पाशुपतज्ञानप्रश्नः — Inquiry into Pāśupata Knowledge (Paśu–Pāśa–Paśupati)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । किं तत्पाशुपतं ज्ञानं कथं पशुपतिश्शिवः । कथं धौम्याग्रजः पृष्टः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ആ പാശുപതജ്ഞാനം എന്ത്? ശിവൻ എങ്ങനെ പശുപതി? ധൗമ്യന്റെ അഗ്രജനെ, അക്ലിഷ്ടകർമ്മനായ കൃഷ്ണൻ, ഇതിനെക്കുറിച്ച് എങ്ങനെ ചോദിച്ചു?

Verse 2

एतत्सर्वं समाचक्ष्व वायो शंकरविग्रह । तत्समो न हि वक्तास्ति त्रैलोक्येष्वपरः प्रभुः

ഹേ വായുവേ, ശങ്കരവിഗ്രഹമേ, ഇതെല്ലാം പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിക്കണമേ. ത്രിലോകങ്ങളിൽ നിനക്കു തുല്യനായ വക്താവില്ല; മറ്റൊരു പ്രഭുവും അങ്ങനെ ഇല്ല.

Verse 3

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां महर्षीणां प्रभंजनः । संस्मृत्य शिवमीशानं प्रवक्तुमुपचक्रमे

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹർഷിമാരുടെ വചനങ്ങൾ കേട്ട പ്രഭഞ്ജനൻ, ഈശാനനായ പരമേശ്വരൻ ശിവനെ സ്മരിച്ചു സംസാരിക്കാൻ ആരംഭിച്ചു।

Verse 4

वायुरुवाच । पुरा साक्षान्महेशेन श्रीकंठाख्येन मन्दरे । देव्यै देवेन कथितं ज्ञानं पाशुपतं परम्

വായു പറഞ്ഞു—പണ്ടുകാലത്ത് മന്ദരപർവതത്തിൽ ശ്രീകണ്ഠൻ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ സാക്ഷാൽ മഹേശ്വരൻ ദേവിയോട് പരമ പാശുപതജ്ഞാനം ഉപദേശിച്ചു।

Verse 5

तदेव पृष्टं कृष्णेन विष्णुना विश्वयोनिना । पशुत्वं च सुरादीनां पतित्वं च शिवस्य च

അതേ കാര്യമാണ് വിശ്വയോനിയായ കൃഷ്ണരൂപ വിഷ്ണു ചോദിച്ചത്—ദേവാദികൾക്കും പാശുത്വം (ബന്ധിതാവസ്ഥ) എങ്ങനെ, ശിവന്റെ പതിത്വം (പ്രഭുത്വം) എങ്ങനെ എന്നത്।

Verse 6

यथोपदिष्टं कृष्णाय मुनिना ह्युपमन्युना । तथा समासतो वक्ष्ये तच्छृणुध्वमतंद्रिताः

മുനി ഉപമന്യു ശ്രീകൃഷ്ണനോട് ഉപദേശിച്ചതുപോലെ തന്നേ, ഞാൻ ഇപ്പോൾ സംക്ഷേപമായി പറയുന്നു. അശ്രദ്ധയില്ലാതെ ശ്രദ്ധാപൂർവ്വം കേൾക്കുവിൻ.

Verse 7

पुरोपमन्युमासीनं विष्णुःकृष्णवपुर्धरः । प्रणिपत्य यथान्यायमिदं वचनमब्रवीत्

അപ്പോൾ കൃഷ്ണവർണ്ണരൂപം ധരിച്ച വിഷ്ണു, മുന്നിൽ ഇരുന്ന ഉപമന്യുവിന്റെ അടുക്കൽ എത്തി. യഥാവിധി പ്രണാമം ചെയ്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 8

श्रीकृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि देव्यै देवेन भाषितम् । दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं विभूतिं वास्य कृत्स्नशः

ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു— ഭഗവൻ, ദേവി പ്രതി ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്ത ദിവ്യ പാശുപതജ്ഞാനവും, അതിന്റെ സമസ്ത വിഭൂതികളുടെ പൂർണ്ണ വിവരണവും ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 9

