श्रद्धामाहात्म्यं तथा देवीप्रश्नः (The Greatness of Śraddhā and Devī’s Question to Śiva)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवन्सर्वयोगींद्र गणेश्वर मुनीश्वर । षडाननसमप्रख्य सर्वज्ञाननिधे गुरो । प्रायस्त्वमवतीर्योर्व्यां पाशविच्छित्तये नृणाम् । महर्षिवपुरास्थाय स्थितो ऽसि परमेश्वर

കൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു— ഭഗവൻ, സർവയോഗീന്ദ്രാ, ഗണേശ്വരാ, മുനീശ്വരാ! ഗുരോ, സർവജ്ഞാനനിധേ, ഷഡാനനനെപ്പോലെ ദീപ്തിമാനേ! മനുഷ്യരുടെ പാശങ്ങൾ ഛേദിക്കാനായി നിങ്ങൾ പ്രധാനമായും ഭൂമിയിൽ അവതരിച്ചിരിക്കുന്നു; മഹർഷിരൂപം ധരിച്ചു ഇവിടെ പരമേശ്വരനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 3

अन्यथा हि जगत्यस्मिन् देवो वा दानवो ऽपि वा । त्वत्तोन्यः परमं भावं को जानीयाच्छिवात्मकम् । तस्मात्तव मुखोद्गीर्णं साक्षादिव पिनाकिनः । शिवज्ञानामृतं पीत्वा न मे तृप्तमभून्मनः

അല്ലെങ്കിൽ ഈ ലോകത്തിൽ—ദേവനായാലും ദാനവനായാലും—നിങ്ങളെ ഒഴികെ ശിവസ്വരൂപമായ ആ പരമഭാവം ആരാണ് അറിയുക? അതുകൊണ്ട് നിങ്ങളുടെ മുഖത്തിൽ നിന്നുയർന്ന, സാക്ഷാൽ പിനാകി ശിവനിൽ നിന്നുതന്നെ വന്നതുപോലെ തോന്നുന്ന ശിവജ്ഞാനാമൃതം പാനം ചെയ്തിട്ടും എന്റെ മനസ്സ് തൃപ്തിയായില്ല.

Verse 5

साक्षात्सर्वजगत्कर्तुर्भर्तुरंकं समाश्रिता । भगवन्किन्नु पप्रच्छ भर्तारं परमेश्वरी । उपमन्युरुवाच । स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण तद्वक्ष्यामि यथातथम् । भवभक्तस्य युक्तस्य तव कल्याणचेतसः

സകലജഗത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷ സ്രഷ്ടാവും പോഷകനുമായ ഭർത്താവിന്റെ മടിയിൽ ആശ്രയിച്ച് പരമേശ്വരി ഭർത്താവിനോട് ചോദിച്ചു—“ഭഗവൻ, ഇതെന്ത്?” ഉപമന്യു പറഞ്ഞു—“ഹേ കൃഷ്ണേ, നീ യഥാസ്ഥാനമായി ചോദിച്ചു; ഉള്ളത് ഉള്ളതുപോലെ ഞാൻ പറയും, കാരണം നീ ഭവൻ (ശിവൻ) ഭക്തയും യോഗസംയമമുള്ളവളും മംഗളചിന്തയുള്ളവളുമാണ്.”

Verse 7

महीधरवरे दिव्ये मंदरे चारुकंदरे । देव्या सह महादेवो दिव्यो ध्यानगतो ऽभवत् । तदा देव्याः प्रियसखी सुस्मितास्या शुभावती । फुल्लान्यतिमनोज्ञानि पुष्पाणि समुदाहरत्

സുന്ദര ഗുഹകളുള്ള ദിവ്യ ശ്രേഷ്ഠമായ മന്ദരപർവതത്തിൽ ദേവിയോടൊപ്പം മഹാദേവൻ ദിവ്യധ്യാനത്തിൽ ലീനനായി. അപ്പോൾ ദേവിയുടെ പ്രിയസഖി—മന്ദഹാസമുഖിയായ ശുഭാവതി—പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞ അതിമനോഹര പുഷ്പങ്ങൾ ശേഖരിച്ചു.

Verse 9

ततः स्वमंकमारोप्य देवीं देववरोरहः । अलंकृत्य च तैः पुष्पैरास्ते हृष्टतरः स्वयम् । अथांतःपुरचारिण्यो देव्यो दिव्यविभूषणाः । अंतरंगा गणेन्द्राश्च सर्वलोकमहेश्वरीम्

അതിനുശേഷം ദേവശ്രേഷ്ഠനായ പ്രഭു ദേവിയെ തന്റെ മടിയിൽ ഇരുത്തി. ആ പുഷ്പങ്ങളാൽ അവളെ അലങ്കരിച്ച് അദ്ദേഹം തന്നെ കൂടുതൽ ആനന്ദത്തോടെ ഇരുന്നു. പിന്നെ അന്തഃപുരത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ദിവ്യാഭരണധാരിണികളായ ദേവിമാരും അന്തരംഗ ഗണനേതാക്കളും സർവലോകമഹേശ്വരിയെ സേവിക്കാൻ എത്തി.

