प्रणवविभागः—वेदस्वरूपत्वं लिङ्गे च प्रतिष्ठा (The Division of Oṃ, Its Vedic Forms, and Its Placement in the Liṅga)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अथाविरभवत्तत्र सनादं शब्दलक्षणम् । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणः प्रतिपादकम्

ഉപമന്യു പറഞ്ഞു— അപ്പോൾ അവിടെ നാദസ്വരൂപമായ പവിത്ര ശബ്ദം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അത് ‘ഓം’ എന്ന ഏകാക്ഷര ബ്രഹ്മം, പരബ്രഹ്മത്തെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നതായിരുന്നു.

Verse 2

तदप्यविदितं तावद्ब्रह्मणा विष्णुना तथा । रजसा तमसा चित्तं तयोर्यस्मात्तिरस्कृतम्

ആ തത്ത്വം അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവിനും വിഷ്ണുവിനും പോലും അറിയപ്പെടാതെ തന്നെ നിന്നു; കാരണം രജസ്സും തമസ്സും അവരുടെ ചിത്തത്തെ മറച്ചിരുന്നു.

Verse 3

तदा विभक्तमभवच्चतुर्धैकं तदक्षरम् । अ उ मेति त्रिमात्राभिः परस्ताच्चार्धमात्रया

അപ്പോൾ ആ ഏക അക്ഷരം നാലായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടു—‘അ, ഉ, മ’ എന്ന മൂന്ന് മാത്രകളായി; അവയ്ക്കപ്പുറം അർദ്ധമാത്രയായി, നാദാതീത മൗനത്തിൽ പരമപതി ശിവനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നതായി.

Verse 4

तत्राकारः श्रितो भागे ज्वलल्लिंगस्य दक्षिणे । उकारश्चोत्तरे तद्वन्मकारस्तस्य मध्यतः

അവിടെ ജ്വലിക്കുന്ന ലിംഗത്തിന്റെ ദക്ഷിണഭാഗത്ത് ‘അ’കാരം സ്ഥാപിതമാണ്; അതുപോലെ ഉത്തരഭാഗത്ത് ‘ഉ’കാരം, അതിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ‘മ’കാരം വസിക്കുന്നു।

Verse 5

अर्धमात्रात्मको नादः श्रूयते लिंगमूर्धनि । विभक्ते ऽपि तदा तस्मिन्प्रणवे परमाक्षरे

ലിംഗത്തിന്റെ ശിരസ്സിൽ അർദ്ധമാത്രാ-സ്വഭാവമുള്ള നാദം ശ്രവിക്കപ്പെടുന്നു. പരമാക്ഷരമായ പ്രണവം (ഓം) ഭാഗങ്ങളാക്കി വിവേചിച്ചാലും, ആ സൂക്ഷ്മ നാദം തന്നെയാണ് അതിന്റെ പരതത്ത്വസാരമായി ശേഷിക്കുന്നത്।

Verse 6

विभावार्थं च तौ देवौ न किंचिदवजग्मतुः । वेदात्मना तदाव्यक्तः प्रणवो विकृतिं गतः

ആ തത്ത്വം ഗ്രഹിക്കുവാൻ ശ്രമിച്ച ആ രണ്ടു ദേവന്മാർക്കും ഒന്നും പിടികിട്ടിയില്ല. അപ്പോൾ വേദസ്വരൂപമായ അവ്യക്ത പ്രണവം വികൃതിയിലേറി വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, അവരുടെ ബോധത്തിനായി।

Verse 7

तत्राकारो ऋगभवदुकारो यजुरव्ययः । मकारस्साम संजातो नादस्त्वाथर्वणी श्रुतिः

അവിടെ ‘അ’കാരം ഋഗ്വേദമായി; ‘ഉ’കാരം അവ്യയമായ യജുര്‍വേദമായി. ‘മ’കാരം സാമവേദമായി ജനിച്ചു; നാദം തന്നേ അഥർവണീ ശ്രുതിയായി മാറി।

Verse 8

ऋगयं स्थापयामास समासात्त्वर्थमात्मनः । रजोगुणेषु ब्रह्माणं मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि

അവൻ തന്റെ സ്വതത്ത്വാർത്ഥം സംക്ഷിപ്തമായി വെളിപ്പെടുത്താൻ ഋഗ്വേദം സ്ഥാപിച്ചു; പിന്നെ രജോഗുണത്തിന്റെ മേഖലയിലായി ബ്രഹ്മാവിനെ നിയോഗിച്ചു—മൂർത്തികളിൽ ആദ്യം, ക്രിയകളിലും ആദ്യം।

Verse 9

सृष्टिं लोकेषु पृथिवीं तत्त्वेष्वात्मानमव्ययम् । कलाध्वनि निवृत्तिं च सद्यं ब्रह्मसु पञ्चसु

ലോകങ്ങളിൽ അവൻ സൃഷ്ടിരൂപമായ പ്രകടനം; തത്ത്വങ്ങളിൽ ഭൂമി; തത്ത്വങ്ങളിൽ അവ്യയമായ ആത്മസ്വരൂപൻ. കലാ-അധ്വ മാർഗത്തിൽ അവൻ തന്നെയാണ് നിവൃത്തി; പഞ്ചബ്രഹ്മങ്ങളിൽ അവൻ സദ്യഃ സന്നിഹിതൻ॥

Verse 10

लिंगभागेष्वधोभागं बीजाख्यं कारणत्रये । चतुःषष्टिगुणैश्वर्यं बौद्धं यदणिमादिषु

ലിംഗവിഭാഗങ്ങളിൽ അധോഭാഗം ‘ബീജം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അത് കാരണത്രയത്തോട് ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ആ തത്ത്വം അണിമാദി സിദ്ധികളോടുകൂടി ചതുഃഷഷ്ടി ഗുണൈശ്വര്യസമ്പന്നമായ ‘ബൗദ്ധ’ (അന്തരബോധശക്തി) ആയി ഗ്രഹിക്കണം॥