कथं पशुपतिर्देवः पशवः के प्रकीर्तिताः । कैः पाशैस्ते निबध्यंते विमुच्यंते च ते कथम्

ദേവനെ എങ്ങനെ ‘പശുപതി’ എന്നു വിളിക്കുന്നു? ‘പശു’ എന്നു പറയപ്പെടുന്ന ജീവാത്മാക്കൾ ആരെല്ലാം? അവർ ഏത് പാശങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു, ആ ബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ വിമുക്തരാകുന്നു?

Verse 10

इति संचोदितः श्रीमानुपमन्युर्महात्मना । प्रणम्य देवं देवीं च प्राह पुष्टो यथा तथा

അങ്ങനെ മഹാത്മാവാൽ പ്രേരിതനായ ശ്രീമാൻ ഉപമന്യു ദേവനെയും ദേവിയെയും നമസ്കരിച്ചു; ഉത്സാഹവും ബലവും ലഭിച്ച്, പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ തന്നെ സംസാരിച്ചു.

Verse 11

उपमन्युरुवाच । ब्रह्माद्याः स्थावरांताश्च देवदेवस्य शूलिनः । पशवः परिकीर्त्यंते संसारवशवर्तिनः

ഉപമന്യു പറഞ്ഞു—ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് തുടങ്ങി സ്ഥാവര (അചല) ജീവികൾ വരെ, ദേവദേവനായ ശൂലിനോടുള്ള ബന്ധത്തിൽ, സംസാരാധീനരായ എല്ലാവരും ‘പശു’ എന്നു കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 12

तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः । मलमायादिभिः पाशैः स बध्नाति पशून्पतिः

അവരുടെ അധിപനായതിനാൽ ദേവേശനായ ശിവൻ ‘പശുപതി’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ആ പ്രഭുവേ മലം, മായ തുടങ്ങിയ പാശങ്ങളാൽ ജീവന്മാരെ ബന്ധിക്കുന്നു.

Verse 13

स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः । चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अमी

ഭക്തിയോടെ ശരിയായി ഉപാസിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവൻ തന്നെയാണ് അവരുടെ മോചകൻ. ഇവ—ഇരുപത്തിനാലു തത്ത്വങ്ങൾ, കൂടാതെ മായ, കർമ്മം, ഗുണങ്ങൾ—(ജീവന്റെ) പാശങ്ങളാണ്.

Verse 14

विषया इति कथ्यन्ते पाशा जीवनिबन्धनाः । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यंतान् पशून्बद्ध्वा महेश्वरः

വിഷയങ്ങളെയാണ് ‘പാശങ്ങൾ’ എന്നു പറയുന്നത്; അവ ജീവനെ ലോകബന്ധനത്തിൽ കെട്ടിയിടുന്നു. അതിനാൽ മഹേശ്വരൻ ബ്രഹ്മ മുതൽ തൃണ-സ്തംഭം വരെ എല്ലാം ‘പശു’യായി ബന്ധിച്ചു നിയന്ത്രിക്കുന്നു।

Verse 15

पाशैरेतैः पतिर्देवः कार्यं कारयति स्वकम् । तस्याज्ञया महेशस्य प्रकृतिः पुरुषोचिताम्

ഈ പാശങ്ങളാൽ ദേവപതി തന്റെ പ്രവർത്തി നടത്തിക്കുന്നു; മഹേശന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം പ്രകൃതി പുരുഷന്റെ അവസ്ഥയ്ക്കനുസരിച്ച് പ്രവൃത്തിച്ച് അനുഭവത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു।

Verse 16

बुद्धिं प्रसूते सा बुद्धिरहंकारमहंकृतिः । इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रापञ्चकं तथा

അതിൽ നിന്ന് ബുദ്ധി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ആ ബുദ്ധിയിൽ നിന്ന് ‘ഞാൻ’ എന്ന ഭാവം സൃഷ്ടിക്കുന്ന അഹങ്കാരം ജനിക്കുന്നു. ആ അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് പത്ത് ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ചേർന്ന് പതിനൊന്ന്, കൂടാതെ അഞ്ചു തന്മാത്രകളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 17

