം വിവരണം ചെയ്യാൻ കഴിയും; മറ്റുള്ളവർക്ക് അതു പറയാൻ കഴിയില്ല.

Verse 41

तत्पौरुषं च गौणं च गणेशं पदमैश्वरम् । विष्णुना तत्पदं किंचिज्ज्ञातुमन्यैर्न शक्यते

ആ പരമൈശ്വര്യപദം—മുഖ്യവും ഗൗണവും എന്ന ഇരുവിധ അർത്ഥത്തിലും—ഗണേശനുടേതുതന്നെ. ആ അവസ്ഥ വിഷ്ണുവിനും അല്പം മാത്രമേ അറിയാൻ കഴിയൂ; മറ്റാർക്കും അതറിവാൻ കഴിയില്ല.

Verse 42

विज्ञानसिद्धयश्चैव सर्वा एवौपसर्गिकाः । निरोद्धव्या प्रयत्नेन वर्राग्येण परेण तु

യോഗവിജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നു ലഭിക്കുന്ന എല്ലാ സിദ്ധികളും യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉപസർഗങ്ങൾ—തടസ്സങ്ങൾ തന്നെയാണ്. അതിനാൽ അവയെ ദൃഢപ്രയത്നത്തോടെ, പ്രത്യേകിച്ച് പരമവൈരാഗ്യത്തിലൂടെ, നിയന്ത്രിക്കണം—ശിവാനുഗ്രഹമാർഗമായ മോക്ഷപഥത്തിൽ സ്ഥിരനില്ക്കാൻ.

Verse 43

प्रतिभासेष्वशुद्धेषु गुणेष्वासक्तचेतसः । न सिध्येत्परमैश्वर्यमभयं सार्वकामिकम्

അശുദ്ധ ഗുണങ്ങളിലും വെറും പ്രതിഭാസങ്ങളിലും മനസ്സ് ആസക്തനായവന് പരമൈശ്വര്യസിദ്ധി ഉണ്ടാകില്ല; സർവകാമപ്രദമായ നിർഭയപദവും ലഭിക്കുകയില്ല।

Verse 44

तस्माद्गुणांश्च भोगांश्च देवासुरमहीभृताम् । तृणवद्यस्त्यजेत्तस्य योगसिद्धिः परा भवेत्

അതുകൊണ്ട് ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഭൂമിപതികളും പോലും ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഗുണങ്ങളെയും ഭോഗങ്ങളെയും പുല്ലുപോലെ തള്ളിവിടുന്നവന് പരമ യോഗസിദ്ധി ലഭിക്കുന്നു।

Verse 45

अथवानुग्रहेच्छायां जगतो विचरेन्मुनिः । यथाकामंगुणान्भोगान्भुक्त्वा मुक्तिं प्रयास्यति

അല്ലെങ്കിൽ ശിവാനുഗ്രഹത്തിന്റെ ഇച്ഛയാൽ മുനി ലോകത്തിൽ സഞ്ചരിക്കും; ഗുണജന്യ അനുഭവങ്ങൾ ഇഷ്ടപ്രകാരം അനുഭവിച്ചിട്ടും ബന്ധമില്ലാതെ ഒടുവിൽ മോക്ഷം പ്രാപിക്കും।

Verse 46

विजने जंतुरहिते निःशब्दे बाधवर्जिते । सुप्रलिप्ते स्थले सौम्ये गन्धधूपादिवासिते

നിർജനവും ജീവികളില്ലാത്തതും നിശ്ശബ്ദവും തടസ്സരഹിതവുമായ സ്ഥലത്ത്—ശുദ്ധമായി ഒരുക്കിയ സൗമ്യമായ നിലത്ത്, സുഗന്ധവും ധൂപാദികളും കൊണ്ട് സുഗന്ധിതമാക്കി—ശിവപൂജയും ധ്യാനവും ആരംഭിക്കണം।