Verse 11

तदित्थमर्थैर्दशभिर्व्याप्तं विश्वमृचा जगत् । अथोपस्थापयामास स्वार्थं दशविधं यजुः

ഇങ്ങനെ ദശാർത്ഥങ്ങളാൽ ഋചാ സമസ്ത വിശ്വത്തെയും ചരാചര ജഗത്തെയും വ്യാപിച്ചു. തുടർന്ന് യജുസ് തന്റെ ദശവിധ സ്വാഭിപ്രായം വേറിട്ടായി അവതരിപ്പിച്ചു—യജ്ഞം, കർമ്മം, ഉപാസന എന്നിവയുടെ മാർഗം സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ട്॥

Verse 12

सत्त्वं गुणेषु विष्णुं च मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि । स्थितिं लोकेष्वंतरिक्षं विद्यां तत्त्वेषु च त्रिषु

ഗുണങ്ങളിൽ അവൻ സത്ത്വം; പരിപാലക ദേവതകളിൽ അവൻ വിഷ്ണു; മൂർത്തികളിൽ അവൻ ആദ്യം; പ്രവർത്തികളിൽ അവൻ തന്നെയാണ് ക്രിയാശക്തി. ലോകങ്ങളിൽ അവൻ ‘സ്ഥിതി’; പ്രദേശങ്ങളിൽ അവൻ അന്തരീക്ഷം; ത്രിതത്ത്വങ്ങളിൽ അവൻ വിദ്യ—ജീവനെ ശിവാഭിമുഖമാക്കുന്ന പ്രകാശജ്ഞാനം॥

Verse 13

कलाध्वसु प्रतिष्ठां च वामं ब्रह्मसु पञ्चसु । मध्यं तु लिंगभागेषु योनिं च त्रिषु हेतुषु

കലാധ്വങ്ങളിൽ പ്രതിഷ്ഠാ-ശക്തിയെ ധ്യാനിക്കണം; പഞ്ചബ്രഹ്മങ്ങളിൽ വാമഭാവത്തെ; ലിംഗഭാഗങ്ങളിൽ മധ്യത്തെ; മൂന്നു ഹേതുക്കളിൽ യോനി—ജനനമൂലം—എന്ന കാരണരൂപത്തെ ചിന്തിക്കണം.

Verse 14

प्राकृतं च यथैश्वर्यं तस्माद्विश्वं यजुर्मयम् । ततोपस्थापयामास सामार्थं दशधात्मनः

തന്റെ ഐശ്വര്യത്തിന് അനുസരിച്ച് അദ്ദേഹം പ്രാകൃത (ഭൗതിക) ക്രമവും സ്ഥാപിച്ചു. അതിൽ നിന്നു യജുർമയ യജ്ഞതത്ത്വം വ്യാപിച്ച വിശ്വം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; തുടർന്ന് ദശധാത്മക ജഗത്തിന്റെ പ്രവർത്തനശക്തി അദ്ദേഹം സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 15

तमोगुणेष्वथो रुद्रं मूर्तिष्वाद्यं क्रियासु च । संहृतिं त्रिषु लोकेषु तत्त्वेषु शिवमुत्तमम्

തമോഗുണതത്ത്വത്തിൽ അദ്ദേഹം രുദ്രൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നു; മൂർത്തികളിൽ അദ്ദേഹം ആദ്യം; പ്രവർത്തികളിൽ അദ്ദേഹം സംഹാരശക്തി. ത്രിലോകങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം സംഹൃതിസ്വരൂപം തന്നേ; എല്ലാ തത്ത്വങ്ങളിലും അദ്ദേഹം പരമശിവൻ—പരമസത്യം, അധിപൻ.

Verse 16

विद्याकलास्वघोरं च तथा ब्रह्मसु पञ्चसु । लिंगभागेषु पीठोर्ध्वं बीजिनं कारणत्रये

വിദ്യകളിലും കലകളിലും അദ്ദേഹം അഘോരൻ; അതുപോലെ പഞ്ചബ്രഹ്മങ്ങളിലും അദ്ദേഹം തന്നേ. ലിംഗഭാഗങ്ങളിൽ പീഠത്തിന്റെ മീതെ അദ്ദേഹം ബീജിൻ (ബീജധാരി) രൂപത്തിൽ ധ്യാന്യൻ; കാരണത്രയത്തിന്മേൽ അദ്ദേഹം അധിപൻ.

Verse 17

पौरुषं च तथैश्वर्यमित्थं साम्ना ततं जगत् । अथाथर्वाह नैर्गुण्यमर्थं प्रथममात्मनः

ഇങ്ങനെ പവിത്ര സാമൻ മുഖേന ഈ സമസ്ത ജഗത്ത് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു—പ്രഭുവിന്റെ പൗരുഷം (വ്യക്ത സാന്നിധ്യം) കൊണ്ടും, അവന്റെ ഐശ്വര്യം (സാർവഭൗമ ശക്തി) കൊണ്ടും. തുടർന്ന് അഥർവൻ ആത്മാവിന്റെ നിർഗുണ സത്യാർത്ഥം ആദ്യം പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 18

ततो महेश्वरं साक्षान्मूर्तिष्वपि सदाशिवम् । क्रियासु निष्क्रियस्यापि शिवस्य परमात्मनः

അപ്പോൾ അവൻ മഹേശ്വരനെ സാക്ഷാൽ അനുഭവിക്കുന്നു—മൂർത്തികളിലുമെല്ലാം വിരാജിക്കുന്ന സദാശിവനെ—ക്രിയകളിൽ ഏർപ്പെട്ടിട്ടും നിഷ്ക്രിയനായ പരമാത്മ ശിവനെ.