शासनाद्देवदेवस्य शिवस्य शिवदायिनः । तन्मात्राण्यपि तस्यैव शासनेन महीयसा

ദേവദേവനായ ശിവൻ, ശിവദായകൻ; അവന്റെ മഹാശാസനത്താൽ തന്മാത്രകളും അവന്റെ മഹത്തായ ആജ്ഞയിൽ തന്നേ നിലകൊണ്ട് നിയന്ത്രിതമാകുന്നു।

Verse 18

महाभूतान्यशेषाणि भावयंत्यनुपूर्वशः । ब्रह्मादीनां तृणान्तानां देहिनां देहसंगतिम्

അശേഷമായ മഹാഭൂതങ്ങൾ ക്രമാനുസൃതമായി ദേഹികളിലെ ദേഹസംഗതി സൃഷ്ടിക്കുന്നു—ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് തൃണം വരെ എല്ലാവർക്കും।

Verse 19

महाभूतान्यशेषाणि जनयंति शिवाज्ञया । अध्यवस्यति वै बुद्धिरहंकारोभिमन्यते

ശിവന്റെ ആജ്ഞയാൽ എല്ലാ മഹാഭൂതങ്ങളും ജനിക്കുന്നു. ബുദ്ധി നിർണ്ണയിക്കുന്നു; അഹങ്കാരം ‘ഞാൻ’ എന്നു പറഞ്ഞു സ്വന്തമാക്കുന്നു.

Verse 20

चित्तं चेतयते चापि मनः संकल्पयत्यपि । श्रोत्रादीनि च गृह्णन्ति शब्दादीन्विषयान् पृथक्

ചിത്തം ബോധത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാനമാണ്; മനസ് സംകല്പ-വികല്പങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു. ശ്രോത്രാദി ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ശബ്ദാദി വിഷയങ്ങളെ വേർതിരിച്ച് ഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 21

स्वानेव नान्यान्देवस्य दिव्येनाज्ञाबलेन वै । वागादीन्यपि यान्यासंस्तानि कर्मेन्द्रियाणि च

ദേവന്റെ ദിവ്യ ആജ്ഞാബലത്താൽ അവ അവയുടെ സ്വന്തം പരിധികളിൽ തന്നെ നിലകൊണ്ടു, മറ്റൊന്നിലല്ല. അതുപോലെ വാക്ക് മുതലായവ—എന്തെല്ലാമുണ്ടായിരുന്നുവോ—അവ കർമേന്ദ്രിയങ്ങളായി.

Verse 22

यथा स्वं कर्म कुर्वन्ति नान्यत्किंचिच्छिवाज्ञया । शब्दादयोपि गृह्यंते क्रियन्ते वचनादयः

ജീവികൾ ശിവാജ്ഞയില്ലാതെ തങ്ങളുടേതായ നിയതകർമ്മം മാത്രമേ ചെയ്യൂ; മറ്റൊന്നുമല്ല. അതുപോലെ ശബ്ദാദികളുടെ ഗ്രഹണവും വാകാദി പ്രവർത്തനങ്ങളും അവന്റെ നിയോഗശക്തിയാൽ മാത്രമേ സംഭവിക്കൂ.

Verse 23

अविलंघ्या हि सर्वेषामाज्ञा शंभोर्गरीयसी । अवकाशमशेषाणां भूतानां संप्रयच्छति

സകല ജീവികൾക്കും ശംഭുവിന്റെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കാനാകാത്തതും അത്യന്തം ഭാരവത്തുമായതാണ്; അതുതന്നെ എല്ലാ ഭूतങ്ങൾക്കും യോജ്യമായ അവസരവും നിശ്ചിത സ്ഥാനവും നൽകുന്നു।

Verse 24

आकाशः परमेशस्य शासनादेव सर्वगः । प्राणाद्यैश्च तथा नामभेदैरंतर्बहिर्जगत्

പരമേശ്വരൻ (ശിവൻ)യുടെ ആജ്ഞയാൽ മാത്രമേ ആകാശം എല്ലായിടത്തും വ്യാപിക്കൂ; പ്രാണം മുതലായ നാമഭേദങ്ങളിലൂടെ അത് ജഗത്തിന്റെ അകത്തും പുറത്തും പ്രവർത്തിക്കുന്നു.