Verse 11

भर्तारं परिपूर्णं च सर्वलोकमहेश्वरम् । चामरासक्तहस्ताश्च देवीं देवं सिषेविरे । ततः प्रियाः कथा वृत्ता विनोदाय महेशयोः । त्राणाय च नृणां लोके ये शिवं शरणं गताः

ചാമരം പിടിച്ച കൈകളോടെ അവർ ദേവിയെയും ദേവനെയും സേവിച്ചു—സർവലോകമഹേശ്വരനായ പരിപൂർണ്ണനായ ഭർത്താവിനെ. തുടർന്ന് മഹേശനും അവന്റെ പ്രിയയും വിനോദിക്കുവാനും, ലോകത്തിൽ ശിവനെ ശരണം പ്രാപിച്ച മനുഷ്യരെ രക്ഷിക്കുവാനും ഒരു പ്രിയകഥ ആരംഭിച്ചു.

Verse 13

तदावसरमालोक्य सर्वलोकमहेश्वरी । भर्तारं परिपप्रच्छ सर्वलोकमहेश्वरम् । देव्युवाच । केन वश्यो महादेवो मर्त्यानां मंदचेतसाम् । आत्मतत्त्वाद्यशक्तानामात्मनामकृतात्मनाम्

ആ അവസരം യുക്തമാണെന്ന് കണ്ടു സർവ്വലോകമഹേശ്വരി ദേവി സർവ്വലോകമഹേശ്വരനായ ഭർത്താവിനോട് ചോദിച്ചു. ദേവി പറഞ്ഞു—മന്ദബുദ്ധിയുള്ള മർത്ത്യർ, ആത്മതത്ത്വാദി ഉന്നതതത്ത്വങ്ങളിൽ അശക്തർ, അശുദ്ധാന്തഃകരണർ—ഇവരോടു മഹാദേവൻ ഏതു ഉപായത്താൽ പ്രസന്നനായി അനുകൂലനാകുന്നു?

Verse 15

ईश्वर उवाच । न कर्मणा न तपसा न जपैर्नासनादिभिः । न ज्ञानेन न चान्येन वश्यो ऽहं श्रद्धया विना । श्रद्धा मय्यस्ति चेत्पुंसां येन केनापि हेतुना । वश्यः स्पृश्यश्च दृश्यश्च पूज्यस्संभाष्य एव च

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—കർമ്മം കൊണ്ടല്ല, തപസ്സുകൊണ്ടല്ല, ജപങ്ങളാലല്ല, ആസനാദികളാലും അല്ല; വെറും ജ്ഞാനത്താലും അല്ല, മറ്റേതൊന്നാലും അല്ല—ശ്രദ്ധയില്ലാതെ ഞാൻ ലഭ്യമല്ല. എന്നാൽ ഏതൊരു കാരണത്താലായാലും മനുഷ്യർക്കു എന്നിൽ ശ്രദ്ദ ഉണ്ടെങ്കിൽ, ഞാൻ അവർക്കു സുലഭനാകുന്നു—സമീപിക്കാവുന്നവൻ, സ്പർശിക്കാവുന്നവൻ, ദർശിക്കാവുന്നവൻ, പൂജ്യൻ, സംവദിക്കാവുന്നവൻ പോലും।

Verse 17

साध्या तस्मान्मयि शद्धा मां वशीकर्तुमिच्छता । श्रद्धा हेतुस्स्वधर्मस्य रक्षणं वर्णिनामिह । स्ववर्णाश्रमधर्मेण वर्तते यस्तु मानवः । तस्यैव भवति श्रद्धा मयि नान्यस्य कस्यचित्

അതുകൊണ്ട് എന്നെ വശീകരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ എന്നിൽ ശ്രദ്ധ വളർത്തണം. ഈ ലോകത്തിൽ വർണധാരികളുടെ സ്വധർമ്മസംരക്ഷണത്തിന് കാരണമാകുന്നത് ശ്രദ്ധയാണ്. സ്വന്തം വർണ-ആശ്രമധർമ്മപ്രകാരം ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യനിൽ മാത്രമേ എന്നിൽ ശ്രദ്ധ ഉദിക്കൂ; മറ്റാരിലും അല്ല।

