शिवज्ञान-प्रश्नः तथा सृष्टौ शिवस्य स्वयमाविर्भावः (Inquiry into Śiva-knowledge and Śiva’s self-manifestation in creation)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवेन परिभाषितम् । वेदसारे शिवज्ञानं स्वाश्रितानां विमुक्तये

കൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ, ശിവൻ തന്നേ ഉപദേശിച്ച, വേദസാരമായ ശിവജ്ഞാനം—അവനിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചവർക്കു വിമുക്തി നൽകുന്നതു—ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു।

Verse 2

अभक्तानामबुद्धीनामयुक्तानामगोचरम् । अर्थैर्दशर्धैः संयुक्तं गूढमप्राज्ञनिंदितम्

ഈ ഉപദേശം ഭക്തിയില്ലാത്തവർക്കും ബുദ്ധിഹീനർക്കും അസംയമികൾക്കും അഗോചരമാണ്. പത്തു ഗൂഢാർത്ഥങ്ങളാൽ യുക്തമായ ഈ രഹസ്യം മറഞ്ഞുനിൽക്കുകയും അജ്ഞന്മാർ അതിനെ നിന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 3

वर्णाश्रमकृतैर्धर्मैर्विपरीतं क्वचित्समम् । वेदात्षडंगादुद्धृत्य सांख्याद्योगाच्च कृत्स्नशः

ചില കാര്യങ്ങളിൽ ഇത് വർണാശ്രമധർമ്മങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമായി തോന്നും; ചില കാര്യങ്ങളിൽ അവയോട് സാമ്യമുമുണ്ട്. വേദവും അതിന്റെ ഷഡംഗങ്ങളും, കൂടാതെ സാംഖ്യവും യോഗവും എന്നിവയിൽ നിന്ന് ഇത് സമഗ്രമായി ഉദ്ഭവിപ്പിക്കപ്പെട്ടതാണ്।

Verse 4

शतकोटिप्रमाणेन विस्तीर्णं ग्रंथसंख्यया । कथितं परमेशेन तत्र पूजा कथं प्रभोः

ഈ ഉപദേശം പരമേശ്വരൻ തന്നെയാണ് പ്രസ്താവിച്ചത്; ഗ്രന്ഥസംഖ്യ പ്രകാരം ശതകോടി പ്രമാണത്തിൽ അത്യന്തം വിപുലമാണ്. ഇത്തരമൊരു മഹാവിസ്താരത്തിൽ, ഹേ പ്രഭോ, ഭഗവാന്റെ പൂജ എങ്ങനെ നടത്തണം?

Verse 5

कस्याधिकारः पूजादौ ज्ञानयोगादयः कथम् । तत्सर्वं विस्तरादेव वक्तुमर्हसि सुव्रत

പൂജ മുതലായവയ്ക്ക് ആരാണ് അർഹൻ? ജ്ഞാനയോഗാദി മാർഗങ്ങൾ എങ്ങനെ ആചരിക്കണം? ഹേ സുവ്രത, അതെല്ലാം വിശദമായി പറയേണ്ടത് നിനക്കുതന്നെ യുക്തമാണ്.

Verse 6

उपमन्युरुवाच । शैवं संक्षिप्य वेदोक्तं शिवेन परिभाषितम् । स्तुतिनिंदादिरहितं सद्यः प्रत्ययकारणम्

ഉപമന്യു പറഞ്ഞു—വേദങ്ങളിൽ പ്രസ്താവിച്ചതിനെ സംക്ഷിപ്തമാക്കി എടുത്ത ഈ ശൈവോപദേശം സ്വയം ശിവൻ വിശദീകരിച്ചതാണ്. ഇത് സ്തുതി-നിന്ദ മുതലായവയിൽ നിന്ന് വിമുക്തവും, ഉടൻ തന്നെ പ്രത്യയം (ദൃഢനിശ്ചയം) ജനിപ്പിക്കുന്ന കാരണവുമാണ്.