Verse 47

मुक्तपुष्पसमाकीर्णे वितानादि विचित्रिते । कुशपुष्पसमित्तोयफलमूलसमन्विते

ആ സ്ഥലം മുത്തുപോലെയുള്ള പുഷ്പങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു; വിതാനാദി അലങ്കാരങ്ങളാൽ മനോഹരമായി ശോഭിച്ചു; കുശ, പുഷ്പങ്ങൾ, സമിത്ത്, ജലം, ഫലങ്ങൾ, മൂലങ്ങൾ എന്നിവയോടെ—പൂജയും വിധിയും നടത്താൻ പൂർണ്ണമായി ഒരുക്കിയിരുന്നു.

Verse 48

नाग्न्यभ्याशे जलाभ्याशे शुष्कपर्णचये ऽपि वा । न दंशमशकाकीर्णे सर्पश्वापदसंकुले

അഗ്നിയുടെ സമീപത്തോ, ജലത്തിന്റെ സമീപത്തോ, ഉണങ്ങിയ ഇലക്കൂട്ടത്തിന്മേലോ ഇരിക്കരുത്; കൂടാതെ കടിയുന്ന കീടങ്ങളും കൊതുകുകളും നിറഞ്ഞിടത്തോ, പാമ്പുകളും വന്യമൃഗങ്ങളും സഞ്ചരിക്കുന്നിടത്തോ (ധ്യാനം/പൂജ) ചെയ്യരുത്.

Verse 49

न च दुष्टमृगाकीर्णे न भये दुर्जनावृते । श्मशाने चैत्यवल्मीके जीर्णागारे चतुष्पथे

ക്രൂരമൃഗങ്ങൾ നിറഞ്ഞിടത്തും, ഭയത്തിനിടയിൽ ദുഷ്ടർ ചുറ്റിപ്പറ്റിയിടത്തും—ശ്മശാനത്തിൽ, ചൈത്യത്തിനോ വൽമീകത്തിനോ സമീപം, ജീർണ്ണഗൃഹത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ ചതുഷ്പഥത്തിൽ—(സാധകൻ) വിറയരുത്. ശിവനിഷ്ഠ ഭക്തനു പ്രഭു പതി അന്തരാശ്രയമായി ഭയബന്ധങ്ങൾ മുറിക്കുന്നു.

Verse 50

नदीनदसमुद्राणां तीरे रथ्यांतरे ऽपि वा । न जीर्णोद्यानगोष्ठादौ नानिष्टे न च निंदिते

നദി-തോടുകളും സമുദ്രതീരവും, അല്ലെങ്കിൽ വഴിയുടെ നടുവും—ഇവിടങ്ങളിൽ ശിവവ്രതം/പൂജ നടത്തരുത്. ജീർണ്ണമായ ഉദ്യാനം, ഗോശാല മുതലായിടങ്ങളിലും അല്ല; അശുഭവും നിന്ദിതവുമായ സ്ഥലങ്ങളിലും ഒരിക്കലുമല്ല.

Verse 51

नाजीर्णाम्लरसोद्गारे न च विण्मूत्रदूषिते । नच्छर्द्यामातिसारे वा नातिभुक्तौ श्रमान्विते

അജീർണ്ണം മൂലം പുളിച്ച ഡക്കാർ വരുമ്പോൾ, അല്ലെങ്കിൽ ശരീരം മല-മൂത്രം കൊണ്ട് ദൂഷിതമായിരിക്കുമ്പോൾ, ഛർദ്ദിയോ അതിസാരമോ ഉണ്ടായാൽ—ശിവവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കരുത്. അതിഭോജനത്തിന് ശേഷം, അല്ലെങ്കിൽ പരിശ്രമം മൂലം ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുമ്പോഴും വേണ്ട.