Verse 19

भूतानुग्रहणं चैव मुच्यंते येन जंतवः । लोकेष्वपि यतो वाचो निवृत्ता मनसा सह

അവന്റെ സർവ്വഭൂതങ്ങളോടുള്ള അനുകമ്പാനുഗ്രഹം കൊണ്ടുതന്നെ ജീവികൾ മോചിതരാകുന്നു; അവനെ എത്തിപ്പിടിക്കാനാകാതെ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും വാക്ക് മനസ്സോടുകൂടെ മടങ്ങിപ്പോകുന്നു।

Verse 20

तदूर्ध्वमुन्मना लोकात्सोमलोकमलौकिकम् । सोमस्सहोमया यत्र नित्यं निवसतीश्वरः

ഉന്മനാ-ലോകത്തിന് മീതെ അലൗകികമായ സോമ-ലോകം ഉണ്ട്; അവിടെ സോമൻ ഹോമയോടുകൂടെ നിത്യമായി വസിക്കുന്നു, അവിടെയേ ഈശ്വരനും സദാ വസിക്കുന്നു।

Verse 21

तदूर्ध्वमुन्मना लोकाद्यं प्राप्तो न निवर्तते । शांतिं च शांत्यतीतां च व्यापिकां चै कलास्वपि

ഉന്മനാ-ലോകത്തിന് മീതെ ഉയർന്ന് അതിനെ പ്രാപിച്ചവൻ പിന്നെ മടങ്ങിവരുകയില്ല; അവിടെ അവൻ ശാന്തിയെയും, ശാന്തിയെ അതിക്രമിക്കുന്ന ശാന്തിയെയും അനുഭവിക്കുന്നു—അത് സർവ്വവ്യാപിയും ഓരോ കലായിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 22

तत्पूरुषं तथेशानं ब्रह्म ब्रह्मसु पञ्चसु । मूर्धानमपि लिंगस्य नादभागेष्वनुत्तमम्

അഞ്ചു ബ്രഹ്മങ്ങളിൽ തത്പുരുഷനും ഈശാനനും തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മം; അവർ ലിംഗത്തിന്റെ പരമ ‘ശിരസ്’ എന്നു പ്രസിദ്ധം—നാദഭാഗങ്ങളിൽ അനുത്തമം।

Verse 23

यत्रावाह्य समाराध्यः केवलो निष्कलः शिवः । तत्तेष्वपि तदा बिंदोर्नादाच्छक्तेस्ततः परात्

എവിടെ ഏകമായ നിഷ്കലനായ ഭഗവാൻ ശിവനെ ആവാഹനം ചെയ്ത് വിധിപൂർവ്വം ആരാധിക്കപ്പെടുന്നുവോ, അവിടെ അവൻ തത്ത്വങ്ങളിലുപോലും ബിന്ദുവിനെ അതിക്രമിച്ച്, നാദത്തെ അതിക്രമിച്ച്, ശക്തിയെയും മീതെ പരാത്പരനായി അനുഭവപ്പെടുന്നു।

Verse 24

तत्त्वादपि परं तत्त्वमतत्त्वं परमार्थतः । कारणेषु त्रयातीतान्मायाविक्षोभकारणात्

പരമാർത്ഥത്തിൽ അവൻ തത്ത്വങ്ങളേക്കാളും പരമായ പരതത്ത്വം—‘അതത്ത്വ’ സ്വരൂപം; അവൻ ത്രിവിധ കാരണതത്ത്വങ്ങളെ അതിക്രമിച്ച്, മായയെ വിക്ഷോഭിപ്പിക്കുന്ന മൂലകാരണമാകുന്നു.

Verse 25

अनंताच्छुद्धविद्यायाः परस्ताच्च महेश्वरात् । सर्वविद्येश्वराधीशान्न पराच्च सदाशिवात्

അനന്തനെയും അതിക്രമിച്ച്, ശുദ്ധവിദ്യയെയും അതിക്രമിച്ച്, മഹേശ്വരനെയും അതിക്രമിച്ച്—സകല വിദ്യേശ്വരന്മാരുടെയും അധീശ്വരനായ സദാശിവനേക്കാൾ പരമൻ മറ്റാരുമില്ല।

Verse 26

सर्वमंत्रतनोर्देवाच्छक्तित्रयसमन्वितात् । पञ्चवक्त्राद्दशभुजात्साक्षात्सकलनिष्कलात्

സകല മന്ത്രങ്ങളുടെയും തനുസ്വരൂപനായ ദേവൻ, ത്രിശക്തികളാൽ സമന്വിതൻ; പഞ്ചവക്ത്രൻ, ദശഭുജൻ—സാക്ഷാൽ സകലനും നിഷ്കലനും ആയ ശിവൻ തന്നെയാണ് അവൻ।

Verse 27

तस्मादपि पराद्बिंदोरर्धेदोश्च ततः परात् । ततः परान्निशाधीशान्नादाख्याच्च ततः परात्

അതിലും പരം ബിന്ദു; അർധമാത്രയെയും അതിക്രമിച്ച് അതിനുമപ്പുറം പരതത്ത്വം. നിശാധീശൻ (ചന്ദ്രൻ) കാളും ഉയർന്നത് നാദതത്ത്വം; നാദത്തെയും അതിക്രമിച്ച് പരമശിവൻ—അതീത പതി—ശബ്ദവും ചിഹ്നവും എന്ന എല്ലാ പടവുകളും മീതെ നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 28

ततः परात्सुषुम्नेशाद्ब्रह्मरंध्रेश्वरादपि । ततः परस्माच्छक्तेश्च परस्ताच्छिवतत्त्वतः

സുഷുമ്നയുടെ അധീശ്വരനെയും അതീതമായി, ബ്രഹ്മരന്ധ്രത്തിന്റെ അധിപനെയും അതീതമായി; അതിനും പരമായി ശക്തി, ശക്തിയെയും അതീതമായി പരമ ശിവതത്ത്വം നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 29

परमं कारणं साक्षात्स्वयं निष्कारणं शिवम् । कारणानां च धातारं ध्यातारां ध्येयमव्ययम्

ശിവൻ സാക്ഷാൽ പരമകാരണം; എങ്കിലും അവൻ സ്വയം നിർകാരണം. അവൻ സർവകാരണങ്ങളുടെ ധാതാവും ധ്യാനികൾക്കുള്ള അവ്യയ ധ്യേയവും ആകുന്നു.

Verse 30

परमाकाशमध्यस्थं परमात्मोपरि स्थितं । सर्वैश्वर्येण संपन्नं सर्वेश्वरमनीश्वरम्

അവൻ പരമാകാശത്തിന്റെ മദ്ധ്യേ വസിക്കുന്നു; പരമാത്മാവിനും മീതെ സ്ഥാപിതൻ. സർവ ഐശ്വര്യങ്ങളാൽ സമ്പന്നൻ; സർവേശ്വരൻ—എന്നാൽ ആരുടെയും അധീനനല്ല.