Verse 7

गुरुप्रसादजं दिव्यमनायासेन मुक्तिदम् । कथयिष्ये समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः

ഗുരുപ്രസാദത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ഈ ദിവ്യോപദേശം പ്രയാസമില്ലാതെ തന്നെ മോക്ഷം നൽകുന്നു. ഇതിന്റെ വിപുലത പറയാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ ഞാൻ സംക്ഷേപമായി പറയുന്നു.

Verse 8

सिसृक्षया पुराव्यक्ताच्छिवः स्थाणुर्महेश्वरः । सत्कार्यकारणोपेतस्स्वयमाविरभूत्प्रभुः

സൃഷ്ടി സൃഷ്ടിക്കണമെന്ന ഇച്ഛയാൽ, ആദി അവ്യക്തത്തിൽ നിന്ന് ശിവൻ—സ്ഥാണു മഹേശ്വരൻ—സ്വയം അവിർഭവിച്ചു; കാരണ-കാര്യ സത്യഭാവത്തോടെ യുക്തനായ പരമപ്രഭു അവൻ തന്നേ.

Verse 9

जनयामास च तदा ऋषिर्विश्वाधिकः प्रभुः । देवानां प्रथमं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मणस्पतिम्

അപ്പോൾ സർവ്വവിശ്വത്തെയും അതീതനായ പരമപ്രഭു, ഋഷിസദൃശ മഹാതേജസ്സോടെ, ദേവന്മാരിൽ ആദ്യദേവനായ ബ്രഹ്മാവിനെ—ബ്രഹ്മണസ്പതിയെ—ജനിപ്പിച്ചു.

Verse 10

ब्रह्मापि पितरं देवं जायमानं न्यवैक्षत । तं जायमानं जनको देवः प्रापश्यदाज्ञया

ബ്രഹ്മാവും അവിർഭവിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ ദേവപിതാവിനെ കണ്ടു. അവന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം പ്രജാപതി ദേവനും അവിർഭവിക്കുന്ന ആ പിതാവിനെ ദർശിച്ചു.

Verse 11

दृष्टो रुद्रेण देवो ऽसावसृजद्विश्वमीश्वरः । वर्णाश्रमव्यवस्थां च चकार स पृथक्पृथक्

രുദ്രൻ ദർശിച്ചപ്പോൾ ആ ഈശ്വരൻ വിശ്വം സൃഷ്ടിച്ചു; കൂടാതെ വർണ-ആശ്രമ വ്യവസ്ഥയും ഓരോന്നായി വേർതിരിച്ച് സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 12

सोमं ससर्ज यज्ञार्थे सोमाद्द्यौस्समजायत । धरा च वह्निः सूर्यश्च यज्ञो विष्णुश्शचीपतिः

യജ്ഞാർത്ഥമായി അദ്ദേഹം സോമനെ സൃഷ്ടിച്ചു. സോമത്തിൽ നിന്ന് ദ്യുലോകം ജനിച്ചു; കൂടാതെ ഭൂമി, അഗ്നി, സൂര്യൻ, യജ്ഞം തന്നേ, വിഷ്ണു, ശചീപതി (ഇന്ദ്രൻ) എന്നിവരും ഉദ്ഭവിച്ചു.

Verse 13

ते चान्ये च सुरा रुद्रं रुद्राध्यायेन तुष्टुवुः । प्रसन्नवदनस्तस्थौ देवानामग्रतः प्रभुः

അവരും മറ്റു ദേവന്മാരും റുദ്രാധ്യായം ചൊല്ലി റുദ്രനെ സ്തുതിച്ചു. അപ്പോൾ പ്രസന്നമുഖനായ പ്രഭു ദേവന്മാരുടെ മുമ്പിൽ നിലകൊണ്ടു.

Verse 14

अपहृत्य स्वलीलार्थं तेषां ज्ञानं महेश्वरः । तमपृच्छंस्ततो देवाः को भवानिति मोहिताः

സ്വലീലാർത്ഥമായി മഹേശ്വരൻ അവരുടെ ജ്ഞാനം അപഹരിച്ചു. അപ്പോൾ മോഹിതരായ ദേവന്മാർ ചോദിച്ചു—“ഭവാൻ ആരാണ്?”