Verse 19

आम्नायसिद्धमखिलं धर्ममाश्रमिणामिह । ब्रह्मणा कथितं पूर्वं ममैवाज्ञापुरस्सरम् । स तु पैतामहो धर्मो बहुवित्तक्रियान्वितः । नात्यन्त फलभूयिष्ठः क्लेशाया ससमन्वितः

ഇവിടെ നാലാശ്രമവാസികൾക്കായി വേദപരമ്പരയിൽ സ്ഥാപിതമായ സമസ്ത ധർമ്മം മുൻപ് ബ്രഹ്മാവ് എന്റെ തന്നെ ആജ്ഞയെ മുൻനിർത്തി ഉപദേശിച്ചു. എന്നാൽ ആ പൈതാമഹ ധർമ്മം അനേകം കർമ്മക്രിയകളും വലിയ ചെലവും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതാണ്; അത്യധിക ഫലം നൽകാതെ ക്ലേശവും ദുഃഖവും സഹിതമാണ്.

Verse 20

तेन धर्मेण महतां श्रद्धां प्राप्य सुदुर्ल्लभाम् । वर्णिनो ये प्रपद्यंते मामनन्यसमाश्रयाः । तेषां सुखेन मार्गेण धर्मकामार्थमुक्तयः

ആ മഹാധർമ്മം മൂലം മഹന്മാരുടെ അത്യന്തം ദുർലഭമായ ശ്രദ്ധ ലഭിച്ച്, മറ്റൊരു ആശ്രയവും ഇല്ലാതെ അനന്യമായി എന്നെ മാത്രം ശരണം പ്രാപിക്കുന്ന നിയന്ത്രിത সাধകർ സുഖകരമായ മാർഗ്ഗത്തിൽ ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം, ഒടുവിൽ മോക്ഷവും നേടുന്നു.

Verse 22

वर्णाश्रमसमाचारो मया भूयः प्रकल्पितः । तस्मिन्भक्तिमतामेव मदीयानां तु वर्णिनाम् । अधिकारो न चान्येषामित्याज्ञा नैष्ठिकी मम

വർണ്ണാശ്രമങ്ങളുടെ യഥോചിത ആചാരം ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു. ആ ശാസനയിൽ വർണ്ണജനങ്ങളിൽ എന്റെ ഭക്തന്മാർക്കേ അധികാരം; മറ്റുള്ളവർക്ക് ഇല്ല—ഇതാണ് എന്റെ അചഞ്ചലമായ, സ്ഥിരമായ ആജ്ഞ.

Verse 24

तदाज्ञप्तेन मार्गेण वर्णिनो मदुपाश्रयाः । मलमायादिपाशेभ्यो विमुक्ता मत्प्रसादतः । परं मदीयमासाद्य पुनरावृत्तिदुर्लभम् । परमं मम साधर्म्यं प्राप्य निर्वृतिमाययुः

എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നിർദ്ദേശിച്ച മാർഗം അനുസരിച്ച്, എന്നിൽ ആശ്രയം എടുത്ത ശാസനബദ്ധ সাধകർ എന്റെ പ്രസാദത്താൽ മല, മായ തുടങ്ങിയ പാശങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തരായി. പുനരാവർത്തി ദുർലഭമായ എന്റെ പരമധാമം പ്രാപിച്ച്, എന്റെ പരമ സാദ്ധർമ്യം നേടി, പരിപൂർണ്ണ ശാന്തിയിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 25

तस्माल्लब्ध्वाप्यलब्ध्वा वा वर्णधर्मं मयेरितम् । आश्रित्य मम भक्तश्चेत्स्वात्मनात्मानमुद्धरेत् । अलब्धलाभ एवैष कोटिकोटिगुणाधिकः । तस्मान्मे मुखतो लब्धं वर्णधर्मं समाचरेत्

അതുകൊണ്ട് (ലൗകിക) നേട്ടം ലഭിച്ചാലും ലഭിക്കാതിരുന്നാലും, ഞാൻ ഉപദേശിച്ച വർണധർമ്മത്തെ ആശ്രയിക്കണം. എന്റെ ഭക്തൻ അതിനെ ആധാരമാക്കി സ്വാത്മാവാൽ തന്നെ സ്വാത്മാവിനെ ഉയർത്തുകയാണെങ്കിൽ, അതേ ‘അലബ്ധത്തിലൂടെ ലഭ്യം’ കോടിക്കോടി ഗുണത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠമാണ്. അതിനാൽ എന്റെ മുഖത്തിൽ നിന്നു ലഭിച്ച വർണധർമ്മം യഥാവിധി ആചരിക്കണം.