Verse 31

ऐश्वर्याच्चापि मायेयादशुद्धान्मानुषादिकात् । अपराच्च परात्त्याज्यादधिशुद्धाध्वगोचरात्

മായയിൽ നിന്നുയരുന്ന, ഐശ്വര്യ-മണ്ഡലത്തിൽപ്പെടുന്ന മനുഷ്യാദി അശുദ്ധാവസ്ഥകൾ ഉപേക്ഷിക്കണം. അധിശുദ്ധാധ്വത്തിന് അതീതമായ പരമത്തെ പ്രാപിക്കാൻ താഴ്ന്നതും ഉയർന്നതുമായ തത്ത്വങ്ങളെയും വിട്ടൊഴിയണം.

Verse 32

तत्पराच्छुद्धविद्याद्यादुन्मनांतात्परात्परात् । परमं परमैश्वर्यमुन्मनाद्यमनादि च

അതിന് അപ്പുറം ശുദ്ധവിദ്യയുണ്ട്; അതിനും അപ്പുറം ഉന്മനാ—മനസ്സിനെ അതിക്രമിച്ച അവസ്ഥ—പരത്തിനും പരം. അതുതന്നെ പരമപരമൈശ്വര്യം; ഉന്മനയിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നിയാലും സ്വയം അനാദി.

Verse 33

अपारमपराधीनं निरस्तातिशयं स्थिरम् । इत्थमर्थैर्दशविधैरियमाथर्वणी श्रुतिः

ഈ ആഥർവണീ ശ്രുതി പത്ത് വിധ അർത്ഥങ്ങളാൽ ശിവനെ അപാരം, പരാധീനതരഹിതം, അതിശയരഹിതം (അനുത്തരം), നിത്യസ്ഥിരം എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—അവൻ പതി, അചലപ്രഭു; ബന്ധിതജീവനെ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നവൻ.

Verse 34

यस्माद्गरीयसी तस्माद्विश्वं व्याप्तमथर्वणात् । ऋग्वेदः पुनराहेदं जाग्रद्रूपं मयोच्यते

ഇത് ഏറ്റവും ഗുരുതരവും ഉന്നതവും ആകയാൽ, അഥർവവേദം സമഗ്ര വിശ്വത്തെയും വ്യാപിക്കുന്നു. പിന്നെയും ഋഗ്വേദം പറയുന്നു—ഇത് ഞാൻ ജാഗ്രത്-രൂപമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 35

येनाहमात्मतत्त्वस्य नित्यमस्म्यभिधायकः । यजुर्वेदो ऽवदत्तद्वत्स्वप्नावस्था मयोच्यते

ഏത് അന്തർതത്ത്വം കൊണ്ടാണ് ഞാൻ ആത്മതത്ത്വസത്യത്തിന്റെ നിത്യ വെളിപ്പെടുത്തുന്നവൻ ആകുന്നത്, അതുപോലെ യജുർവേദത്തെ ഞാൻ സ്വപ്നാവസ്ഥയുടെ സ്വരൂപമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 36

भोग्यात्मना परिणता विद्यावेद्या यतो मयि । साम चाह सुषुप्त्याख्यमेवं सर्वं मयोच्यते

ഭോഗ്യരൂപമായി പരിണമിക്കുന്ന വിദ്യാശക്തി, എന്നിൽ തന്നെ അധിഷ്ഠിതമായതിനാൽ ‘വേദ്യ’മാകുന്നു. അതേ അവസ്ഥ ‘സുഷുപ്തി’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ഇങ്ങനെ എല്ലാം ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 37

ममार्थेन शिवेनेदं तामसेनाभिधीयते । अथर्वाह तुरायाख्यं तुरीयातीतमेव च

എന്റെ അഭിപ്രായപ്രകാരം താമസസ്വരൂപനായ ശിവൻ തന്നെയാണ് ഈ ഉപദേശം പ്രസ്താവിക്കുന്നത്. ഇത് ‘അഥർവാഹ’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു, ‘തുരാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധം, കൂടാതെ തുരീയത്തെയും അതിക്രമിക്കുന്ന ‘തുരീയാതീത’മാണ്.

Verse 38

मयाभिधीयते तस्मादध्वातीतपदोस्म्यहम् । अध्वात्मकं तु त्रितयं शिवविद्यात्मसंज्ञितम्

അതുകൊണ്ട് ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു—ഞാൻ അധ്വങ്ങളെ അതീതമായ പദത്തിൽ സ്ഥാപിതനാണ്; അധ്വസ്വഭാവമായ ആ ത്രയം ‘ശിവവിദ്യാ’യുടെ ആത്മസാരമായി അറിയപ്പെടുന്നു।

Verse 39

तत्त्रैगुण्यं त्रयीसाध्यं संशोध्यं च पदैषिणा । अध्वातीतं तुरीयाख्यं निर्वाणं परमं पदम्

പരമപദം തേടുന്ന সাধകൻ ത്രിഗുണമയവും വേദത്രയംകൊണ്ട് ഗ്രാഹ്യവുമായ തത്ത്വത്തെ സമ്യകായി ശുദ്ധീകരിക്കണം. എല്ലാ അധ്വങ്ങളെയും അതിക്രമിച്ച് ‘തുരീയ’ എന്ന അവസ്ഥയായ പരമ നിർവാണപദം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 40

तदतीतं च नैर्गुण्यादध्वनोस्य विशोधकम् । द्वयोः प्रमापको नादो नदांतश्च मदात्मकः

ആ സമസ്ത അധ്വം അതിക്രമിച്ചതത് നിർഗുണസ്വരൂപവും ഈ പ്രകടനധാരയെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതുമാണ്. നാദം വ്യക്ത-അവ്യക്ത ഇരുവിന്റെയും അളവിടുന്ന-നിയന്ത്രിക്കുന്ന തത്ത്വം; നാദാന്തം ‘അഹം’—അന്തരസ്വബോധം—സ്വരൂപം.

Verse 41

तस्मान्ममार्थस्वातंत्र्यात्प्रधानः परमेश्वरः । यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्रधान्ययोगतः

അതുകൊണ്ട് അർത്ഥവിഷയത്തിൽ എന്റെ സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛാശക്തിയാൽ ഞാൻ പരമേശ്വരൻ തന്നെയാണ് പ്രധാന കാരണം. ഉള്ളതെല്ലാം ഗുണങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യവും അവയുടെ സംയോഗവും അനുസരിച്ച് പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

Verse 42

समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते । सवार्थवाचकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम्

അവർ പ്രണവം (ഓം) എന്നതിന്റെ അർത്ഥം സമസ്തരൂപത്തിലും വ്യസ്ത (വിഭക്ത) വിശകലനത്തിലും പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് സർവാർത്ഥവാചകമായ ഈ അക്ഷരം ഏക ബ്രഹ്മം തന്നെയാണ്.