Verse 15

सो ऽब्रवीद्भगवान्रुद्रो ह्यहमेकः पुरातनः । आसं प्रथममेवाहं वर्तामि १ च सुरोत्तमाः

അപ്പോൾ ഭഗവാൻ രുദ്രൻ അരുളിച്ചെയ്തു—“നിശ്ചയം ഞാൻ ഒരുവനേ പുരാതനൻ. ആദ്യം ഞാൻ തന്നെയായിരുന്നു; ഇപ്പോഴും ഞാൻ തന്നെയായി നിലകൊള്ളുന്നു, ഹേ ദേവോത്തമരേ!”

Verse 16

भविष्यामि च मत्तोन्यो व्यतिरिक्तो न कश्चन । अहमेव जगत्सर्वं तर्पयामि स्वतेजसा

ഞാനേ നിലനിൽക്കും; എന്നിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനായ മറ്റാരുമില്ല. ഈ സമസ്ത ജഗത്ത് ഞാനേ; എന്റെ സ്വതേജസ്സാൽ അതിനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി ധരിക്കുന്നു.

Verse 17

अपश्यंतस्तमीशानं स्तुवंतश्चैव सामभिः । व्रतं पाशुपतं कृत्वा त्वथर्वशिरसि स्थितम्

അവർ ഈശാനനെ നേരിട്ട് കണ്ടില്ലെങ്കിലും സാമഗാനങ്ങളാൽ അവനെ സ്തുതിച്ചു. പാശുപതവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച് അവർ അഥർവശിരസ്സിൽ സ്ഥാപിതരായി—പശുപതിയുടെ ഗുഹ്യതത്ത്വവിദ്യയിൽ നിലകൊണ്ടു.

Verse 18

भस्मसंछन्नसर्वांगा बभूवुरमरास्तदा । अथ तेषां प्रसादार्थं पशूनां पतिरीश्वरः

അപ്പോൾ ദേവന്മാർ മുഴുവൻ ശരീരവും പവിത്രഭസ്മം കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് അവർക്കു പ്രസാദം നൽകാൻ പശുപതി ഈശ്വരൻ പ്രത്യക്ഷനായി.

Verse 20

सगणश्चोमया सार्धं सान्निध्यमकरोत्प्रभुः । यं विनिद्रा जितश्वासा योगिनो दग्धकिल्बिषाः

പ്രഭു ഗണങ്ങളോടും ഉമയോടും കൂടെ സാന്നിധ്യത്തിലേക്ക് വന്ന് കൃപാപൂർവം നിലകൊണ്ടു—നിദ്രാരഹിതരും ശ്വാസജയികളും പാപം ദഹിച്ച യോഗികളും നിരന്തരം ധ്യാനിക്കുന്നവൻ അവൻ തന്നേ.

Verse 21

हृदि पश्यंति तं देवं ददृशुर्देवपुंगवाः । यामाहुः परमां शक्तिमीश्वरेच्छानुवर्तिनीम्

ഹൃദയത്തിൽ ആ ദേവനെ ദർശിച്ചുകൊണ്ട് ദേവശ്രേഷ്ഠർ അവനെ കണ്ടു. അവളെ അവർ പരമശക്തിയെന്ന് പറഞ്ഞു—ഈശ്വരന്റെ ഇച്ഛയെ അചഞ്ചലമായി അനുഗമിക്കുന്നവൾ.