Verse 27

ममावतारा हि शुभे योगाचार्यच्छलेन तु । सर्वांतरेषु सन्त्यार्ये संततिश्च सहस्रशः । अयुक्तानामबुद्धीनामभक्तानां सुरेश्वरि । दुर्लभं संततिज्ञानं ततो यत्नात्समाश्रयेत्

ഹേ ശുഭേ ദേവി, യോഗാചാര്യന്റെ വേഷത്തിൽ എന്റെ അവതാരങ്ങൾ സംഭവിക്കുന്നു; ഓരോ യുഗത്തിലും, ഹേ ആര്യേ, ഇത്തരത്തിലുള്ള പരമ്പരകൾ ആയിരങ്ങളായി നിലനിൽക്കും. എന്നാൽ അസംയമികൾക്കും അജ്ഞന്മാർക്കും ഭക്തിഹീനർക്കും, ഹേ സുരേശ്വരി, സത്യപരമ്പരയുടെ ജ്ഞാനം ദുർലഭം; അതിനാൽ പരിശ്രമത്തോടെ അതിനെയേ ശരണം പ്രാപിക്കണം.

Verse 29

सा हानिस्तन्महच्छिद्रं स मोहस्सांधमूकता । यदन्यत्र श्रमं कुर्यान्मोक्षमार्गबहिष्कृतः । ज्ञानं क्रिया च चर्या च योगश्चेति सुरेश्वरि । चतुष्पादः समाख्यातो मम धर्मस्सनातनः

അതുതന്നെ നഷ്ടം; അതുതന്നെ മഹാ വിടവ്; അതുതന്നെ മോഹവും ജഡമായ മൗനമൂഢതയും—മോക്ഷമാർഗത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ടവൻ മറ്റിടങ്ങളിൽ അധ്വാനിക്കുമ്പോൾ. ഹേ സുരേശ്വരി, എന്റെ സനാതനധർമ്മം നാലു പാദങ്ങളായി പ്രസിദ്ധം—ജ്ഞാനം, ക്രിയ, ചര്യ, യോഗം.

Verse 31

पशुपाशपतिज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते । षडध्वशुद्धिर्विधिना गुर्वधीना क्रियोच्यते । वर्णाश्रमप्रयुक्तस्य मयैव विहितस्य च । ममार्चनादिधर्मस्य चर्या चर्येति कथ्यते

പശു, പാശം, പതി—ഈ ത്രയത്തിന്റെ ബോധം തന്നെയാണ് ‘ജ്ഞാനം’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്. വിധിപ്രകാരം, ഗുരുവിന്റെ അധീനത്തിൽ, ഷഡധ്വശുദ്ധി നടത്തുന്നത് ‘ക്രിയ’ എന്നു പറയുന്നു. വർണാശ്രമാനുസരിച്ച്, ഞാൻ തന്നേ വിധിച്ച എന്റെ അർച്ചനാദി ധർമ്മങ്ങളുടെ അനുഷ്ഠാനം ‘ചര്യ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 33

मदुक्तेनैव मार्गेण मय्यवस्थितचेतसः । वृत्त्यंतरनिरोधो यो योग इत्यभिधीयते । अश्वमेधगणाच्छ्रेष्ठं देवि चित्तप्रसाधनम् । मुक्तिदं च तथा ह्येतद्दुष्प्राप्यं विषयैषिणाम्

ഞാൻ ഉപദേശിച്ച അതേ മാർഗ്ഗം അനുസരിച്ചു, എന്നിൽ സ്ഥിരചിത്തനായി, മനസ്സിന്റെ മറ്റു വൃത്തികളുടെ നിരോധം തന്നെയാണ് ‘യോഗം’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്. ഹേ ദേവി, ഇത് അനേകം അശ്വമേധയാഗങ്ങളേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠം; ചിത്തത്തെ പ്രസന്നവും നിർമ്മലവും ആക്കി മോക്ഷം നൽകുന്നു. എന്നാൽ വിഷയങ്ങളെ പിന്തുടരുന്നവർക്ക് ഇത് ദുഷ്പ്രാപ്യം.

Verse 35

विजितेंद्रियवर्गस्य यमेन नियमेन च । पूर्वपापहरो योगो विरक्तस्यैव कथ्यते । वैराग्याज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते

യമ-നിയമങ്ങളാൽ ഇന്ദ്രിയവൃന്ദത്തെ ജയിച്ച വിരക്തനോടാണ് യോഗം മുൻപാപങ്ങളെ ഹരിക്കുന്നതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നത്. വൈരാഗ്യത്തിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനം ജനിക്കുന്നു; ജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് യോഗം ദൃഢമായി പ്രവൃത്തിച്ച് മുന്നേറുന്നു.

