विभूतिविस्तरप्रश्नः / Inquiry into the Expansion of Śiva’s Vibhūti

Verse 1

ॐ । नमस्समस्तसंसारचक्रभ्रमणहेतवे । गौरीकुचतटद्वन्द्वकुंकुमांकितवक्षसे

ഓം। സമസ്തസംസാരചക്രഭ്രമണഹേതുവായ ഭഗവാൻ ശിവനു നമസ്കാരം; ഗൗരിയുടെ കുചതടദ്വയത്തിലെ കുങ്കുമം പതിഞ്ഞ വിശാലവക്ഷസ്സിനോടു വന്ദനം।

Verse 2

सूत उवाच । उक्त्वा भगवतो लब्धप्रसादादुपमन्युना । नियमादुत्थितो वायुर्मध्ये प्राप्ते दिवाकरे

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഉപമന്യു ഭഗവാന്റെ പ്രസാദം ലഭിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുതീർന്നപ്പോൾ, നിയമാനുസാരമായി എഴുന്നേറ്റ വായുദേവൻ, സൂര്യൻ മധ്യാഹ്നത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ പ്രത്യക്ഷനായി।

Verse 3

ऋषयश्चापि ते सर्वे नैमिषारण्यवासिनः । अथायमर्थः प्रष्टव्य इति कृत्वा विनिश्चयम्

നൈമിഷാരണ്യവാസികളായ ആ എല്ലാ ഋഷിമാരും—“ഈ കാര്യം ഇനി ചോദിക്കേണ്ടതുതന്നെ” എന്നു ദൃഢനിശ്ചയം ചെയ്ത്, വീണ്ടും ചോദിക്കുവാൻ ഒരുങ്ങി।

Verse 4

कृत्वा यथा स्वकं कृत्यं प्रत्यहं ते यथा पुरा । भगवंतमुपायांतं समीक्ष्य समुपाविशन्

അവർ ദിവസേന മുൻപുപോലെ തങ്ങളുടെ കൃത്യങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു, ഭഗവാൻ സമീപിച്ചുവരുന്നതു കണ്ട ശേഷം, ഭക്തിയോടെ ഇരുന്നുകൂടി।

Verse 5

अथासौ नियमस्यांते भगवानम्बरोद्भवः । मध्ये मुनिसभायास्तु भेजे कॢप्तं वरासनम्

പിന്നീട് നിയമത്തിന്റെ അവസാനം, ആകാശോത്ഭവനായ ഭഗവാൻ, മുനിസഭയുടെ മദ്ധ്യേ ഒരുക്കിയ ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽ ഉപവിശിച്ചു।

Verse 6

सुखासनोपविष्टश्च वायुर्लोकनमस्कृतः । श्रीमद्विभूतिमीशस्य हृदि कृत्वेदमब्रवीत्

സുഖാസനത്തിൽ ഉപവിശിച്ച, ലോകങ്ങൾ നമസ്കരിക്കുന്ന വായു, ഈശന്റെ ശ്രീമദ്വിഭൂതി ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ചു, ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തു।

Verse 7

तं प्रपद्ये महादेवं सर्वज्ञमपराजितम् । विभूतिस्सकलं यस्य चराचरमिदं जगत्

സർവ്വജ്ഞനും അപരാജിതനുമായ ആ മഹാദേവനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു; അവന്റെ വിഭൂതിയാകുന്നു ഈ സമസ്ത ചരാചര ലോകം.

Verse 8

इत्याकर्ण्य शुभां वाणीमृषयः क्षीणकल्मषाः । विभूतिविस्तरं श्रोतुमूचुस्ते परमं वचः

ആ ശുഭവാണി കേട്ട്, മലിനതകൾ ക്ഷയിച്ച ഋഷിമാർ വിഭൂതിയുടെ വിപുലത കേൾക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു പരമമായ അപേക്ഷ ഉച്ചരിച്ചു.

Verse 9

ऋषय ऊचुः । उक्तं भगवता वृत्तमुपमन्योर्महात्मनः । क्षीरार्थेनापि तपसा यत्प्राप्तं परमेश्वरात्

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ! മഹാത്മാവായ ഉപമന്യുവിന്റെ വൃത്താന്തം നിങ്ങൾ പറഞ്ഞു; ക്ഷീരാർത്ഥമായി ചെയ്ത തപസ്സിനാലും അവൻ പരമേശ്വരൻ ശിവനിൽ നിന്ന് പരമ വരം പ്രാപിച്ചു.

Verse 10

दृष्टो ऽसौ वासुदेवेन कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । धौम्याग्रजस्ततस्तेन कृत्वा पाशुपतं व्रतम्

ക്ലേശരഹിതകർമ്മനായ വാസുദേവൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ അവനെ ദർശിച്ചു. തുടർന്ന് ധൗമ്യന്റെ അഗ്രജൻ പാശുപത വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച് (തദനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിച്ചു).