Verse 22

तामपश्यन्महेशस्य वामतो वामलोचनाम् । ये विनिर्धूतसंसाराः प्राप्ताः शैवं परं पदम्

അവർ മഹേശന്റെ ഇടത്തുഭാഗത്ത് നിലകൊള്ളുന്ന വാമലോചന ദേവിയെ ദർശിച്ചു; അവളുടെ കൃപയാൽ സംസാരബന്ധനം അകറ്റിയവർ ശൈവ പരമപദമായ ശിവന്റെ പരമധാമം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 23

नित्यसिद्धाश्च ये वान्यं ते च दृष्टा गणेश्वराः । अथ तं तुष्टुवुर्देवा देव्या सह महेश्वरम्

അവിടെ നിത്യസിദ്ധരും ഗണേശ്വരന്മാരുടെ ഗണങ്ങളും ദർശനമായി. തുടർന്ന് ദേവന്മാർ ദേവിയോടൊപ്പം മഹേശ്വരനെ സ്തുതിച്ചു।

Verse 24

स्तोत्रैर्माहेश्वरैर्दिव्यैः श्रोतैः पौराणिकैरपि । देवो ऽपि देवानालोक्य घृणया वृषभध्वजः

ദിവ്യമായ മാഹേശ്വര സ്തോത്രങ്ങളാലും പരമ്പരയിൽ ശ്രുതമായ പൗരാണിക മന്ത്രങ്ങളാലും ദേവന്മാർ സ്തുതിക്കുമ്പോൾ, അവരെ കണ്ട വൃഷഭധ്വജനായ ശിവനും കരുണയാൽ ദ്രവിച്ചു।

Verse 25

अर्थमहत्तमं देवाः पप्रच्छुरिममादरात् । देवा ऊचुः । भगवन्केन मार्गेण पूजनीयो ऽसि भूतले

പരമാർത്ഥം അറിയുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ദേവന്മാർ ആദരത്തോടെ ചോദിച്ചു. ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—“ഭഗവൻ, ഭൂതലത്തിൽ ഏത് മാർഗ്ഗത്താലും ഏത് വിധിയാലും നിങ്ങളെ പൂജിക്കണം?”

Verse 26

कस्याधिकारः पूजायां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः । ततः सस्मितमालोक्य देवीं देववरोहरः

“പൂജയിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ ആര്ക്കാണ് അധികാരം? തത്ത്വപ്രകാരം നീ അത് പറയാൻ യോഗ്യയാണ്.” എന്നു പറഞ്ഞ് ദേവശ്രേഷ്ഠൻ മന്ദസ്മിതത്തോടെ ദേവിയെ നോക്കി।

Verse 27

स्वरूपं दर्शयामास घोरं सूर्यात्मकं परम् । सर्वैश्वर्यगुणोपेतं सर्वतेजोमयं परम्

അപ്പോൾ അദ്ദേഹം തന്റെ പരമസ്വരൂപം വെളിപ്പെടുത്തി—മഹിമയിൽ ഭയങ്കരവും, സൂര്യാത്മകവും പരാത്പരവും; സർവൈശ്വര്യഗുണസമ്പന്നവും സർവതേജോമയവും।

Verse 28

शक्तिभिर्मूर्तिभिश्चांगैर्ग्रहैर्देवैश्च संवृतम् । अष्टबाहुं चतुर्वक्त्रमर्धनारीकमद्भुतम्

അദ്ദേഹം ശക്തികൾ, മൂർത്തികൾ, അംഗങ്ങൾ, ഗ്രഹങ്ങൾ, ദേവന്മാർ എന്നിവാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു; എട്ട് ഭുജങ്ങളും നാല് മുഖങ്ങളും ഉള്ള അത്ഭുത അർധനാരീശ്വരസ്വരൂപമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 29

दृष्ट्वैवमद्भुताकारं देवा विष्णुपुरोगमाः । बुद्ध्वा दिवाकरं देवं देवीं चैव निशाकरम्

ആ അത്ഭുതാകാരം കണ്ട വിഷ്ണുവിനെ മുൻപാക്കി ദേവന്മാർ, ദേവനെ ദിവാകരൻ (സൂര്യൻ) ആയി തിരിച്ചറിഞ്ഞു; ദേവിയെയും നിശാകരൻ (ചന്ദ്രൻ) ആയി ഗ്രഹിച്ചു।

Verse 30

पञ्चभूतानि शेषाणि तन्मयं च चराचरम् । एवमुक्त्वा नमश्चक्रुस्तस्मै चार्घ्यं प्रदाय वै