Verse 37

योगज्ञः पतितो वापि मुच्यते नात्र संशयः । दया कार्याथ सततमहिंसा ज्ञानसंग्रहः । सत्यमस्तेयमास्तिक्यं श्रद्धा चेंद्रियनिग्रहः

യോഗം അറിയുന്നവൻ ആചാരത്തിൽ പതിച്ചാലും മോചിതനാകുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. അതിനാൽ ദയയെ സദാ ആചരിക്കണം; അഹിംസയും സത്യജ്ഞാനസംഗ്രഹവും, സത്യം, അസ്തേയം, ഈശ്വരത്തിൽ ആസ്തിക്യം, ശ്രദ്ധ, കൂടാതെ ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം—ഇവ പാലിക്കണം.

Verse 39

अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा । ध्यानमीश्वरभावश्च सततं ज्ञानशीलता । य एवं वर्तते विप्रो ज्ञानयोगस्य सिद्धये । अचिरादेव विज्ञानं लब्ध्वा योगं च विंदति । दग्ध्वा देहमिमं ज्ञानी क्षणाज्ज्ञानाग्निना प्रिये

അധ്യാപനവും അധ്യയനവും, യജനവും യാജനവും, ധ്യാനം, ഈശ്വരഭാവം, കൂടാതെ നിരന്തരം ജ്ഞാനനിഷ്ഠ—ജ്ഞാനയോഗസിദ്ധിക്കായി ഇങ്ങനെ ജീവിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണൻ शीഘ്രം വിജ്ഞാനം (അനുഭവസിദ്ധ ജ്ഞാനം) നേടി യോഗം പ്രാപിക്കുന്നു. ഹേ പ്രിയേ, ജ്ഞാനാഗ്നിയാൽ ഈ ദേഹഭാവം ക്ഷണത്തിൽ ദഹിപ്പിച്ച് ജ്ഞാനി മോചിതനാകുന്നു.

Verse 41

प्रसादान्मम योगज्ञः कर्मबंधं प्रहास्यति । पुण्यःपुण्यात्मकं कर्ममुक्तेस्तत्प्रतिबंधकम् । तस्मान्नियोगतो योगी पुण्यापुण्यं विवर्जयेत्

എന്റെ പ്രസാദത്താൽ യോഗജ്ഞൻ കർമബന്ധം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. പുണ്യസ്വഭാവമുള്ള കർമവും മോക്ഷത്തിന് തടസ്സമാകുന്നു. അതിനാൽ യോഗി യഥാർത്ഥ ശാസനയിൽ നിലകൊണ്ട് പുണ്യവും പാപവും—ഇരണ്ടും വർജിക്കണം.

Verse 42

फलकामनया कर्मकरणात्प्रतिबध्यते । न कर्ममात्रकरणात्तस्मात्कर्मफलं त्यजेत् । प्रथमं कर्मयज्ञेन बहिः सम्पूज्य मां प्रिये । ज्ञानयोगरतो भूत्वा पश्चाद्योगं समभ्यसेत्

ഫലകാമനയോടെ കർമ്മം ചെയ്യുന്നതാൽ ജീവൻ ബന്ധിതനാകുന്നു; കർമ്മം മാത്രം ചെയ്യുന്നതാൽ അല്ല. അതിനാൽ കർമ്മഫലാസക്തി ഉപേക്ഷിക്കണം. ഹേ പ്രിയേ! ആദ്യം കർമ്മയജ്ഞത്തിലൂടെ ബാഹ്യമായി എന്നെ സമ്പൂജിച്ച്, പിന്നെ ജ്ഞാനയോഗത്തിൽ നിരതനായി യോഗം സ്ഥിരമായി അഭ്യസിക്കണം।

Verse 44

विदिते मम याथात्म्ये कर्मयज्ञेन देहिनः । न यजंति हि मां युक्ताः समलोष्टाश्मकांचनाः । नित्ययुक्तो मुनिः श्रेष्ठो मद्भक्तश्च समाहितः । ज्ञानयोगरतो योगी मम सायुज्यमाप्नुयात्

എന്റെ യാഥാർത്ഥ്യസ്വരൂപം അറിഞ്ഞാൽ, സംയമമുള്ള ദേഹികൾ—മണ്ണുകട്ട, കല്ല്, സ്വർണം എന്നിവയെ ഒരുപോലെ കാണുന്നവർ—കർമ്മയജ്ഞം മാത്രം കൊണ്ട് എന്നെ ആരാധിക്കുകയില്ല. നിത്യയുക്തനായ ശ്രേഷ്ഠ മുനി, എന്റെ ഭക്തൻ, സമാഹിതനായി ജ്ഞാനയോഗത്തിൽ നിരതനായ യോഗി എന്റെ സായുജ്യം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 46

अथाविरक्तचित्ता ये वर्णिनो मदुपाश्रिताः । ज्ञानचर्याक्रियास्वेव ते ऽधिकुर्युस्तदर्हकाः । द्विधा मत्पूजनं ज्ञेयं बाह्यमाभ्यंतरं तथा । वाङ्मनःकायभेदाच्च त्रिधा मद्भजनं विदुः