Verse 52

न चातिचिंताकुलितो न चातिक्षुत्पिपासितः । नापि स्वगुरुकर्मादौ प्रसक्तो योगमाचरेत्

അതിചിന്തയിൽ കലങ്ങിയിരിക്കുമ്പോഴും, അതിഭക്ഷ്യപിപാസയിൽ പീഡിതനായിരിക്കുമ്പോഴും യോഗം ആചരിക്കരുത്. സ്വന്തം ഭാരമുള്ള കടമകളിലും കര്‍മ്മങ്ങളിലും അതിയായി ആസക്തനായിരിക്കുമ്പോഴും യോഗം ചെയ്യരുത്; സമത്വവും സ്ഥിരതയും കൊണ്ട് യോഗം ആചരിക്കണം.

Verse 53

युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टश्च कर्मसु । युक्तनिद्राप्रबोधश्च सर्वायासविवर्जितः

ആഹാര-വിഹാരങ്ങളിൽ സംയമിതനും, കര്‍മ്മങ്ങളിൽ യുക്തമായ പരിശ്രമമുള്ളവനും, നിദ്ര-ജാഗരണങ്ങളിലും മിതനായവനും—അവൻ എല്ലാ ക്ഷീണവും കലക്കവും വിട്ടവനാകുന്നു।

Verse 54

आसनं मृदुलं रम्यं विपुलं सुसमं शुचि । पद्मकस्वस्तिकादीनामभ्यसेदासनेषु च

ആസനം മൃദുവും മനോഹരവും വിശാലവും സമവുമായും ശുചിയുമായും ഒരുക്കണം; അതിൽ പദ്മക, സ്വസ്തിക മുതലായ ആസനങ്ങൾ അഭ്യസിക്കണം।

Verse 55

अभिवंद्य स्वगुर्वंतानभिवाद्याननुक्रमात् । ऋजुग्रीवशिरोवक्षा नातिष्ठेच्छिष्टलोचनः

സ്വഗുരുക്കന്മാരെ വന്ദിച്ച്, പിന്നെ ക്രമമായി മറ്റു പൂജ്യ മുതിർന്നവരെയും അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്; കഴുത്തും തലയും വക്ഷസ്സും നേരെയാക്കി, ദൃഷ്ടിയെ സംയമിതവും വിനീതവുമായിട്ട് നിലകൊള്ളണം।

Verse 56

किंचिदुन्नामितशिरा दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । दंताग्रसंस्थिता जिह्वामचलां सन्निवेश्य च

തല അല്പം ഉയർത്തി വച്ച് പല്ലുകൾ പല്ലുകളെ സ്പർശിക്കാതിരിക്കുക; പല്ലുകളുടെ അഗ്രത്തിൽ നാവിനെ സ്ഥിരമായി വെച്ച് അനചലമാക്കണം।

Verse 57

पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः । ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य बाहू तिर्यगयत्नतः

കുതികാൽ കൊണ്ട് വൃഷണങ്ങളും ജനനേന്ദ്രിയവും സംരക്ഷിച്ച്, പിന്നെ തുടകളുടെ മീതെ പ്രയാസമില്ലാതെ ഭുജങ്ങളെ കുറുകെ വെച്ച്—ഇങ്ങനെ ദേഹം സ്ഥിരമാക്കണം।

Verse 58

दक्षिणं करपृष्ठं तु न्यस्य वामतलोपरि । उन्नाम्य शनकैः पृष्ठमुरो विष्टभ्य चाग्रतः

വലങ്കൈയുടെ പുറംഭാഗം ഇടങ്കൈയുടെ ഉള്ളങ്കയ്യിൽ വെച്ച്, പതുക്കെ പുറം ഉയർത്തി, മുന്നിൽ നെഞ്ചിനെ ദൃഢമായി താങ്ങി നിലകൊള്ളണം।

Verse 59

संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् । संभृतप्राणसंचारः पाषाण इव निश्चलः