“ശേഷമുള്ള പഞ്ചഭൂതങ്ങളും സർവ്വ ചരാചരവും അവന്റെ തന്നെ സ്വരൂപമയമാണ്”—എന്ന് പറഞ്ഞു അവർ അവനോട് നമസ്കരിച്ചു വിധിപൂർവ്വം അർഘ്യം അർപ്പിച്ചു।

Verse 32

सिंदूरवर्णाय सुमण्डलाय सुवर्णवर्णाभरणाय तुभ्यम् । पद्माभनेत्राय सपंकजाय ब्रह्मेन्द्रनारायणकारणाय

അങ്ങേയ്ക്ക് നമസ്കാരം—സിന്ദൂരവർണ്ണനേ, ശുഭപ്രഭാമണ്ഡലസ്വരൂപനേ, സ്വർണ്ണവർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ വിഭൂഷിതനേ. പദ്മനേത്രനേ, പദ്മസഹിതനേ, ബ്രഹ്മാ-ഇന്ദ്ര-നാരായണരുടെ കാരണഭൂതനേ, പ്രണാമം.

Verse 33

सुरत्नपूर्णं ससुवर्णतोयं सुकुंकुमाद्यं सकुशं सपुष्पम् । प्रदत्तमादाय सहेमपात्रं प्रशस्तमर्घ्यं भगवन्प्रसीद

ഹേ ഭഗവൻ, പ്രസന്നനാകണമേ. ഉത്തമ രത്നങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, സ്വർണ്ണമിശ്രിത ജലത്തോടുകൂടിയതും, ശുഭ കുങ്കുമാദികളാൽ സുഗന്ധിതവും, കുശയും പുഷ്പങ്ങളും സഹിതവും—സ്വർണ്ണപാത്രത്തിൽ സമർപ്പിച്ച ഈ പ്രശസ്ത അർഘ്യം സ്വീകരിക്കണമേ.

Verse 34

नमश्शिवाय शांताय सगणायादिहेतवे । रुद्राय विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मणे सूर्यमूर्तये

ശാന്തസ്വരൂപനും ഗണസഹിതനായ ആദികാരണനുമായ ശിവനു നമസ്കാരം. നീയേ രുദ്രൻ, നീയേ വിഷ്ണു, നീയേ ബ്രഹ്മാ; സൂര്യമൂർത്തിയായ നിനക്കു പ്രണാമം.

Verse 35

यश्शिवं मण्डले सौरे संपूज्यैव समाहितः । प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने प्रदद्यादर्घ्यमुत्तमम्

ആരായാലും ഏകാഗ്രചിത്തനായി സൗരമണ്ഡലത്തിൽ ശിവനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ, പ്രഭാതം, മധ്യാഹ്നം, സായാഹ്നം—ത്രിസന്ധികളിൽ—ഉത്തമ അർഘ്യം സമർപ്പിക്കണം.

Verse 36

प्रणमेद्वा पठेदेताञ्छ्लोकाञ्छ्रुतिमुखानिमान् । न तस्य दुर्ल्लभं किंचिद्भक्तश्चेन्मुच्यते दृढम्

ആരായാലും പ്രണാമം ചെയ്ത് അല്ലെങ്കിൽ ശ്രുതിസാരമായ ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ പാരായണം ചെയ്ത് ഭക്തിയോടെ നിലകൊള്ളുകയാണെങ്കിൽ, അവനു ഒന്നും ദുർലഭമല്ല; സത്യഭക്തനാണെങ്കിൽ അവൻ ഉറപ്പായി ദൃഢമായി മോക്ഷം പ്രാപിക്കും.

Verse 37

तस्मादभ्यर्चयेनित्यं शिवमादित्यरूपिणम् । धर्मकामार्थमुक्त्यर्थं मनसा कर्मणा गिरा

അതുകൊണ്ട് ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം, ഒടുവിൽ മോക്ഷം എന്നിവ നേടുന്നതിനായി, ആദിത്യരൂപധാരിയായ ഭഗവാൻ ശിവനെ നിത്യം ആരാധിക്കണം—മനസ്സാൽ, കർമത്താൽ, വാക്കാൽ.