ഇപ്പോൾ പൂർണ്ണവൈരാഗ്യം ലഭിക്കാത്ത മനസ്സുള്ളവരായിട്ടും എന്നെ ആശ്രയിച്ച വർണികൾ (ബ്രഹ്മചാരികൾ/ശിഷ്യർ)—അർഹരായി ജ്ഞാനം, സദാചാരം, ക്രിയ എന്നീ മാർഗങ്ങളിൽ കൂടുതൽ പരിശ്രമിക്കണം. എന്റെ പൂജ രണ്ട് വിധം—ബാഹ്യവും ആന്തരികവും. വാക്ക്, മനസ്, കായം എന്ന ഭേദം കൊണ്ടു എന്റെ ഭജനം ത്രിവിധമെന്നും ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു।

Verse 48

तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं वेत्यनुपूर्वशः । पञ्चधा कथ्यते सद्भिस्तदेव भजनं पुनः । अन्यात्मविदितं बाह्यमस्मदभ्यर्चनादिकम् । तदेव तु स्वसंवेद्यमाभ्यंतरमुदाहृतम्

തപസ്, കര്‍മ്മം, ജപം, ധ്യാനം, ജ്ഞാനം—ഇവ ക്രമമായി അഞ്ചുവിധമെന്ന് സദ്ജനര്‍ ഉപദേശിക്കുന്നു; അതുതന്നെയാണ് ഭജന (ഭക്തി) എന്നു പറയുന്നത്. മറ്റുള്ളവര്‍ക്ക് അറിയപ്പെടുന്നത് ബാഹ്യം—നമ്മുടെ പൂജാ-അര്‍ച്ചനാദികള്‍; എന്നാല്‍ സ്വയം അന്തരത്തില്‍ നേരിട്ട് അനുഭവപ്പെടുന്നത് അന്തര്‍ഭജനമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 50

मनोमत्प्रवणं चित्तं न मनोमात्रमुच्यते । मन्नामनिरता वाणी वाङ्मता खलु नेतरा । लिंगैर्मच्छासनादिष्टैस्त्रिपुंड्रादिभिरंकितः । ममोपचारनिरतः कायः कायो न चेतरः

എന്നിലേക്കു പ്രവണമായ ചിത്തം ‘മാത്ര മനസ്’ എന്നു പറയപ്പെടുകയില്ല. എന്റെ നാമത്തില്‍ മാത്രം നിരതമായ വാക്ക് തന്നെയാണ് യഥാര്‍ഥ ‘വാണി’; മറ്റത് അല്ല. എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നിശ്ചയിച്ച ചിഹ്നങ്ങള്‍—ത്രിപുണ്ഡ്ര മുതലായവ—ധരിച്ച്, എന്റെ ഉപചാര-സേവയില്‍ നിരതമായ ദേഹം തന്നെയാണ് യഥാര്‍ഥ ‘കായ’; മറ്റൊന്നല്ല.

Verse 52

मदर्चाकर्म विज्ञेयं बाह्ये यागादिनोच्यते । मदर्थे देहसंशोषस्तपः कृच्छ्रादि नो मतम् । जपः पञ्चाक्षराभ्यासः प्रणवाभ्यास एव च । रुद्राध्यायादिकाभ्यासो न वेदाध्ययनादिकम्

എന്റെ അർച്ചാകർമ്മം ബാഹ്യമായി യാഗാദി വിധികളിലൂടെ ചെയ്യേണ്ടതെന്നു അറിയുക. എന്നാൽ എന്റെ നിമിത്തം ദേഹത്തെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്ന കഠിനതപസ്സുകൾ, കൃച്ഛ്രാദി എനിക്ക് അംഗീകര്യമല്ല. യഥാർത്ഥ ജപം പഞ്ചാക്ഷരി മന്ത്രത്തിന്റെ അഭ്യാസവും പ്രണവം (ഓം) എന്നതിന്റെ നിരന്തരാഭ്യാസവും ആകുന്നു. രുദ്രാധ്യായാദി പാരായണം അഭ്യസിക്കൂ—വേദാധ്യയനം മാത്രം പോരാ।

Verse 54

ध्यानम्मद्रूपचिंताद्यं नात्माद्यर्थसमाधयः । ममागमार्थविज्ञानं ज्ञानं नान्यार्थवेदनम् । बाह्ये वाभ्यंतरे वाथ यत्र स्यान्मनसो रतिः । प्राग्वासनावशाद्देवि तत्त्वनिष्ठां समाचरेत्

ധ്യാനം എന്നത് എന്റെ സ്വരൂപചിന്തയിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നതാണ്; അത് ആത്മാദി വിഷയങ്ങളിൽ മാത്രം ലയിക്കുന്ന സമാധിയല്ല. യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം എന്റെ ആഗമങ്ങളുടെ അർത്ഥബോധമാണ്; മറ്റു ലോകവിഷയജ്ഞാനം അല്ല. ഹേ ദേവി, ബാഹ്യമായാലും അന്തർമായാലും—എവിടെ മനസ് രമിക്കുമോ—പൂർവ്വവാസനകളുടെ സ്വാധീനത്തിൽ തത്ത്വനിഷ്ഠ ഉറപ്പോടെ അഭ്യസിക്കണം.