സ്വന്തം മൂക്കിന്റെ അഗ്രത്തിൽ ദൃഷ്ടി പതിപ്പിച്ച്, യാതൊരു ദിക്കിലേക്കും നോക്കാതെ, പ്രാണചലനം നിയന്ത്രിച്ച്, കല്ലുപോലെ അചഞ്ചലനായി നിന്നു।

Verse 60

स्वदेहायतनस्यांतर्विचिंत्य शिवमंबया । हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयज्ञेन पूजयेत्

സ്വദേഹമെന്ന ആലയത്തിനുള്ളിൽ അംബയോടുകൂടിയ ശിവനെ ധ്യാനിച്ച്, ഹൃദയപദ്മത്തിലെ പീഠികയിൽ ധ്യാനയജ്ഞം അർപ്പിച്ച് അവനെ പൂജിക്കണം।

Verse 61

मूले नासाग्रतो नाभौ कंठे वा तालुरंध्रयोः । भ्रूमध्ये द्वारदेशे वा ललाटे मूर्ध्नि वा स्मरेत्

മൂലാധാരത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ മൂക്കിന്റെ അഗ്രത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ നാഭിയിൽ; അല്ലെങ്കിൽ കണ്ഠത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ താലുവിലെ രന്ധ്രങ്ങളിൽ; അല്ലെങ്കിൽ ഭ്രൂമധ്യേ, അല്ലെങ്കിൽ ദ്വാരദേശത്ത്; അല്ലെങ്കിൽ ലലാട്ടത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ ശിരോശിഖരത്തിൽ (ശിവനെ) സ്മരിക്കണം।

Verse 62

परिकल्प्य यथान्यायं शिवयोः परमासनम् । तत्र सावरणं वापि निरावरणमेव वा

വിധിപ്രകാരം ശിവനും ദേവിക്കും പരമാസനം ഒരുക്കി, അവിടെ അത് ആവരണസഹിതമായും സ്ഥാപിക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ പൂർണ്ണ നിരാവരണമായി—ലളിതവും തടസ്സരഹിതവുമായി കൂടി സ്ഥാപിക്കാം।

Verse 63

द्विदलेषोडशारे वा द्वादशारे यथाविधि । दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे शिवं स्मरेत्

രണ്ടു ദളങ്ങളും പതിനാറു അരങ്ങളും ഉള്ള പദ്മത്തിലോ, അല്ലെങ്കിൽ വിധിപ്രകാരം പന്ത്രണ്ടു അരങ്ങളുള്ള പദ്മത്തിലോ—അഥവാ പത്തു അരങ്ങളിലോ, അല്ലെങ്കിൽ ഷട്കോണത്തിലോ, അല്ലെങ്കിൽ ചതുരസ്രത്തിലോ—ഭഗവാൻ ശിവനെ ധ്യാനിക്കണം।

Verse 64

भ्रुवोरंतरतः पद्मं द्विदलं तडिदुज्ज्वलम् । भ्रूमध्यस्थारविन्दस्य क्रमाद्वै दक्षिणोत्तरे

രണ്ടു ഭ്രൂകളുടെ ഇടവിടത്തിൽ മിന്നലുപോലെ ദീപ്തമായ രണ്ടുദള പദ്മമുണ്ട്. ഭ്രൂമധ്യസ്ഥമായ ആ അരവിന്ദത്തിൽ ക്രമമായി വലത്-ഇടത് തന്നെയാണ് ദക്ഷിണ-ഉത്തരമായി വിന്യസിച്ചിരിക്കുന്നത്।

Verse 65

विद्युत्समानवर्णे च पर्णे वर्णावसानके । षोडशारस्य पत्राणि स्वराः षोडश तानि वै

മിന്നൽനിറമുള്ള പത്രത്തിൽ അക്ഷരങ്ങൾ യഥാക്രമം സ്ഥാപിതമായിരിക്കുമ്പോൾ, ഷോഡശാര രൂപത്തിലെ പതിനാറു പത്രങ്ങൾ തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ പതിനാറു സ്വരങ്ങൾ.