Verse 25

बिभर्ति सर्वं शर्वस्य शासनेन प्रभञ्जनः । हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि

ശർവൻ (ഭഗവാൻ ശിവൻ)യുടെ ആജ്ഞയാൽ പ്രഭഞ്ജനൻ—വായു—സകലത്തെയും ധരിച്ചു നിലനിർത്തുന്നു. ദേവന്മാർക്കുള്ള ഹവ്യവും പിതൃകൾക്കുള്ള കവ്യവും അവൻ വഹിക്കുന്നു.

Verse 26

पाकाद्यं च करोत्यग्निः परमेश्वरशासनात् । संजीवनाद्यं सर्वस्य कुर्वत्यापस्तदाज्ञया

പരമേശ്വരൻ (ശിവൻ)യുടെ ആജ്ഞയാൽ അഗ്നി പാകം മുതലായ പ്രവർത്തികൾ ചെയ്യുന്നു; അതേ ആജ്ഞയാൽ ജലങ്ങൾ സകല ജീവികൾക്കും സംജീവനം, പോഷണം മുതലായവ നിർവഹിക്കുന്നു.

Verse 27

विश्वम्भरा जगन्नित्यं धत्ते विश्वेश्वराज्ञया । देवान्पात्यसुरान् हंति त्रिलोकमभिरक्षति

വിശ്വേശ്വരനായ ശിവന്റെ ആജ്ഞയാൽ വിശ്വധാരിണിയായ ദിവ്യശക്തി നിത്യം ജഗത്തിനെ ധരിക്കുന്നു. അവൾ ദേവന്മാരെ കാക്കുന്നു, അസുരന്മാരെ സംഹരിക്കുന്നു, ത്രിലോകത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 28

आज्ञया तस्य देवेन्द्रः सर्वैर्देवैरलंघ्यया । आधिपत्यमपां नित्यं कुरुते वरुणस्सदा

അവനായ ശിവന്റെ—സകല ദേവന്മാർക്കും ലംഘിക്കാനാകാത്ത—ആജ്ഞയാൽ ദേവേന്ദ്രനായ വരുണൻ സദാ ജലങ്ങളിലെ നിത്യവും അചഞ്ചലവുമായ ആധിപത്യം നടത്തുന്നു.

Verse 29

पाशैर्बध्नाति च यथा दंड्यांस्तस्यैव शासनात् । ददाति नित्यं यक्षेन्द्रो द्रविणं द्रविणेश्वरः

അവന്റെ തന്നെ ആജ്ഞയാൽ ശിക്ഷാർഹർ പാശങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ, ധനാധിപനായ യക്ഷേന്ദ്രൻ കുബേരനും അതേ വിധി അനുസരിച്ച് നിത്യവും സമ്പത്ത് നൽകുന്നു।

Verse 30

पुण्यानुरूपं भूतेभ्यः पुरुषस्यानुशासनात् । करोति संपदः शश्वज्ज्ञानं चापि सुमेधसाम्

പരമപുരുഷൻ (പതി)യുടെ അനുശാസനത്താൽ ജീവികൾക്ക് അവരുടെ പുണ്യത്തിന് അനുസരിച്ച ഫലം ലഭിക്കുന്നു; സുമേധസ്സുകൾക്ക് അവൻ നിരന്തരം സമൃദ്ധിയും സത്യജ്ഞാനവും നൽകുന്നു।

Verse 31

निग्रहं चाप्यसाधूनामीशानश्शिवशासनात् । धत्ते तु धरणीं मूर्ध्ना शेषः शिवनियोगतः

ശിവന്റെ ആജ്ഞയാൽ ഈശാനൻ ദുഷ്ടരെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു; ശിവന്റെ നിയോഗത്താൽ ശേഷൻ തന്റെ ശിരസ്സിൽ ഭൂമിയെ ധരിക്കുന്നു।