Verse 38

अथ देवान्समालोक्य मण्डलस्थो महेश्वरः । सर्वागमोत्तरं दत्त्वा शास्त्रमंतरधाद्धरः

അതിനുശേഷം മണ്ഡലത്തിൽ ആസീനനായ മഹേശ്വരൻ ദേവന്മാരെ നോക്കി. സർവ്വ ആഗമങ്ങളുടെ സാരവും ശിരോമണിയുമായ പരമശാസ്ത്രം നൽകി, ധരണീധരനായ ശിവൻ അന്തർധാനം ചെയ്തു.

Verse 39

तत्र पूजाधिकारो ऽयं ब्रह्मक्षत्रविशामिति । ज्ञात्वा प्रणम्य देवेशं देवा जग्मुर्यथागतम्

അവിടെ ആ പൂജാധികാരം ബ്രാഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ ഇവർക്കാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, ദേവന്മാർ ദേവേശ്വരനെ നമസ്കരിച്ചു വന്ന വഴിയേ തന്നെ മടങ്ങിപ്പോയി।

Verse 40

अथ कालेन महता तस्मिञ्छास्त्रे तिरोहिते । भर्तारं परिपप्रच्छ तदंकस्था महेश्वरी

പിന്നീട് ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ആ ശാസ്ത്രോപദേശം മറഞ്ഞുപോയി; അപ്പോൾ ഭർത്താവിന്റെ മടിയിൽ ഇരുന്ന മഹേശ്വരി ഭക്തിപൂർവ്വം ശിവനോട് വീണ്ടും ചോദിച്ചു।

Verse 41

तया स चोदितो देवो देव्या चन्द्रविभूषणः । अवदत्करमुद्धृत्य शास्त्रं सर्वागमोत्तरम्

ദേവിയുടെ പ്രേരണയാൽ ചന്ദ്രവിഭൂഷിതനായ ദേവൻ ശിവൻ കൈ ഉയർത്തി, സർവ്വ ആഗമങ്ങളെയും അതിക്രമിക്കുന്ന പരമശാസ്ത്രം പ്രസ്താവിച്ചു।

Verse 42

प्रवर्तितं च तल्लोके नियोगात्परमेष्ठिनः । मयागस्त्येन गुरुणा दधीचेन महर्षिणा

പരമേഷ്ഠിയുടെ നിയോഗത്താൽ ആ ലോകത്തിൽ അത് പ്രചരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു—എന്നാൽ, ഗുരു അഗസ്ത്യനാൽ, മഹർഷി ദധീചിയാൽ।

Verse 43

स्वयमप्यवतीर्योर्व्यां युगावर्तेषु शूलधृक् । स्वाश्रितानां विमुक्त्यर्थं कुरुते ज्ञानसंततिम्

ത്രിശൂലധാരിയായ ഭഗവാൻ സ്വയം യുഗപരിവർത്തനങ്ങളുടെ സന്ധിക്കാലങ്ങളിൽ ലോകത്തിൽ അവതരിച്ച്, തന്റെ ശരണാഗതരുടെ വിമുക്തിക്കായി രക്ഷകജ്ഞാനത്തിന്റെ അവിഛിന്ന പരമ്പര സ്ഥാപിക്കുന്നു।

Verse 44

ऋभुस्सत्यो भार्गवश्च ह्यंगिराः सविता द्विजाः । मृत्युः शतक्रतुर्धीमान्वसिष्ठो मुनिपुंगवः

ഋഭു, സത്യ, ഭാർഗവൻ, അങ്ഗിരസ്; ദ്വിജനായ സവിതാ; മൃത്യു; ജ്ഞാനിയായ ശതക്രതു (ഇന്ദ്രൻ); കൂടാതെ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ വസിഷ്ഠൻ—ഇവർ ഇവിടെ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 45