Verse 66

पूर्वादीनि क्रमादेतत्पद्मं कन्दस्य मूलतः । ककारादिटकारांता वर्णाः पर्णान्यनुक्रमात्

കന്ദത്തിന്റെ മൂലത്തിൽ നിന്ന് ഈ പദ്മം കിഴക്ക് മുതലായ ദിക്കുകളുടെ ക്രമത്തിൽ വിന്യസിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ പത്രങ്ങൾ ക്രമമായി ‘ക’ മുതൽ ‘ട’ വരെ ഉള്ള വർണങ്ങളാണ്।

Verse 67

भानुवर्णस्य पद्मस्य ध्येयं तद्१ हृदयान्तरे । गोक्षीरधवलस्योक्ता डादिफान्ता यथाक्रमम्

ഹൃദയപ്രദേശത്തിൽ സൂര്യവർണ്ണമായി ദീപ്തമാകുന്ന ആ പദ്മത്തെ ധ്യാനിക്കണം. അത് പശുവിൻ പാലുപോലെ ധവളമാണെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു; അക്ഷരങ്ങൾ ‘ഡ’ മുതൽ ‘ഫ’ വരെ ക്രമമായി പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 68

अधो दलस्याम्बुजस्य एतस्य २ च दलानि षट् । विधूमांगारवर्णस्य वर्णा वाद्याश्च लान्तिमाः

ഇതിന്റെ താഴെയുള്ള അധഃപദ്മത്തിൽ ഈ രണ്ടിനുപുറമെ ആറു ദളങ്ങൾ ഉണ്ട്. അവയുടെ വർണ്ണം പുകരഹിത അങ്കാരത്തെപ്പോലെ; അതനുസരിച്ച നാദങ്ങൾ (സ്പന്ദനങ്ങൾ)യും അങ്ങനെ തന്നെ വിവരണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 69

मूलाधारारविंदस्य हेमाभस्य यथाक्रमम् । वकारादिसकारान्ता वर्णाः पर्णमयाः स्थिताः

സ്വർണ്ണപ്രഭപോലെ ദീപ്തമായ മൂലാധാര അരവിന്ദത്തിൽ, ക്രമാനുസരിച്ച് ‘വ’ മുതൽ ‘സ’ വരെ വർണ്ണങ്ങൾ ദളങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 70

एतेष्वथारविंदेषु यत्रैवाभिरतं मनः । तत्रैव देवं देवीं च चिंतयेद्धीरया धिया

ഈ അരവിന്ദങ്ങളിൽ എവിടെയാണോ മനസ് സത്യമായി ലീനമാകുന്നത്, അവിടെയേ സ്ഥിരബുദ്ധിയുള്ള সাধകൻ ശാന്തവും വിവേകപൂർണ്ണവുമായ ബുദ്ധിയാൽ ദേവൻ ശിവനെയും ദേവി ശക്തിയെയും ഒരുപോലെ ധ്യാനിക്കണം.

Verse 71

अंगुष्ठमात्रममलं दीप्यमानं समंततः । शुद्धदीपशिखाकारं स्वशक्त्या पूर्णमण्डितम्

അത് നിർമലം, അങ്കുഷ്ഠമാത്ര വലിപ്പമുള്ളത്, എല്ലാടവും പ്രകാശിക്കുന്നതു—ശുദ്ധ ദീപശിഖയുടെ ആകൃതിയുള്ളത്, സ്വശക്തിയാൽ പൂർണ്ണമായി അലങ്കൃതം.