Verse 32

यामाहुस्तामसीं रौद्रीं मूर्तिमंतकरीं हरेः । सृजत्यशेषमीशस्य शासनाच्चतुराननः

ഹരിയുടെ താമസീ, രൗദ്രീ, മൂർത്തിമന്തമാക്കുന്ന ശക്തി എന്നു അവർ പറയുന്നതിനെ—ഈശന്റെ ആജ്ഞയാൽ ചതുരാനനൻ ബ്രഹ്മാവ് അതിലൂടെ ശേഷിച്ച സർവ്വസൃഷ്ടിയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു।

Verse 33

अन्याभिर्मूर्तिभिः स्वाभिः पाति चांते निहन्ति च । विष्णुः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात्

വിഷ്ണു തന്റെ മറ്റ് സ്വമൂർത്തികളാൽ സംരക്ഷിക്കുകയും അവസാനം സംഹാരവും നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു; എങ്കിലും കാലകാലൻ (ശിവൻ)യുടെ ആജ്ഞയാൽ മാത്രമേ അവൻ വിശ്വത്തെ പാലിക്കൂ।

Verse 34

सृजते त्रसते चापि स्वकाभिस्तनुभिस्त्रिभिः । हरत्यंते जगत्सर्वं हरस्तस्यैव शासनात्

സ്വന്തമായ ത്രിവിധ തനു-ശക്തികളാൽ അവൻ സൃഷ്ടിക്കുകയും സകല ജീവികളെയും ചലിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അവസാനം തന്റെ ആജ്ഞയാൽ മാത്രം ഹരൻ (ശിവൻ) സർവ്വജഗത്തെയും സംഹരിക്കുന്നു।

Verse 35

सृजत्यपि च विश्वात्मा त्रिधा भिन्नस्तु रक्षति । कालः करोति सकलं कालस्संहरति प्रजाः

സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും വിശ്വാത്മാവ് ത്രിരൂപമായി വിഭിന്നനെന്നപോലെ തോന്നിയാലും സത്യത്തിൽ സംരക്ഷിക്കുന്നു; കാലം എല്ലാം നടത്തുന്നു, കാലം തന്നെയാണ് പ്രജകളെ ലയിപ്പിക്കുന്നത്।

Verse 36

कालः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात् । त्रिभिरंशैर्जगद्बिभ्रत्तेजोभिर्वृष्टिमादिशन्

കാലത്തിന്റെയും അധിപനായ മഹേശ്വരന്റെ ആജ്ഞയാൽ കാലം വിശ്വത്തെ പാലിക്കുന്നു; തേജോമയമായ ത്രിഭാഗങ്ങളാൽ ലോകങ്ങളെ ധരിച്ചു മഴയെ വിധിക്കുന്നു।

Verse 37

दिवि वर्षत्यसौ भानुर्देवदेवस्य शासनात् । पुष्णात्योषधिजातानि भूतान्याह्लादयत्यपि

ദേവദേവനായ ശിവന്റെ ആജ്ഞയാൽ ആ സൂര്യൻ ആകാശത്തിൽ മഴ പെയ്യിക്കുന്നു; ഔഷധിവർഗങ്ങളെ പോഷിപ്പിക്കുകയും ജീവികളെ ആനന്ദിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 38

देवैश्च पीयते चंद्रश्चन्द्रभूषणशासनात् । आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस्तथा

ചന്ദ്രഭൂഷണനായ ശിവന്റെ ആജ്ഞയാൽ ദേവന്മാർ ചന്ദ്രനെയും ‘പാനം’ ചെയ്യുന്നു; അതുപോലെ ആദിത്യർ, വസുക്കൾ, രുദ്രർ, അശ്വിനീദ്വയം, മരുതർ—എല്ലാവരും അവന്റെ നിയമത്താൽ തന്നെ ധരിക്കപ്പെടുകയും പോഷിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 39