Verse 56

बाह्यादाभ्यंतरं श्रेष्ठं भवेच्छतगुणाधिकम् । असंकरत्वाद्दोषाणां दृष्टानामप्यसम्भवात् । शौचमाभ्यंतरं विद्यान्न बाह्यं शौचमुच्यते । अंतः शौचविमुक्तात्मा शुचिरप्यशुचिर्यतः

ബാഹ്യശൗചത്തേക്കാൾ ആന്തരശൗചം ശ്രേഷ്ഠം—അത് നൂറിരട്ടി മഹത്തരം. കാരണം അതിൽ ദോഷങ്ങളുടെ കലർച്ചയില്ല; ദൃശ്യമാന ദോഷങ്ങളും അതിൽ ഉദിക്കുകയില്ല. ശൗചമെന്ന് ആന്തരിക ശുദ്ധിയെയേ അറിയുക; വെറും ബാഹ്യ ശുചിത്വത്തെ ശൗചമെന്ന് പറയില്ല. അന്തഃശൗചമില്ലാത്തവൻ പുറമേ ശുചിയായാലും അശുചിയാണ്.

Verse 58

बाह्यमाभ्यंर्तरं चैव भजनं भवपूर्वकम् । न भावरहितं देवि विप्रलंभैककारणम् । कृतकृत्यस्य पूतस्य मम किं क्रियते नरैः । बहिर्वाभ्यंतरं वाथ मया भावो हि गृह्यते

ബാഹ്യപൂജയും അന്തർപൂജയും രണ്ടും സത്യഭക്തിഭാവത്തോടെ ചെയ്യണം. ഹേ ദേവി, ഭാവരഹിതമായ ആരാധന (എന്നിൽ നിന്ന്) വിരഹത്തിനുള്ള കാരണമാത്രമാകുന്നു. ഞാൻ കൃതകൃത്യനും നിത്യപവിത്രനും ആകയാൽ മനുഷ്യരുടെ ക്രിയകൾ എനിക്കെന്ത് ചെയ്യും? പുറമേയോ ഉള്ളിലോ, ഞാൻ സ്വീകരിക്കുന്നത് ഭക്തന്റെ ഭാവം തന്നെയാണ്.

Verse 60

भावैकात्मा क्रिया देवि मम धर्मस्सनातनः । मनसा कर्मणा वाचा ह्यनपेक्ष्य फलं क्वचित् । फलोद्देशेन देवेशि लघुर्मम समाश्रयः । फलार्थी तदभावे मां परित्यक्तुं क्षमो यतः

ഹേ ദേവി, ഏകഭാവത്തോടെ യുക്തമായ കര്‍മ്മം തന്നെയാണ് എന്റെ സനാതനധര്‍മ്മം—മനസ്സാല്‍, കര്‍മ്മത്താല്‍, വാക്കാല്‍, ഒരിക്കലും ഫലം പ്രതീക്ഷിക്കാതെ. പക്ഷേ ഹേ ദേവേശി, ഫലലക്ഷ്യത്തോടെ എന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നവന്റെ ആശ്രയം ലഘുവാണ്; കാരണം ഫലാർത്ഥി ഫലം കാണാതിരുന്നാൽ എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കാനും കഴിയും.

Verse 62

फलार्थिनो ऽपि यस्यैव मयि चित्तं प्रतिष्ठितम् । भावानुरूपफलदस्तस्याप्यहमनिन्दिते । फलानपेक्षया येषां मनो मत्प्रवणं भवेत् । प्रार्थयेयुः फलं पश्चाद्भक्तास्ते ऽपि मम प्रियाः

ഹേ അനിന്ദിതേ! ഫലം ആഗ്രഹിച്ചാലും എന്റെ മേൽ ചിത്തം ദൃഢമായി സ്ഥാപിക്കുന്നവന്‍, അവന്റെ ഭാവാനുസരിച്ച് ഫലം നല്‍കുന്നവന്‍ ഞാനേ. ഫലാപേക്ഷയില്ലാതെ എന്റെ ഭാഗത്തേക്ക് ചായുന്ന മനസ്സുള്ള ഭക്തര്‍ പിന്നീടൊരു വരം ചോദിച്ചാലും അവരും എനിക്ക് പ്രിയരാണ്.