Verse 43

तेनोमिति जगत्कृत्स्नं कुरुते प्रथमं शिवः । शिवो हि प्रणवो ह्येष प्रणवो हि शिवः स्मृतः

അപ്പോൾ ‘ഓം’ എന്നു ഉച്ചരിച്ച് ശിവൻ ആദ്യം സമസ്ത ജഗത്തെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ശിവൻ തന്നെയാണ് ഈ പ്രണവം; പ്രണവം തന്നെയാണ് ശിവസ്വരൂപമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 44

वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः । चिंतया रहितो रुद्रो वाचोयन्मनसा सह

വാച്യം (അർത്ഥം)യും വാചകം (ശബ്ദം)യും തമ്മിലുള്ള ഭേദം പൂർണ്ണമായും പരമമല്ല; അതുകൊണ്ട് ചിന്താരഹിതനായ രുദ്രൻ മനസ്സോടുകൂടെ വാക്കിനെയും അതിക്രമിക്കുന്നു.

Verse 45

अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः । एकाक्षरादकाराख्यादात्मा ब्रह्माभिधीयते

ആ പരമതത്ത്വത്തെ എത്തിപ്പിടിക്കാനാകാതെ വാക്കുകൾ മടങ്ങിപ്പോകുന്നു; എങ്കിലും അവൻ ഏകാക്ഷരത്താൽ സൂചിതനാകുന്നു. ‘അ’ എന്ന ഏകാക്ഷരത്തിൽ നിന്നാണ് ആത്മാവിനെ ‘ബ്രഹ്മം’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്.

Verse 46

एकाक्षरादुकाराख्याद्द्विधा विष्णुरुदीर्यते । एकाक्षरान्मकाराख्याच्छिवो रुद्र उदाहृतः

‘ഉ’ എന്ന ഏകാക്ഷരത്തിൽ നിന്ന് വിഷ്ണുവിനെ ദ്വിവിധമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ‘മ’ എന്ന ഏകാക്ഷരത്തിൽ നിന്ന് ശിവനെ രുദ്രനായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 47

दक्षिणांगान्महेशस्य जातो ब्रह्मात्मसंज्ञिकः । वामांगादभवद्विष्णुस्ततो विद्येति संज्ञितः

മഹേശ്വരന്റെ വലത് അങ്കത്തിൽ നിന്ന് ‘ബ്രഹ്മ-തത്ത്വ’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ബ്രഹ്മാവ് ജനിച്ചു. അവന്റെ ഇടത് അങ്കത്തിൽ നിന്ന് വിഷ്ണു ഉദിച്ചു; അതിനാൽ അവൻ ‘വിദ്യ’ എന്നു സംജ്ഞിതനായി.

Verse 48

हृदयान्नीलरुद्रो भूच्छिवस्य शिवसंज्ञिकः । सृष्टेः प्रवर्तको ब्रह्मा स्थितेर्विष्णुर्विमोहकः

ശിവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്നു നീലരുദ്രൻ ഉദ്ഭവിച്ചു; ‘ശിവ’ എന്ന നാമത്താൽ തന്നേ പ്രസിദ്ധൻ. സൃഷ്ടിയുടെ പ്രേരകൻ ബ്രഹ്മാവും, സ്ഥിതിയുടെ അധിഷ്ഠാതാവ് വിഷ്ണുവും—മോഹം വരുത്തുന്നവനും ആകുന്നു.

Verse 49

संहारस्य तथा रुद्रस्तयोर्नित्यं नियामकः । तस्मात्त्रयस्ते कथ्यंते जगतः कारणानि च

സംഹാരത്തിന്റെ കർത്താവ് രുദ്രൻ; സൃഷ്ടിയും സ്ഥിതിയും എന്ന ആ രണ്ടു ശക്തികളെയും അദ്ദേഹം നിത്യമായി നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും ആകുന്നു. അതിനാൽ ആ മൂന്നുപേരെയാണ് ലോകത്തിന്റെ കാരണങ്ങൾ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 50

कारणत्रयहेतुश्च शिवः परमकारणम् । अर्थमेतमविज्ञाय रजसा बद्धवैरयोः

മൂന്നു കാരണങ്ങളുടെയും കാരണം ശിവൻ; അവൻ തന്നെയാണ് പരമകാരണം. ഈ സത്യം അറിയാതെ രജോഗുണത്തിൽ ബന്ധിതരായ ജീവികൾ പരസ്പര വൈരത്തിലേക്ക് വീഴുന്നു.

Verse 51

युवयोः प्रतिबोधाय मध्ये लिंगमुपस्थितम् । एवमोमिति मां प्राहुर्यदिहोक्तमथर्वणा

നിങ്ങൾ ഇരുവരെയും ബോധിപ്പിക്കാനായി നിങ്ങളുടെ മദ്ധ്യേ ലിംഗം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ‘ഏവം—ഓം’ എന്നു പറഞ്ഞു അവർ എന്നെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു—ഇവിടെ അഥർവൻ പ്രസ്താവിച്ചതുപോലെ.

Verse 52

ऋचो यजूंषि सामानि शाखाश्चान्याः सहस्रशः । वेदेष्वेवं स्वयं वक्त्रैर्व्यक्तमित्यवदत्स्वपि

ഋക് മന്ത്രങ്ങളും, യജുസ് സൂത്രങ്ങളും, സാമഗാനങ്ങളും, ആയിരക്കണക്കിന് മറ്റ് വേദശാഖകളും—ഇവയെല്ലാം വേദങ്ങളിൽ ഇങ്ങനെ വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ വായിൽ നിന്നുതന്നെ സ്വയം ഉച്ചരിച്ചതുപോലെ.