खेचरा ऋषयस्सिद्धा भोगिनो मनुजा मृगाः । पशवः पक्षिणश्चैव कीटाद्याः स्थावराणि च

ആകാശചരന്മാർ, ഋഷികൾ, സിദ്ധന്മാർ; ഭോഗികൾ (നാഗങ്ങൾ), മനുഷ്യർ, മൃഗങ്ങൾ; പശുക്കളും പക്ഷികളും; കൂടാതെ കീടാദികളും സ്ഥാവരങ്ങളും—ഇവയൊക്കെയും (ജീവവർഗങ്ങൾ) ഉൾപ്പെടുന്നു।

Verse 40

नद्यस्समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च । वेदाः सांगाश्च शास्त्राणि मंत्रस्तोममखादयः

നദികൾ, സമുദ്രങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, കാനനങ്ങൾ, സരോവരങ്ങൾ; കൂടാതെ സാംഗവേദങ്ങൾ, ശാസ്ത്രങ്ങൾ, മന്ത്രസമൂഹങ്ങളും യജ്ഞാദികളും—(ഇവയൊക്കെയും അവന്റെ വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് അധീനമാണ്).

Verse 41

कालाग्न्यादिशिवांतानि भुवनानि सहाधिपैः । ब्रह्मांडान्यप्यसंख्यानि तेषामावरणानि च

കാലാഗ്നി മുതൽ ശിവാന്തം വരെ ലോകങ്ങൾ തത്തത്താധിപന്മാരോടുകൂടെ നിലകൊള്ളുന്നു. അസംഖ്യ ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളും അവയുടെ ആവരണങ്ങളും അതുപോലെ തന്നെയുണ്ട്।

Verse 42

वर्तमानान्यतीतानि भविष्यन्त्यपि कृत्स्नशः । दिशश्च विदिशश्चैव कालभेदाः कलादयः

വർത്തമാനം, ഭൂതം, ഭാവി—എല്ലാം സമ്പൂർണ്ണമായി അറിയപ്പെടുന്നു; ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും, കാലഭേദങ്ങളും കലാദി അളവുകളും അതിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു।

Verse 43

यच्च किंचिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयते ऽपि वा । तत्सर्वं शंकरस्याज्ञा बलेन समधिष्ठितम्

ഈ ലോകത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നതോ കേൾക്കപ്പെടുന്നതോ ആയ എല്ലാം ശങ്കരന്റെ ആജ്ഞാശക്തിയുടെ ബലത്തിൽ തന്നെ സമ്പൂർണ്ണമായി അധിഷ്ഠിതവും നിയന്ത്രിതവും ആകുന്നു।

Verse 44

आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः । ज्योतिर्गणाः शक्रमुखाश्च देवाः स्थिरं चिरं वा चिदचिद्यदस्ति

ആ സാർവാധിപതി പതിയുടെ ആജ്ഞാബലത്താൽ ഈ ധര നിലകൊള്ളുന്നു; പർവതങ്ങളും ജലധാരക മേഘങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളും തത്തത്ത സ്ഥാനങ്ങളിൽ അചലമാണ്. ജ്യോതിര്‍ഗണങ്ങളും ഇന്ദ്രമുഖ ദേവന്മാരും സ്ഥിരം. ചൈതന്യമോ അചൈതന്യമോ ആയ എന്തും ദീർഘകാലം അവന്റെ അധിഷ്ഠാനത്താൽ ദൃഢമായി നിലനിൽക്കുന്നു.

Verse 45

उपमन्युरुवाच । अत्याश्चर्यमिदं कृष्ण शंभोरमितकर्मणः । आज्ञाकृतं शृणुष्वैतच्छ्रुतं श्रुतिमुखे मया

ഉപമന്യു പറഞ്ഞു—ഹേ കൃഷ്ണാ! അപരിമിതകർമ്മനായ ശംഭുവിനെക്കുറിച്ച് ഇത് അത്യന്തം അത്ഭുതകരം. അവന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നടന്ന ഈ കൃത്യം കേൾക്കുക; ഞാൻ ഇത് ശ്രുതിയുടെ മുഖത്തിൽ നിന്നുതന്നെ കേട്ടതാണ്.