Verse 11

प्राप्तं च परमं ज्ञानमिति प्रागेव शुश्रुम । कथं स लब्धवान् कृष्णो ज्ञानं पाशुपतं परम्

അവൻ പരമജ്ഞാനം പ്രാപിച്ചതായി നാം മുമ്പേ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ആ പരമ പാശുപതജ്ഞാനം എങ്ങനെ ലഭിച്ചു?

Verse 12

वायुरुवाच । स्वेच्छया ह्यवतीर्णोपि वासुदेवस्सनातनः । निंदयन्निव मानुष्यं देहशुद्धिं चकार सः

വായു പറഞ്ഞു—സനാതനനായ വാസുദേവൻ സ്വേച്ഛയാൽ അവതരിച്ചിട്ടും, മനുഷ്യാവസ്ഥയെ നിന്ദിക്കുന്നതുപോലെ പെരുമാറി ദേഹശുദ്ധി നിർവഹിച്ചു.

Verse 13

पुत्रार्थं हि तपस्तप्तुं गतस्तस्य महामुनेः । आश्रमं मुनिभिर्दृष्टं दृष्टवांस्तत्र वै मुनिम्

പുത്രലാഭത്തിനായി തപസ്സു ചെയ്യുവാൻ അവൻ ആ മഹാമുനിയുടെ ആശ്രമത്തിലേക്കു പോയി. ഋഷിമാർ ആശ്രമം കണ്ടു, അവിടെ തന്നേ ആ മുനിയെയും ദർശിച്ചു.

Verse 14

भस्मावदातसर्वांगं त्रिपुंड्रांकितमस्तकम् । रुद्राक्षमालाभरणं जटामंडलमंडितम्

അവന്റെ സർവ്വാംഗവും പവിത്ര ഭസ്മംകൊണ്ട് ദീപ്തമായിരുന്നു; മസ്തകത്തിൽ ത്രിപുണ്ഡ്രം രേഖപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. രുദ്രാക്ഷമാലയെ ആഭരണമായി ധരിച്ചു, ജടാമണ്ഡലത്താൽ അലങ്കൃതനായിരുന്നു.

Verse 15

तच्छिष्यभूतैर्मुनिभिश्शास्त्रैर्वेदमिवावृतम् । शिवध्यानरतं शांतमुपमन्युं महाद्युतिम्

ശിഷ്യരായ മുനിമാർ ശാസ്ത്രങ്ങൾ വേദത്തെ പൊതിയുന്നതുപോലെ അവനെ ചുറ്റിനിന്നു. മഹാദ്യുതിയുള്ള ഉപമന്യു അവിടെ ശാന്തനായി, പ്രശാന്തനായി, ശിവധ്യാനത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ലീനനായിരുന്നു.

Verse 16

नमश्चकार तं दृष्ट्वा हृष्टसर्वतनूरुहः । बहुमानेन कृष्णो ऽसौ त्रिः कृत्वा तु प्रदक्षिणाम्

അവനെ കണ്ടപ്പോൾ കൃഷ്ണന്റെ ശരീരമൊട്ടാകെ ആനന്ദരോമാഞ്ചം നിറഞ്ഞു; അദ്ദേഹം നമസ്കരിച്ചു, മഹാഭക്തിയോടെ മൂന്നു പ്രാവശ്യം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു।

Verse 17

नष्टमासीन्मलं सर्वं मायाजं कार्ममेव च । तपःक्षीणमलं कृष्णमुपमन्युर्यथाविधिः

അപ്പോൾ മായാജന്യവും കർമജന്യവും ആയ സകല മലവും നശിച്ചു. തപസ്സാൽ ആ ‘കൃഷ്ണ’ (ബന്ധനകാരക) മല ക്ഷയിച്ചു; ഉപമന്യു വിധിപ്രകാരം ശുദ്ധനായി.

Verse 18

भस्मनोद्धूल्य तं मन्त्रैरग्निरित्यादिभिः क्रमात् । अथ पाशुपतं साक्षाद्व्रतं द्वादशमासिकम्

പിന്നീട് ‘അഗ്നി…’ മുതലായ മന്ത്രങ്ങൾ ക്രമമായി ജപിച്ച് അവനെ പവിത്ര ഭസ്മം പുരട്ടിച്ചു. തുടർന്ന് സാക്ഷാൽ പ്രഭുവിന്റെ പാശുപത വ്രതം—പന്ത്രണ്ടു മാസം—ആചരിക്കണം.