Verse 64

प्राक्संस्कारवशादेव ये विचिंत्य फलाफले । विवशा मां प्रपद्यंते मम प्रियतमा मताः । मल्लाभान्न परो लाभस्तेषामस्ति यथातथम् । ममापि लाभस्तल्लाभान्नापरः परमेश्वरि

ഹേ പരമേശ്വരീ! പൂർവസംസ്കാരത്തിന്റെ ബലത്താൽ ലാഭനഷ്ടം ചിന്തിച്ച്, വിവശരായി എന്നിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവർ എനിക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയരാണ്. അവർക്കു എന്നെ ലഭിക്കുന്നതിലുപരി ലാഭമില്ല, എങ്ങനെയായാലും. എനിക്കും അവരുടെ ലഭ്യത തന്നെയാണ് ലാഭം; അതിനപ്പുറം മറ്റൊന്നുമില്ല.

Verse 66

मदनुग्रहतस्तेषां भावो मयि समर्पितः । फलं परमनिर्वाणं प्रयच्छति बलादिव । महात्मनामनन्यानां मयि संन्यस्तचेतसाम् । अष्टधा लक्षणं प्राहुर्मम धर्माधिकारिणाम्

എന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ അവരുടെ ഭാവം എന്നിൽ സമർപ്പിതമാകുന്നു; ആ സമർപ്പണം ബലാത്കാരമായെന്നപോലെ പരമ നിർവാണഫലം നൽകുന്നു. അനന്യരായ മഹാത്മാക്കൾ, എന്നിൽ ചിത്തം പൂർണ്ണമായി ന്യസ്തമാക്കിയവർ—അത്തരം എന്റെ ധർമ്മാധികാരികളുടെ അഷ്ടവിധ ലക്ഷണങ്ങൾ ജ്ഞാനികൾ പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 68

मद्भक्तजनवात्सल्यं पूजायां चानुमोदनम् । स्वयमभ्यर्चनं चैव मदर्थे चांगचेष्टितम् । मत्कथाश्रवणे भक्तिः स्वरनेत्रांगविक्रियाः । ममानुस्मरणं नित्यं यश्च मामुपजीवति

എന്റെ ഭക്തജനങ്ങളോടുള്ള വാത്സല്യം; പൂജയിൽ സന്തോഷത്തോടെ അനുമോദനം; സ്വയം എന്റെ അർച്ചനം ചെയ്യുക; എന്റെ നിമിത്തം ദേഹചേഷ്ടകൾ നടത്തുക; എന്റെ കഥകൾ ശ്രവിക്കുന്നതിൽ ഭക്തി; ഭക്തിഭാവത്തിൽ സ്വരം, കണ്ണുകൾ, അവയവങ്ങൾ എന്നിവയിൽ വികാരം; നിത്യമായ എന്റെ അനുസ്മരണം; എന്നെ ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുക—ഇവയാണ് എന്റെ ഭക്തിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ.

Verse 70

एवमष्टविधं चिह्नं यस्मिन्म्लेच्छे ऽपि वर्तते । स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान्स यतिस्स च पंडितः । न मे प्रियश्चतुर्वेदी मद्भक्तो श्वपचो ऽपि यः । तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा ह्यहम्

ഇങ്ങനെ അഷ്ടവിധ ചിഹ്നങ്ങൾ ഏതൊരു മ്ലേച്ഛനിലും ഉണ്ടായാൽ, അവൻ വിപ്രേന്ദ്രൻ, ശ്രീമാൻ മുനി, യതി, പണ്ഡിതൻ തന്നേ. വെറും ചതുര്‍വേദി ആയിട്ടും എന്റെ ഭക്തനല്ലെങ്കിൽ അവൻ എനിക്ക് പ്രിയനല്ല; എന്നാൽ എന്റെ ഭക്തൻ—അവൻ ശ്വപചനായാലും—എനിക്ക് പ്രിയൻ. അതിനാൽ ആ ഭക്തന് ദാനം നൽകണം, അവനിൽ നിന്ന് സ്വീകരിക്കണം; അവൻ എന്നെപ്പോലെ തന്നെ പൂജ്യനാണ്.

Verse 72

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति

ഭക്തിയോടെ എനിക്ക് ഇല, പുഷ്പം, ഫലം അല്ലെങ്കിൽ ജലം അർപ്പിക്കുന്നവൻ—അവനിൽ നിന്ന് ഞാൻ ഒരിക്കലും അകന്നുപോകുകയില്ല; അവനും എനിക്കു നഷ്ടപ്പെടുകയില്ല।