Verse 46

पुरा किल सुराः सेंद्रा विवदंतः परस्परम् । असुरान्समरे जित्वा जेताहमहमित्युत

പുരാതനകാലത്ത് ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർ പരസ്പരം തർക്കിച്ചു. സമരത്തിൽ അസുരരെ ജയിച്ച ശേഷം ഓരോരുത്തനും—“ജേതാവ് ഞാൻ, ഞാൻ തന്നെ!” എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 47

तदा महेश्वरस्तेषां मध्यतो वरवेषधृक् । स्वलक्षणैर्विहीनांगः स्वयं यक्ष इवाभवत्

അപ്പോൾ മഹേശ്വരൻ മനോഹരമായ വേഷം ധരിച്ചു അവരുടെ മദ്ധ്യേ പ്രത്യക്ഷനായി. തന്റെ സ്വലക്ഷണങ്ങളില്ലാത്ത ദേഹത്തോടെ അവൻ സ്വയം യക്ഷനെന്നപോലെ ആയി.

Verse 48

स तानाह सुरानेकं तृणमादाय भूतले । य एतद्विकृतं कर्तुं क्षमते स तु दैत्यजित्

അവൻ നിലത്തു നിന്നൊരു പുല്ലുതണ്ട് എടുത്ത് ദേവന്മാരോട് പറഞ്ഞു—“ഇതിനെ വികൃതമാക്കി മറ്റെങ്ങനെങ്കിലും ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നവനാണ് ദൈത്യജേതാവ്.”

Verse 49

यक्षस्य वचनं श्रुत्वा वज्रपाणिः शचीपतिः । किंचित्क्रुद्धो विहस्यैनं तृणमादातुमुद्यतः

യക്ഷന്റെ വചനം കേട്ട് വജ്രപാണി, ശചീപതി ഇന്ദ്രൻ അല്പം ക്രുദ്ധനായി; എങ്കിലും പരിഹാസഹാസത്തോടെ ആ തൃണം എടുക്കാൻ ഉദ്യതനായി.

Verse 50

न तत्तृणमुपदातुं मनसापि च शक्यते । यथा तथापि तच्छेत्तुं वज्रं वज्रधरो ऽसृजत्

ആ തൃണം മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും എടുക്കാൻ കഴിയില്ലായിരുന്നു. എങ്കിലും അതിനെ മുറിക്കാൻ വജ്രധരൻ വജ്രം പ്രയോഗിച്ചു.

Verse 51

तद्वज्रं निजवज्रेण संसृष्टमिव सर्वतः । तृणेनाभिहतं तेन तिर्यगग्रं पपात ह

ആ വജ്രം എല്ലാടവും തന്റെ തന്നെ വജ്രശക്തിയോട് ലയിച്ചതുപോലെ തോന്നി; എങ്കിലും അവൻ ഒരു തൃണംകൊണ്ടുതന്നെ അതിനെ അടിച്ചതോടെ, അതിന്റെ അഗ്രം വക്രമായി തിരശ്ചീനമായി വീണു.

Verse 52

ततश्चान्ये सुसंरब्धा लोकपाला महाबलाः । ससृजुस्तृणमुद्दिश्य स्वायुधानि सहस्रशः

അപ്പോൾ മറ്റു മഹാബലമുള്ള ലോകപാലകർ അത്യന്തം കോപത്തോടെ ആ തൃണം ലക്ഷ്യമാക്കി തങ്ങളുടെ ആയുധങ്ങൾ ആയിരക്കണക്കിന് പ്രയോഗിച്ചു.