सारस्वतस्त्रिधामा च त्रिवृतो मुनिपुंगवः । शततेजास्स्वयं धर्मो नारायण इति श्रुतः

അവൻ സാരസ്വതൻ, ത്രിധാമൻ, ത്രിവൃതൻ—മുനിശ്രേഷ്ഠൻ—എന്ന പേരുകളിൽ പ്രസിദ്ധൻ. അവൻ ശതതേജസ്, സാക്ഷാൽ ധർമ്മം, കൂടാതെ നാരായണൻ എന്നും ശ്രുതിയിൽ കേൾക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 46

स्वरक्षश्चारुणिर्धीमांस्तथा चैव कृतंजयः । कृतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविरुत्तमः

സ്വരക്ഷ, ചാരുണി, ജ്ഞാനിയായ ധീമാൻ, കൂടാതെ കൃതഞ്ജയ; പിന്നെയും കൃതഞ്ജയ, ഭരദ്വാജൻ, ഗൗതമൻ, ഉത്തമ മുനി കവി—ഇവർ പൂജ്യ ഋഷികളായി എണ്ണപ്പെടുന്നു।

Verse 47

वाचःस्रवा मुनिस्साक्षात्तथा सूक्ष्मायणिः शुचिः । तृणबिंदुर्मुनिः कृष्णः शक्तिः शाक्तेय उत्तरः

ഇവിടെ വാചഃസ്രവാ മുനി സ്വയം, അതുപോലെ ശുദ്ധനായ സൂക്ഷ്മായണി, തൃണബിന്ദു മുനി, കൃഷ്ണൻ, ശക്തി, ശാക്തേയൻ, ഉത്തരൻ—ഇവർ എല്ലാവരും ഇവിടെ പൂജ്യരായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 48

जातूकर्ण्यो हरिस्साक्षात्कृष्णद्वैपायनो मुनिः । व्यासावताराञ्छृण्वंतु कल्पयोगेश्वरान्क्रमात्

ജാതൂകർണ്യൻ, സ്വയം ഹരി, കൂടാതെ മുനി കൃഷ്ണദ്വൈപായനൻ (വ്യാസൻ)—ഇപ്പോൾ ക്രമമായി ഓരോ കല്പത്തിലും പ്രത്യക്ഷമാകുന്ന യോഗേശ്വരനായ വ്യാസാവതാരങ്ങളെ ശ്രവിക്കുവിൻ.

Verse 49

लैंगे व्यासावतारा हि द्वापरां तेषु सुव्रताः । योगाचार्यावताराश्च तथा शिष्येषु शूलिनः

ഹേ സുവ്രതന്മാരേ, ദ്വാപരയുഗത്തിൽ ലിംഗഭക്തന്മാരിൽ നിശ്ചയമായും വ്യാസാവതാരങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അതുപോലെ ശിഷ്യന്മാരിൽ ശൂലധാരിയായ ശിവൻ യോഗാചാര്യാവതാരമായും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

Verse 50

तत्र तत्र विभोः शिष्याश्चत्वारः स्युर्महौजसः । शिष्यास्तेषां प्रशिष्याश्च शतशो ऽथ सहस्रशः

ഓരോ സ്ഥലത്തും ആ വിഭുവിന് നാലു മഹൗജസ്സുള്ള ശിഷ്യന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു. ആ ശിഷ്യന്മാർക്കും ശിഷ്യ-പ്രശിഷ്യന്മാർ നൂറുകളായും പിന്നെ ആയിരങ്ങളായും ഉണ്ടായി.

Verse 51

तेषां संभावनाल्लोके शैवाज्ञाकरणादिभिः । भाग्यवंतो विमुच्यंते भक्त्या चात्यंतभाविताः

അവരെ ആദരിക്കുന്നതാലും ശിവാജ്ഞകളും ശൈവവിധികളും അനുഷ്ഠിക്കുന്നതാലും ഈ ലോകത്തിൽ ഭാഗ്യവാന്മാർ മോചിതരാകുന്നു; ഭക്തിയാൽ അവർ പൂർണ്ണമായി ശിവഭാവത്തിൽ സംസ്‌കൃതരായി നിറയുന്നു.