Verse 53

स्वप्नानुभूतमिव तत्ताभ्यां नाध्यवसीयते । तयोस्तत्र प्रबोधाय तमोपनयनाय च

ആ യാഥാർത്ഥ്യം അവർക്കു സ്വപ്നാനുഭവംപോലെ തോന്നിയാലും ഉറപ്പായി നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നില്ല. അതിനാൽ ആ സാഹചര്യത്തിൽ അവരുടെ പ്രബോധത്തിനും തമസ് (അജ്ഞാനം) നീക്കുന്നതിനുമായി ഈ ഉപദേശം നൽകപ്പെടുന്നു.

Verse 54

लिंगेपि मुद्रितं सर्वं यथा वेदैरुदाहृतम् । तद्दृष्ट्वा मुद्रितं लिंगे प्रसादाल्लिंगिनस्तदा

വേദങ്ങളിൽ പ്രസ്താവിച്ചതുപോലെ ലിംഗത്തിലും എല്ലാം മുദ്രിതമായിരുന്നു. ലിംഗത്തിൽ അതു മുദ്രിതമായി കണ്ടപ്പോൾ അന്നേ സമയം ലിംഗോപാസകർ പ്രസാദമായ കൃപ പ്രാപിച്ചു.

Verse 55

प्रशांतमनसौ देवौ प्रबुद्धौ संबभूवतुः । उत्पत्तिं विलयं चैव यथात्म्यं च षडध्वनाम्

മനം ശാന്തമായപ്പോൾ ആ രണ്ടു ദേവന്മാർ പൂർണ്ണമായി പ്രബുദ്ധരായി. അവർ ഷഡധ്വങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും ലയവും, അവയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവവും വ്യക്തമായി ഗ്രഹിച്ചു.

Verse 56

ततः परतरं धाम धामवंतं च पूरुषम् । निरुत्तरतरं ब्रह्म निष्कलं शिवमीश्वरम्

അതിലും പരമമായത് പരമധാമവും, ആ ധാമത്തിന്റെ ദീപ്തി ധരിക്കുന്ന പുരുഷനും ആകുന്നു—ഈശ്വരൻ ശിവൻ. അവൻ അനുത്തര ബ്രഹ്മം, നിഷ്കലൻ, വിഭജനരഹിതൻ.

Verse 57

पशुपाशमयस्यास्य प्रपञ्चस्य सदा पतिम् । अकुतोभयमत्यंतमवृद्धिक्षयमव्ययम्

പശുവും പാശവും നിറഞ്ഞ ഈ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പതി ആയ ശിവനെ ഞാൻ സദാ വന്ദിക്കുന്നു. അവൻ പരമനിർഭയൻ, വർദ്ധി-ക്ഷയാതീതൻ, അവ്യയൻ.

Verse 58

वाह्यमाभ्यंतरं व्याप्तं वाह्याभ्यंतरवर्जितम् । निरस्तातिशयं शश्वद्विश्वलोकविलक्षणम्

അവൻ ബാഹ്യവും അന്തഃവും എല്ലാം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും ‘ബാഹ്യ–അന്തഃ’ എന്ന ഭേദബോധത്തിൽ നിന്നു വിമുക്തൻ. സദാ അതിശയരഹിതൻ, ശാശ്വതൻ, ലോകക്രമങ്ങളിൽ നിന്നു നിത്യവും വ്യത്യസ്തൻ।

Verse 59

अलक्षणमनिर्देश्यमवाङ्मनसगोचरम् । प्रकाशैकरसं शांतं प्रसन्नं सततोदितम्

അവൻ ലക്ഷണരഹിതൻ, നിർവചനാതീതൻ, വാക്കിനും മനസ്സിനും അഗോചരൻ. ശുദ്ധ പ്രകാശ-ചൈതന്യത്തിന്റെ ഏകരസം—സദാ ശാന്തൻ, പ്രസന്നൻ, നിത്യ സ്വയംപ്രകാശിതൻ।

Verse 60

सर्वकल्याणनिलयं शक्त्या तादृशयान्वितम् । ज्ञात्वा देवं विरूपाक्षं ब्रह्मनारायणौ तदा

അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവും നാരായണനും—സകല മംഗളങ്ങളുടെയും നിവാസവും, അത്തരം ദിവ്യശക്തിയോടു യുക്തനുമായ വിരൂപാക്ഷ ദേവനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്—അവന്റെ പരമ ദൈവത്വം അറിഞ്ഞു।

Verse 61

रचयित्वांजलिं मूर्ध्नि भीतौ तौ वाचमूचतुः । ब्रह्मोवाच । अज्ञो वाहमभिज्ञो वा त्वयादौ देव निर्मितः

അവർ ഇരുവരും ഭീതിയോടെ തലയിൽ അഞ്ജലി ചേർത്ത് സംസാരിച്ചു. ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—“ഞാൻ അജ്ഞനായാലും ജ്ഞനായാലും, ഹേ ദേവാ! ആദിയിൽ എന്നെ സൃഷ്ടിച്ചത് നീ തന്നെയാണ്।”

Verse 62

ईदृशीं भ्रांतिमापन्न इति को ऽत्रापराध्यति । आस्तां ममेदमज्ञानं त्वयि सन्निहते प्रभो

ഇത്തരമൊരു ഭ്രമത്തിൽ വീണാൽ ഇവിടെ കുറ്റക്കാരൻ ആരാണ്? ഹേ പ്രഭോ! നീ സന്നിഹിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു—എന്റെ ഈ അജ്ഞാനം നീക്കിക്കൊണ്ട് ക്ഷമിക്കണമേ।

Verse 63

निर्भयः को ऽभिभाषेत कृत्यं स्वस्य परस्य वा । आवयोर्देवदेवस्य विवादो ऽपि हि शोभनः

നിർഭയനായി ആരാണ് തനിക്കോ മറ്റൊരാൾക്കോ ചെയ്യേണ്ടത് എന്തെന്ന് പറയുക? എങ്കിലും ദേവദേവനായ മഹാദേവനെ സംബന്ധിച്ച നമ്മുടെ തർക്കം പോലും ശോഭനമാണ്; യഥോചിതധർമ്മനിർണ്ണയത്തിനായതിനാൽ।

Verse 64

पादप्रणामफलदो नाथस्य भवतो यतः । विष्णुरुवाच । स्तोतुं देव न वागस्ति महिम्नः सदृशी तव

കാരണം നിങ്ങൾ, ഹേ നാഥാ, നിങ്ങളുടെ പാദങ്ങളിൽ പ്രണാമത്തിന്റെ ഫലം നൽകുന്നു. വിഷ്ണു പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ, നിങ്ങളുടെ മഹിമയെ സ്തുതിക്കാൻ വാക്കിന് ശേഷിയില്ല; നിങ്ങളുടെ മഹിമയ്ക്ക് തുല്യം ഒന്നുമില്ല।

Verse 65

प्रभोरग्रे विधेयानां तूष्णींभावो व्यतिक्रमः । किमत्र संघटेत्कृत्यमित्येवावसरोचितम्

പ്രഭുവിന്റെ സന്നിധിയിൽ വിധേയർക്കു മൗനം പോലും അതിക്രമമാണ്. ഇവിടെ ഈ സമയത്ത് യോജിച്ചത് ഇതുമാത്രം—“എന്ത് സേവയാണ് ചെയ്യേണ്ടത്?”

Verse 66

अजानन्नपि यत्किंचित्प्रलप्य त्वां नतो ऽस्म्यहम् । कारणत्वं त्वया दत्तं विस्मृतं तव मायया

അറിയാതെയെങ്കിലും ഞാൻ എന്തെങ്കിലും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിങ്ങളെ നമസ്കരിക്കുന്നു. നിങ്ങൾ തന്ന ‘കാരണമാകുന്ന സ്ഥാനം’ നിങ്ങളുടെ മായയിൽ മോഹിതനായി ഞാൻ മറന്നുപോയി।

Verse 67

मोहितो ऽहंकृतश्चापि पुनरेवास्मि शासितः । विज्ञापितैः किं बहुभिर्भीतोस्मि भृशमीश्वर

മോഹിതനായി അഹങ്കാരത്തിൽ പെട്ട് ഞാൻ വീണ്ടും ശാസിക്കപ്പെടുന്നു. പലവിധ അപേക്ഷകൾ കൊണ്ട് എന്ത് പ്രയോജനം? ഹേ ഈശ്വരാ, ഞാൻ അത്യന്തം ഭീതനാണ്।

Verse 68

यतो ऽहमपरिच्छेद्यं त्वां परिच्छेत्तुमुद्यतः । त्वामुशंति महादेवं भीतानामार्तिनाशनम्

ഞാൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ അളക്കാനാവാത്ത നിന്നെ അളന്ന് നിർവചിക്കാൻ ഉദ്യതനായതിനാൽ, ജനങ്ങൾ നിന്നെ മഹാദേവൻ, ഭീതരുടെ ആർതി-ദുഃഖം നശിപ്പിക്കുന്നവൻ എന്നു സ്തുതിക്കുന്നു।

Verse 69

अतो व्यतिक्रमं मे ऽद्य क्षंतुमर्हसि शंकर । इति विज्ञापितस्ताभ्यामीश्वराभ्यां महेश्वरः

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ശങ്കരാ, ഇന്നെന്റെ അതിക്രമം ക്ഷമിക്കേണ്ടത് നിങ്ങളാണ്—എന്ന് ആ രണ്ടു ദേവാധിപന്മാർ അപേക്ഷിച്ചതോടെ, മഹേശ്വരൻ അതറിഞ്ഞു.

Verse 70

प्रीतो ऽनुगृह्य तौ देवौ स्मितपूर्वमभाषत । ईश्वर उवाच । वत्सवत्स विधे विष्णो मायया मम मोहितौ

പ്രസന്നനായി ഭഗവാൻ ആ രണ്ടു ദേവന്മാരെ അനുഗ്രഹിച്ച്, മന്ദസ്മിതത്തോടെ അരുളിച്ചെയ്തു—ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു: വത്സങ്ങളേ! വിധേ (ബ്രഹ്മാ), വിഷ്ണോ! നിങ്ങൾ ഇരുവരും എന്റെ മായയാൽ മോഹിതരായിരിക്കുന്നു।

Verse 71

युवां प्रभुत्वे ऽहंकृत्य बुद्धवैरो परस्परम् । विवादं युद्धपर्यंतं कृत्वा नोपरतौ किल

പ്രഭുത്വത്തിന്റെ അഹങ്കാരത്തിൽ നിങ്ങൾ ഇരുവരും പരസ്പരം മനസ്സിൽ വൈരം വളർത്തി; തർക്കം യുദ്ധത്തിന്റെ അതിരുവരെ കൊണ്ടുപോയിട്ടും നിങ്ങൾ സത്യത്തിൽ നിർത്തിയില്ല.

Verse 72

ततश्च्छिन्ना प्रजासृष्टिर्जगत्कारणभूतयोः । अज्ञानमानप्रभवाद्वैमत्याद्युवयोरपि

അതിനുശേഷം, ലോകത്തിന്റെ കാരണതത്ത്വങ്ങളായിരുന്നിട്ടും നിങ്ങൾ ഇരുവരുടെയും പ്രജാസൃഷ്ടി തടസ്സപ്പെട്ടു; അജ്ഞാനവും മാനവും മൂലം ഉദ്ഭവിച്ച പരസ്പര വൈമത്യാദി ദോഷങ്ങൾ നിങ്ങളിലും പ്രവേശിച്ചു.

Verse 73

तन्निवर्तयितुं युष्मद्दर्पमोहौ मयैव तु । एवं निवारितावद्यलिंगाविर्भावलीलया

നിങ്ങളുടെ ദർപ്പവും മോഹവും നീക്കുവാൻ ഈ പ്രവർത്തി ഞാൻ തന്നെയാണു ചെയ്തത്; അതിനാൽ ഇന്ന് എന്റെ ലിംഗാവിർഭാവ-ലീലകൊണ്ട് നിങ്ങൾ ഇരുവരും തടയപ്പെട്ടു നിയന്ത്രിതരായി।

Verse 74

तस्माद्भूयो विवादं च व्रीडां चोत्सृज्य कृत्स्नशः । यथास्वं कर्म कुर्यातां भवंतौ वीतमत्सरौ

അതുകൊണ്ട് ഇനി യാതൊരു തർക്കവും, എല്ലാത്തരം ലജ്ജയും പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കുവിൻ; അസൂയരഹിതരായി നിങ്ങൾ ഇരുവരും തത്തത്തായ യുക്തമായ കര്‍ത്തവ്യങ്ങൾ യഥാവിധി നിർവഹിക്കുവിൻ।