Verse 53

प्रजज्ज्वाल महावह्निः प्रचंडः पवनो ववौ । प्रवृद्धो ऽपांपतिर्यद्वत्प्रलये समुपस्थिते

മഹാ അഗ്നി ജ്വലിച്ചു; ഭീകരമായ കാറ്റ് വീശി. ജലങ്ങളുടെ അധിപതി ഉച്ചത്തിൽ ഉയർന്നു—പ്രളയം സമീപിക്കുമ്പോൾ സംഭവിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 54

एवं देवैस्समारब्धं तृणमुद्दिश्य यत्नतः । व्यर्थमासीदहो कृष्ण यक्षस्यात्मबलेन वै

ഇങ്ങനെ ദേവന്മാർ വലിയ പരിശ്രമത്തോടെ ഒരു തൃണം ലക്ഷ്യമാക്കി ചെയ്ത ശ്രമം വ്യർത്ഥമായി—ഹേ കൃഷ്ണാ—യക്ഷന്റെ സ്വാഭാവിക ആത്മബലത്താൽ തന്നേ.

Verse 55

तदाह यक्षं देवेंद्रः को भवानित्यमर्षितः । ततस्स पश्यतामेव तेषामंतरधादथ

അപ്പോൾ ദേവേന്ദ്രനായ ഇന്ദ്രൻ ആ യക്ഷനോട് പറഞ്ഞു: “നീ ആരാണ്, നിത്യവും ക്രുദ്ധനായവനേ?” അതിനുശേഷം അവർ നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കെ തന്നെ അവൻ അപ്രത്യക്ഷനായി.

Verse 56

तदंतरे हैमवती देवी दिव्यविभूषणा । आविरासीन्नभोरंगे शोभमाना शुचिस्मिता

അതേസമയം ദിവ്യാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതയായ ഹൈമവതി ദേവി (പാർവതി) ആകാശവിസ്തൃതിയിൽ പ്രത്യക്ഷയായി—സൗന്ദര്യത്തിൽ ദീപ്തയായി, ശുദ്ധവും ശാന്തവുമായ സ്മിതത്തോടെ ശോഭിച്ചു.

Verse 57

तां दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा देवाः शक्रपुरोगमाः । प्रणम्य यक्षं पप्रच्छुः को ऽसौ यक्षो विलक्षणः

ആ അത്ഭുത സാന്നിധ്യം കണ്ടപ്പോൾ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) മുൻപിൽ നിൽക്കുന്ന ദേവന്മാർ വിസ്മയത്തിൽ മുങ്ങി. യക്ഷനെ നമസ്കരിച്ചു അവർ ചോദിച്ചു—“ഈ വിശേഷ യക്ഷൻ ആരാണ്?”

Verse 58

सा ऽब्रवीत्सस्मितं देवी स युष्माकमगोचरः । तेनेदं भ्रम्यते चक्रं संसाराख्यं चराचरम्

ദേവി പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു—“അവൻ നിങ്ങളെല്ലാവർക്കും അഗോചരൻ. അവനാൽ തന്നെയാണ് ചരാചരങ്ങളടങ്ങിയ ‘സംസാരം’ എന്ന ഈ ഭ്രമണചക്രം സഞ്ചരിക്കുന്നത്.”

Verse 59

तेनादौ क्रियते विश्वं तेन संह्रियते पुनः । न तन्नियन्ता कश्चित्स्यात्तेन सर्वं नियम्यते

അവനാൽ തന്നെയാണ് ആദിയിൽ ഈ വിശ്വം സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നത്; അവനാൽ തന്നെയാണ് വീണ്ടും സംഹരിക്കപ്പെടുന്നത്. അവന്റെ മേൽ മറ്റൊരു നിയന്താവില്ല; അവനാൽ തന്നെയാണ് എല്ലാം നിയന്ത്രിതവും നിയമിതവും ആകുന്നത്.

Verse 60

इत्युक्त्वा सा महादेवी तत्रैवांतरधत्त वै । देवाश्च विस्मिताः सर्वे तां प्रणम्य दिवं ययुः

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ മഹാദേവി അവിടെയേ തന്നെ അന്തർധാനമായി. എല്ലാ ദേവന്മാരും വിസ്മയത്തോടെ അവളെ നമസ്കരിച്ചു പിന്നെ സ്വർഗത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.