Verse 19

कारयित्वा मुनिस्तस्मै प्रददौ ज्ञानमुत्तमम् । तदाप्रभृति तं कृष्णं मुनयश्शंसितव्रताः

വിധിപ്രകാരം ശാസനം ചെയ്യിപ്പിച്ച് മുനി അവനു ഉത്തമജ്ഞാനം നൽകി. അന്നുമുതൽ പ്രശംസിത വ്രതങ്ങളിൽ സ്ഥിരരായ മുനിമാർ ആ കൃഷ്ണനെ അംഗീകരിച്ച് പുകഴ്ത്തി.

Verse 20

दिव्याः पाशुपताः सर्वे परिवृत्योपतस्थिरे । ततो गुरुनियोगाद्वै कृष्णः परमशक्तिमान्

എല്ലാ ദിവ്യ പാശുപത ഭക്തരും ചുറ്റിനിന്ന് ഭക്തിയോടെ സേവയിൽ നിലകൊണ്ടു. തുടർന്ന് ഗുരുവിന്റെ നിയോഗപ്രകാരം പരമശക്തിമാനായ കൃഷ്ണൻ പ്രവർത്തനത്തിലേക്ക് നീങ്ങി.

Verse 21

तपश्चकार पुत्रार्थं सांबमुद्दिश्य शंकरम् । तपसो तेन वर्षांते दृष्टो ऽसौ परमेश्वरः

പുത്രലാഭം ആഗ്രഹിച്ച് അദ്ദേഹം അംബാസഹിത ശങ്കരനെ ഉദ്ദേശിച്ച് തപസ്സു ചെയ്തു. ആ തപസ്സിന്റെ ഒരു വർഷാവസാനത്തിൽ അദ്ദേഹം ആ പരമേശ്വരനെ ദർശിച്ചു।

Verse 22

श्रिया परमया युक्तस्सांबश्च सगणश्शिवः । वरार्थमाविर्भूतस्य हरस्य सुभगाकृतेः

അംബാസഹിതവും ഗണപരിവൃതനുമായ ശിവൻ പരമശ്രീയാൽ അലങ്കൃതനായിരുന്നു. വരം നൽകുവാൻ തന്നെയാണ് ഹരൻ ആ മംഗളകരമായ സുന്ദരരൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷനായത്।

Verse 23

स्तुतिं चकार नत्वासौ कृष्णः सम्यक्कृतांजलिः । सांबं समगणव्यग्रो लब्धवान्पुत्रमात्मनः

അവൻ നമസ്കരിച്ചു, ശരിയായി അഞ്ജലി ചേർത്ത് കൃഷ്ണൻ സ്തുതി ചെയ്തു. കൂടിയിരുന്ന ഗണങ്ങളിൽ അഗ്രനായ സാംബനെ അവൻ തന്റെ പുത്രനായി ലഭിച്ചു।

Verse 24

तपसा तुष्टचित्तेन दत्तं विष्णोश्शिवेन वै । यस्मात्सांबो महादेवः प्रददौ पुत्रमात्मनः

വിഷ്ണുവിന്റെ തപസ്സിൽ മനസ്സു പ്രസന്നനായ ശിവൻ തീർച്ചയായും വരം നൽകി; കാരണം അപ്പോൾ തന്നെയാണ് സാംബ മഹാദേവൻ തന്റെ തന്നെ സാരാംശത്തിൽ നിന്നൊരു പുത്രനെ പ്രദാനം ചെയ്തത്।

Verse 25

तस्माज्जांबवतीसूनुं सांबं चक्रे स नामतः । तदेतत्कथितं सर्वं कृष्णस्यामितकर्मणः

അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ജാംബവതിയുടെ പുത്രന് ‘സാംബ’ എന്നു നാമകരണം ചെയ്തു. ഇങ്ങനെ അളവറ്റ കര്‍മ്മങ്ങളുള്ള ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ സമസ്ത കഥയും വിവരണമായി.

Verse 26

महर्षेर्ज्ञानलाभश्च पुत्रलाभश्च शंकरात् । य इदं कीर्तयेन्नित्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा

ശങ്കരനിൽ നിന്നു മഹർഷിക്ക് ജ്ഞാനലാഭവും പുത്രലാഭവും ലഭിച്ചു. ഇതിനെ നിത്യം കീർത്തനം ചെയ്യുന്നവനും, കേൾക്കുന്നവനും, മറ്റുള്ളവരെ കേൾപ്പിക്കുന്നവനും—ആ പുണ്യഫലത്തിൽ പങ്കാളിയാകും.

Verse 27

स विष्णोर्ज्ञानमासाद्य तेनैव सह मोदते

അവൻ വിഷ്ണു-തത്ത്വജ്ഞാനം പ്രാപിച്ച്, അവനോടൊപ്പമത്രേ ആനന്ദിക്കുന്നു.