Verse 75

पुरा ममाज्ञया सार्धं समस्तज्ञानसंहिताः । युवाभ्यां हि मया दत्ता कारणत्वप्रसिद्धये

മുമ്പ് എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം സമസ്തജ്ഞാനസംഹിതകൾ ഞാൻ തന്നേ നിങ്ങൾ ഇരുവർക്കും നൽകിയിരുന്നു; ഈ പ്രവർത്തിയിൽ നിങ്ങളുടെ കാരണത്വം (ഉപകരണത്വം) സുപ്രസിദ്ധമാകുവാൻ വേണ്ടി।

Verse 76

मंत्ररत्नं च सूत्राख्यं पञ्चाक्षरमयं परम् । मयोपदिष्टं सर्वं तद्युवयोरद्य विस्मृतम्

‘സൂത്ര’മെന്നു പ്രസിദ്ധമായ, പഞ്ചാക്ഷരമയമായ ആ പരമ മന്ത്രരത്നം ഞാൻ തന്നേ പൂർണ്ണമായി ഉപദേശിച്ചതാണ്; അതെല്ലാം ഇന്ന് നിങ്ങൾ ഇരുവരും മറന്നിരിക്കുന്നു।

Verse 77

ददामि च पुनः सर्वं यथापूर्वं ममाज्ञया । यतो विना युवां तेन न क्षमौ सृष्टिरक्षणे

എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞാൻ എല്ലാം വീണ്ടും മുൻപുപോലെ നൽകുന്നു; കാരണം നിങ്ങൾ ഇരുവരുമില്ലാതെ അവൻ സൃഷ്ടിയെ പോഷിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യാൻ ശേഷിയുള്ളവനല്ല।

Verse 78

एवमुक्त्वा महादेवो नारायणपितामहौ । मंत्रराजं ददौ ताभ्यां ज्ञानसंहितया सह

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം മഹാദേവൻ നാരായണനും പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്)നും ജ്ഞാനസംഹിതയോടുകൂടി മന്ത്രങ്ങളുടെ രാജാവായ മന്ത്രരാജം നൽകി.

Verse 79

तौ लब्ध्वा महतीं दिव्यामाज्ञां माहेश्वरीं पराम् । महार्थं मंत्ररत्नं च तथैव सकलाः कलाः

അവർ മഹേശ്വരന്റെ മഹത്തായ, ദിവ്യമായ, പരമമായ ആജ്ഞ ലഭിച്ചു; കൂടാതെ ഗൂഢാർത്ഥമുള്ള മന്ത്രരത്നവും സമസ്ത പവിത്ര കലകളും പൂർണ്ണമായി പ്രാപിച്ചു।

Verse 80

दंडवत्प्रणतिं कृत्वा देवदेवस्य पादयोः । अतिष्ठतां वीतभयावानंदास्तिमितौ तदा

ദേവദേവനായ ശ്രീശിവന്റെ പാദങ്ങളിൽ ദണ്ഡവത് പ്രണാമം ചെയ്ത്, അവർ ഇരുവരും അപ്പോൾ അവിടെ ഭയരഹിതരായി നിന്നു—മനം ആനന്ദത്തിൽ നിശ്ചലമായി ലീനമായി।

Verse 81

एतस्मिन्नंतरे चित्रमिंद्रजालवदैश्वरम् । लिंगं क्वापि तिरोभूतं न ताभ्यामुपलभ्यते

ഇതിനിടയിൽ ഭഗവാന്റെ അത്ഭുതകരമായ, ഇന്ദ്രജാലസദൃശമായ ഐശ്വര്യശക്തിയാൽ ലിംഗം എവിടെയോ അന്തർധാനം ചെയ്തു; അവർ ഇരുവരും അതിനെ ഇനി കാണാനോ ഗ്രഹിക്കാനോ കഴിഞ്ഞില്ല।

Verse 82

ततो विलप्य हाहेति सद्यःप्रणयभंगतः । किमसत्यमिदं वृत्तमिति चोक्त्वा परस्परम्

പിന്നീട് സ്നേഹബന്ധം പെട്ടെന്ന് ഭംഗപ്പെട്ടതിനാൽ അവർ ‘ഹാ ഹാ’ എന്നു വിലപിച്ചു; പരസ്പരം പറഞ്ഞു—“ഇത് അസത്യമാകാൻ എങ്ങനെ? എന്താണ് സംഭവിച്ചത്?”

Verse 83

अचिंत्यवैभवं शंभोर्विचिंत्य च गतव्यथौ । अभ्युपेत्य परां मैत्रीमालिंग्य च परस्परम्

ശംഭുവിന്റെ അചിന്ത്യ വൈഭവം ധ്യാനിച്ചതോടെ അവർ ഇരുവരും വ്യഥമുക്തരായി. പരമ മൈത്രി പ്രാപിച്ച് പരസ്പരം സ്നേഹത്തോടെ ആലിംഗനം ചെയ്തു।

Verse 84

जगद्व्यापारमुद्दिश्य जग्मतुर्देवपुंगवौ । ततः प्रभृति शक्राद्याः सर्व एव सुरासुराः

ലോകക്ഷേമവും ജഗദ്‌വ്യവസ്ഥയും ലക്ഷ്യമാക്കി ദേവപുംഗവന്മാരായ ആ രണ്ടുപേരും പുറപ്പെട്ടു. അതിനുശേഷം ഇന്ദ്രാദികളായി എല്ലാവരും—ദേവരും അസുരരും—അനുയോജ്യമായി പ്രവർത്തനത്തിലേർപ്പെട്ടു.

Verse 85

ऋषयश्च नरा नागा नार्यश्चापि विधानतः । लिंगप्रतिष्ठा कुर्वंति लिंगे तं पूजयंति च

ഋഷിമാരും മനുഷ്യരും നാഗന്മാരും സ്ത്രീകളും പോലും ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം ശിവലിംഗപ്രതിഷ്ഠ നടത്തുകയും, ആ ലിംഗത്തിലേ തന്നെ പരമേശ്വരനായ ശിവനെ പൂജിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.