Verse 72

इन्दुरेखासमाकारं तारारूपमथापि वा । नीवारशूकस्सदृशं बिससुत्राभमेव वा

അത് ചിലപ്പോൾ ചന്ദ്രകലയുടെ രേഖപോലെ, ചിലപ്പോൾ നക്ഷത്രരൂപമായും ദൃശ്യമാകും. ചിലപ്പോൾ കാട്ടുനെല്ലിന്റെ ശൂകപോലെ, വീണ്ടും താമരനാരിന്റെ സൂക്ഷ്മ നൂൽപോലെയും തോന്നും.

Verse 73

कदम्बगोलकाकारं तुषारकणिकोपमम् । क्षित्यादितत्त्वविजयं ध्याता यद्यपि वाञ्छति

ധ്യാതാവ് ഭൂമി മുതലായ തത്ത്വങ്ങളെ ജയിച്ച് അതിക്രമിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചാലും, ആ തത്ത്വാതീത സത്യത്തെ കടമ്പഫലത്തിന്റെ ഗോളകപോലെയും മഞ്ഞുതുള്ളിപോലെയും അതിസൂക്ഷ്മമെന്നു കരുതി ധ്യാനിക്കണം.

Verse 74

तत्तत्तत्त्वाधिपामेव मूर्तिं स्थूलां विचिंतयेत् । सदाशिवांता ब्रह्माद्यभवाद्याश्चाष्टमूर्तयः

ഓരോ തത്ത്വത്തിന്റെയും അധിപനായ അതേ സ്ഥൂലമൂർത്തിയെ ധ്യാനിക്കണം. സദാശിവം മുതൽ ബ്രഹ്മാവുവരെ, കൂടാതെ ഭവ മുതലായവയിൽ ആരംഭിക്കുന്ന—ഇവയാണ് പ്രഭുവിന്റെ അഷ്ടമൂർത്തികൾ.

Verse 75

शिवस्य मूर्तयः स्थूलाः शिवशास्त्रे विनिश्चिताः । घोरा मिश्रा प्रशान्ताश्च मूर्तयस्ता मुनीश्वरैः

ശിവശാസ്ത്രത്തിൽ ശിവന്റെ സ്ഥൂലമൂർത്തികൾ വ്യക്തമായി നിർണ്ണയിച്ചിരിക്കുന്നു. മുനീശ്വരന്മാർ അവയെ മൂന്നു തരമെന്ന് പ്രസ്താവിച്ചു—ഘോര, മിശ്ര, പ്രശാന്ത.

Verse 76

फलाभिलाषरहितैश्चिन्त्याश्चिन्ताविशारदैः । घोराश्चेच्चिंतिताः कुर्युः पापरोगपरिक्षयम्

ഫലലാഭാഭിലാഷമില്ലാത്ത, സ്ഥിരധ്യാനത്തിൽ നിപുണരായ সাধകർ ശിവന്റെ ഘോരരൂപങ്ങളെയോ മന്ത്രങ്ങളെയോ ചിന്തിക്കുമ്പോൾ പാപങ്ങളും പാപജന്യരോഗങ്ങളും പൂർണ്ണമായി ക്ഷയിക്കുന്നു।

Verse 77

चिरेण मिश्रे सौम्ये तु न सद्यो न चिरादपि । सौम्ये मुक्तिर्विशेषेण शांतिः प्रज्ञा प्रसिध्यति

മിശ്രവും സൗമ്യവുമായ മാർഗങ്ങളിൽ ഫലം ഉടൻ സിദ്ധിക്കുകയുമില്ല, അതിവേഗം ലഭിക്കുകയുമില്ല. എന്നാൽ സൗമ്യ മാർഗത്തിൽ പ്രത്യേകമായി മോക്ഷം സ്ഥാപിതമാകുന്നു; ശാന്തിയും പ്രജ്ഞയും പ്രസ്ഫുടിക്കുന്നു.

Verse 78

सिध्यंति सिद्धयश्चात्र क्रमशो नात्र संशयः

ഇവിടെ സിദ്ധികൾ ക്രമക്രമമായി സിദ്ധിക്കുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല.