शिवशक्त्यैक्य-तत्त्वविचारः / Inquiry into the Unity of Śiva and Śakti (Para–Apara Ontology)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवन्परमेशस्य शर्वस्यामिततेजसः । मूर्तिभिर्विश्वमेवेदं यथा व्याप्तं तथा श्रुतम्

കൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു— ഭഗവൻ! അമിതതേജസ്സുള്ള പരമേശ്വരൻ ശർവൻ (ശിവൻ) എന്നവന്റെ നാനാമൂർത്തികളാൽ ഈ സമസ്ത വിശ്വവും യഥോക്തമായി സർവ്വത്ര വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു ഞാൻ ശ്രവിച്ചിട്ടുണ്ട്।

Verse 2

अथैतज्ज्ञातुमिच्छामि याथात्म्यं पमेशयोः । स्त्रीपुंभावात्मकं चेदं ताभ्यां कथमधिष्ठितम्

ഇപ്പോൾ പരമേശ്വരന്റെയും പരാദേവിയുടെയും യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഈ വിശ്വം സ്ത്രീ-പുരുഷ തത്ത്വങ്ങളാൽ ഘടിതമാണെങ്കിൽ, ആ ഇരുവരാൽ ഇത് എങ്ങനെ അധിഷ്ഠിതവും ധാരിതവും ആകുന്നു?

Verse 3

उपमन्युरुवाच । श्रीमद्विभूतिं शिवयोर्याथात्म्यं च समासतः । वक्ष्ये तद्विस्तराद्वक्तुं भवेनापि न शक्यते

ഉപമന്യു പറഞ്ഞു— ശിവന്റെയും ദേവിയുടെയും ശ്രീമദ് വിഭൂതിയും യഥാർത്ഥ സ്വഭാവവും ഞാൻ സംക്ഷേപമായി പറയും; അതിനെ വിശദമായി പറയുക ഭവനായ ശിവനാൽ പോലും സാധ്യമല്ല।

Verse 4

शक्तिः साक्षान्महादेवी महादेवश्च शक्तिमान् । तयोर्विभूतिलेशो वै सर्वमेतच्चराचरम्

ശക്തി സാക്ഷാൽ മഹാദേവിയാകുന്നു; മഹാദേവൻ ശക്തിമാനാകുന്നു. ഈ സർവ്വ ചരാചര വിശ്വം ആ ദിവ്യ ദമ്പതികളുടെ വിഭൂതിയിലെ ഒരു ലേശമാത്രം തന്നേ.

Verse 5

वस्तु किंचिदचिद्रूपं किंचिद्वस्तु चिदात्मकम् । द्वयं शुद्धमशुद्धं च परं चापरमेव च

ചില തത്ത്വങ്ങൾ അചേതന (അചിത്) സ്വഭാവമുള്ളവയും, ചിലത് ചേതന (ചിത്) സ്വഭാവമുള്ളവയും ആകുന്നു. ഈ ദ്വിവിധതയെ ശുദ്ധ-അശുദ്ധ എന്നും പര-അപര എന്നും പറയുന്നു।

Verse 6

यत्संसरति चिच्चक्रमचिच्चक्रसमन्वितम् । तदेवाशुद्धमपरमितरं तु परं शुभम्

അചിത്-ചക്രത്തോടൊപ്പം ബന്ധപ്പെട്ടു സംസാരത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ചിത്തത്തത്ത്വം തന്നെയാണ് അശുദ്ധമായ അപരാവസ്ഥ. എന്നാൽ മറ്റത്—പരം—ശുഭവും പരാത്പരവും ആകുന്നു.

Verse 7

अपरं च परं चैव द्वयं चिदचिदात्मकम् । शिवस्य च शिवायाश्च स्वाम्यं चैतत्स्वभावतः

അപരവും പരവും—ചിത്-അചിത് സ്വഭാവമുള്ള ഈ ദ്വയം—സ്വഭാവതഃ ശിവനും ശിവായും ഉള്ള സ്വാമ്യം (ഐശ്വര്യം) തന്നെയാകുന്നു.

Verse 8

शिवयोर्वै वशे विश्वं न विश्वस्य वशे शिवौ । ईशितव्यमिदं यस्मात्तस्माद्विश्वेश्वरौ शिवौ

വിശ്വം ശിവ-ശിവയുടെ അധീനത്തിലാണ്; ശിവദമ്പതികൾ വിശ്വത്തിന്റെ അധീനരല്ല. ഈ ലോകം ഭരിക്കപ്പെടേണ്ടതാകയാൽ ശിവൻ ‘വിശ്വേശ്വരൻ’ ആകുന്നു.

Verse 9

यथा शिवस्तथा देवी यथा देवी तथा शिवः । नानयोरंतरं विद्याच्चंद्रचन्द्रिकयोरिव

ശിവൻ എങ്ങനെയോ അതുപോലെ ദേവി; ദേവി എങ്ങനെയോ അതുപോലെ ശിവൻ. ഇവരിൽ ഭേദം കരുതരുത്—ചന്ദ്രനും ചന്ദ്രികയും പോലെ.

Verse 10

चंद्रो न खलु भात्येष यथा चंद्रिकया विना । न भाति विद्यमानो ऽपि तथा शक्त्या विना शिवः

നിലാവില്ലാതെ ഈ ചന്ദ്രൻ എങ്ങനെ പ്രകാശിക്കുന്നില്ലയോ, അതുപോലെ ശിവൻ—എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നവനാണെങ്കിലും—ശക്തിയില്ലാതെ പ്രകാശിക്കുന്നില്ല।

Verse 11

प्रभया हि विनायद्वद्भानुरेष न विद्यते । प्रभा च भानुना तेन सुतरां तदुपाश्रया

സ്വപ്രഭയില്ലാതെ ഈ സൂര്യൻ നിലനിൽക്കാത്തതുപോലെ, ആ പ്രഭയും പൂർണ്ണമായി സൂര്യനിൽ ആശ്രിതമാണ്. അതുപോലെ പ്രകടമായ ശക്തിയും ശക്തിമാനും വേർപിരിയാത്തവർ; എങ്കിലും ശക്തി എപ്പോഴും തന്റെ പ്രഭു-ഈശ്വരനിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 12

एवं परस्परापेक्षा शक्तिशक्तिमतोः स्थिता । न शिवेन विना शक्तिर्न शक्त्या च विना शिवः

ഇങ്ങനെ ശക്തിയും ശക്തിമാനും (ശിവനും) തമ്മിലുള്ള പരസ്പരാശ്രയം സ്ഥാപിതമാണ്: ശിവനില്ലാതെ ശക്തിയില്ല; ശക്തിയില്ലാതെ ശിവനും ഇല്ല.

Verse 13

शक्तौयया शिवो नित्यं भक्तौ मुक्तौ च देहिनाम् । आद्या सैका परा शक्तिश्चिन्मयी शिवसंश्रया

സ്വശക്തിയാൽ ശിവൻ ദേഹികളുടെയ ഭക്തിയിലും മുക്തിയിലും നിത്യവും സന്നിഹിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു. ആ ആദ്യം, ഏക, പരാശക്തി—ചിന്മയി—ശിവനിൽ വസിച്ച് ശിവനെയേ ഏക ആശ്രയമായി സ്വീകരിക്കുന്നു.

Verse 14

यामाहुरखिलेशस्य तैस्तैरनुगुणैर्गुणैः । समानधर्मिणीमेव शिवस्य परमात्मनः

അവർ അവളെ അഖിലേശ്വരനു യോജിച്ച ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നയായ, അവനോടു സമകക്ഷയായവളെന്ന് പറയുന്നു—അഥവാ പരമാത്മാവായ ശിവനോടു സമധർമ്മിണിയായവൾ എന്ന്.

Verse 15

सैका परा च चिद्रूपा शक्तिः प्रसवधर्मिणी । विभज्य बहुधा विश्वं विदधाति शिवेच्छया

അവൾ ഏകയും പരമയും ചിത്‌സ്വരൂപിണിയുമായ പ്രസവധർമിണി ശക്തിയാണ്. സ്വയം പല രൂപങ്ങളായി വിഭജിച്ച് ശിവേച്ഛാനുസരിച്ച് വിശ്വത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

Verse 16

सा मूलप्रकृतिर्माया त्रिगुणा च त्रिधा स्मृता । शिवया च विपर्यस्तं यया ततमिदं जगत्

ആ ശക്തിയെയാണ് മൂലപ്രകൃതി—മായ—എന്ന് വിളിക്കുന്നത്; അവൾ ത്രിഗുണാത്മികയും ത്രിവിധമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നതുമാണ്. ശിവനോടനുബന്ധിച്ച ദൃഷ്ടി-വിപര്യാസത്തിന്റെ അധീനത്തിൽ അവളാൽ തന്നെയാണ് ഈ സർവ്വജഗത്ത് വ്യാപിച്ചു പ്രകടമാകുന്നത്.

Verse 17

एकधा च द्विधा चैव तथा शतसहस्रधा । शक्तयः खलु भिद्यंते बहुधा व्यवहारतः

ശക്തികൾ സത്യത്തിൽ ഒന്നായും രണ്ടായും, അതുപോലെ നൂറുകളും ആയിരങ്ങളും ആയിട്ടും പറയപ്പെടുന്നു; കാരണം ലോകവ്യവഹാരത്തിലും ശാസ്ത്രപ്രയോഗത്തിലും അവ പലവിധമായി വ്യത്യസ്തമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 18

शिवेच्छया पराशक्तिः शिवतत्त्वैकतां गता । ततः परिस्फुरत्यादौ सर्गे तैलं तिलादिव

ശിവന്റെ ഇച്ഛയാൽ പരാശക്തി ശിവതത്ത്വത്തോടു ഏകത്വം പ്രാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തിൽ അവൾ പ്രകടമായി സ്പന്ദിക്കുന്നു—എള്ളുപോലെയുള്ളവയിൽ നിന്ന് എണ്ണ പുറപ്പെടുന്നതുപോലെ.

Verse 19

ततः क्रियाख्यया शक्त्या शक्तौ शक्तिमदुत्थया । तस्यां विक्षोभ्यमाणायामादौ नादः समुद्बभौ

അനന്തരം ശക്തിമാനിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച ‘ക്രിയ’ എന്ന ശക്തി, ശക്തിയിലേ തന്നെ പ്രവർത്തിച്ചു. ആ ശക്തി ആദ്യം സ്പന്ദിക്കുമ്പോൾ ആദിനാദം ഉദിച്ചു.

Verse 20

नादाद्विनिःसृतो बिंदुर्बिंदोदेवस्सदाशिवः । तस्मान्महेश्वरो जातः शुद्धविद्या महेश्वरात्

നാദത്തിൽ നിന്ന് ബിന്ദു പുറപ്പെട്ടു; ആ ബിന്ദുവേ ദേവൻ സദാശിവൻ. അവനിൽ നിന്ന് മഹേശ്വരൻ ജനിച്ചു; മഹേശ്വരനിൽ നിന്ന് ശുദ്ധവിദ്യ ഉദിച്ചു.

Verse 21

सा वाचामीश्वरी शक्तिर्वागीशाख्या हि शूलिनः । या सा वर्णस्वरूपेण मातृकेपि विजृम्भते

വാക്കിന്റെ അധീശ്വരിയായ ആ ശക്തി ശൂലധാരിയായ ശിവന്റെ ‘വാഗീശാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയാണ്. അവൾ അക്ഷരസ്വരൂപം ധരിച്ചു മാതൃകാ-രൂപമായും വിരിഞ്ഞ് പ്രകടമാകുന്നു.

Verse 22

अथानंतसमावेशान्माया कालमवासृजत् । नियतिञ्च कलां विद्यां कलातोरागपूरुषौ

പിന്നീട് അനന്തത്തിൽ ലയിച്ച മായ കാലത്തെ പ്രക്ഷേപിച്ചു; കൂടാതെ നിയതി, കലാ, വിദ്യ എന്നിവയും, കലയിൽ നിന്നു രാഗവും പുരുഷനും (ബന്ധിത ജീവൻ)യും ഉദ്ഭവിപ്പിച്ചു.

Verse 23

मायातः पुनरेवाभूदव्यक्तं त्रिगुणात्मकम् । त्रिगुणाच्च ततो व्यक्ताद्विभक्ताः स्युस्त्रयो गुणाः

മായയിൽ നിന്നു വീണ്ടും ത്രിഗുണാത്മകമായ അവ്യക്ത തത്ത്വം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ആ ത്രിഗുണം വ്യക്തമാകുമ്പോൾ സത്ത്വ-രജസ്-തമസ് എന്ന മൂന്ന് ഗുണങ്ങൾ വേർതിരിഞ്ഞു നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 24

सत्त्वं रजस्तमश्चेति यैर्व्याप्तमखिलं जगत् । गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यो गुणेशाख्यास्त्रिमूर्तयः

സത്ത്വം, രജസ്, തമസ്—ഈ ഗുണങ്ങളാൽ സർവ്വജഗത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഗുണങ്ങൾ ക്ഷോഭിക്കുമ്പോൾ ‘ഗുണേശ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ത്രിമൂർത്തി രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 25

अधिष्ठितान्यनन्ताद्यैर्विद्येशैश्चक्रवर्तिभिः । शरीरांतरभेदेन शक्तेर्भेदाः प्रकीर्तिताः

അനന്താദി വിദ്യേശ്വരന്മാർ—സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ചക്രവർത്തികൾ—അധിഷ്ഠിതരായിരിക്കെ, ശരീരാന്തരഭേദം അനുസരിച്ച് ശക്തിയുടെ ഭേദങ്ങൾ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 26

नानारूपास्तु विज्ञेयाः स्थूलसूक्ष्मविभेदतः । रुद्रस्य रौद्री सा शक्तिर्विष्णौर्वै वैष्णवी मता

ഈ ശക്തികൾ പല രൂപങ്ങളുള്ളവയെന്ന് അറിയണം—സ്ഥൂല-സൂക്ഷ്മ ഭേദപ്രകാരം. രുദ്രനിൽ ആ ശക്തി ‘രൗദ്രീ’ എന്നും, വിഷ്ണുവിൽ ‘വൈഷ്ണവീ’ എന്നും കരുതപ്പെടുന്നു.

Verse 27

ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रोक्ता चेन्द्रस्यैंद्रीति कथ्यते । किमत्र बहुनोक्तेन यद्विश्वमिति कीर्तितम्

ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശക്തി ‘ബ്രഹ്മാണീ’ എന്നും, ഇന്ദ്രന്റെ ശക്തി ‘ഐന്ദ്രി’ എന്നും പറയപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഇവിടെ അധികം പറയേണ്ടതെന്ത്? ‘വിശ്വം’ എന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നതെല്ലാം ആ ശക്തിയേ തന്നെയാണ്.

Verse 28

शक्यात्मनैव तद्व्याप्तं यथा देहे ऽंतरात्मना । तस्माच्छक्तिमयं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

അത് (പരമതത്ത്വം) തന്റെ തന്നെ ശക്തിയാൽ സർവ്വത്ര വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു—ദേഹത്തിൽ അന്തരാത്മാവ് വ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ. അതിനാൽ സ്ഥാവര-ജംഗമങ്ങളടങ്ങിയ ഈ സമസ്ത ജഗത്ത് ശക്തിമയമാണ്.

Verse 29

कला या परमा शक्तिः कथिता परमात्मनः । एवमेषा परा शक्तिरीश्वरेच्छानुयायिनी

‘കലാ’ പരമാത്മാവിന്റെ പരമശക്തിയെന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്. ഈ പരാശക്തി എപ്പോഴും ഈശ്വരേച്ഛയെ അനുഗമിക്കുന്നു.

Verse 30

स्थिरं चरं च यद्विश्वं सृजतीति विनिश्चयः । ज्ञानक्रिया चिकीर्षाभिस्तिसृभिस्स्वात्मशक्तिभिः

സ്ഥിരവും ചരവും ആയ സമസ്ത വിശ്വവും അവൻ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നത് ദൃഢനിശ്ചയം. അത് അവന്റെ സ്വാത്മശക്തികളുടെ ത്രിവിധ രൂപങ്ങളായ ജ്ഞാനശക്തി, ക്രിയാശക്തി, ചികീർഷാ/ഇച്ഛാശക്തി എന്നിവയാൽ.

Verse 31

शक्तिमानीश्वरः शश्वद्विश्वं व्याप्याधितिष्ठति । इदमित्थमिदं नेत्थं भवेदित्येवमात्मिका

ശക്തിമാനായ ഈശ്വരൻ ശാശ്വതമായി വിശ്വമൊട്ടാകെ വ്യാപിച്ച് അകത്തുനിന്ന് അതിനെ അധിഷ്ഠാനമായി ഭരിക്കുന്നു. അവന്റെ സ്വഭാവം—“ഇത് ഇങ്ങനെ; ഇത് അങ്ങനെ അല്ല; ഇത് ഇപ്രകാരം സംഭവിക്കുന്നു” എന്ന നിശ്ചയതത്ത്വം; അതിനാലാണ് ലോകക്രമം നിശ്ചിതമാകുന്നത്.

Verse 32

इच्छाशक्तिर्महेशस्य नित्या कार्यनियामिका । ज्ञानशक्तिस्तु तत्कार्यं करणं कारणं तथा

മഹേശന്റെ ഇച്ഛാശക്തി നിത്യമാണ്; അത് എല്ലാ പ്രവർത്തനങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നു. അവന്റെ ജ്ഞാനശക്തിയും ആ പ്രവർത്തനസിദ്ധിക്കായി ഉപകരണമായും കാരണമായും—ഇരുരൂപത്തിലും നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 33

प्रयोजनं च तत्त्वेन बुद्धिरूपाध्यवस्यति । यथेप्सितं क्रियाशक्तिर्यथाध्यवसितं जगत्

തത്ത്വതഃ ബുദ്ധി നിർണ്ണയരൂപം ധരിച്ചു ലക്ഷ്യം നിർണ്ണയിക്കുന്നു. യഥേച്ഛം ക്രിയാശക്തി പ്രവൃത്തിക്കുന്നു; യഥാനിശ്ചയം ജഗത്ത് പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.

Verse 34

कल्पयत्यखिलं कार्यं क्षणात्संकल्परूपिणी । यथा शक्तित्रयोत्थानं शक्तिप्रसवधर्मिणी

സങ്കൽപരൂപിണിയായ ആ ദേവി ക്ഷണമാത്രത്തിൽ സകല കാര്യങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അതുപോലെ ശക്തിപ്രസവധർമ്മിണിയായി ശക്തിത്രയത്തിന്റെ ഉദയം ജനിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 35

शक्त्या परमया नुन्ना प्रसूते सकलं जगत् । एवं शक्तिसमायोगाच्छक्तिमानुच्यते शिवः

പരമശക്തിയുടെ പ്രേരണയാൽ സമസ്ത ജഗത്ത് പ്രസവിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ശക്തിയോടുള്ള സമായോഗം മൂലം ശിവൻ ‘ശക്തിമാൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 36

शक्तिशक्तिमदुत्थं तु शाक्तं शैवमिदं जगत् । यथा न जायते पुत्रः पितरं मातरं विना

ശക്തിയും ശക്തിമാനും (ശിവനും) നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച ഈ ജഗത്ത് ശാക്തവും ശൈവവും ഒരുപോലെ. പിതാവും മാതാവും ഇല്ലാതെ പുത്രൻ ജനിക്കാത്തതുപോലെ.

Verse 37

तथा भवं भवानीं च विना नैतच्चराचरम् । स्त्रीपुंसप्रभवं विश्वं स्त्रीपुंसात्मकमेव च

അതുപോലെ ഭവൻ (ശിവൻ)യും ഭവാനി (ശക്തി)യും ഇല്ലാതെ ഈ സമസ്ത ചരാചര ലോകം നിലനിൽക്കുകയില്ല. വിശ്വം സ്ത്രീ-പുരുഷങ്ങളിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച്, സത്യത്തിൽ സ്ത്രീ-പുരുഷാത്മകമേ ആകുന്നു.

Verse 38

स्त्रीपुंसयोर्विभूतिश्च स्त्रीपुंसाभ्यामधिष्ठितम् । परमात्मा शिवः प्रोक्तश्शिवा सा च प्रकीर्तिता

സ്ത്രീയും പുരുഷനും എന്ന രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്ന വിഭൂതി സ്ത്രീ-പുരുഷ ഇരുവരാലും അധിഷ്ഠിതമാണ്. പരമാത്മാവ് ‘ശിവൻ’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു; അതേ പരമശക്തി ‘ശിവാ’ എന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 39

शिवस्सदाशिवः प्रोक्तः शिवा सा च मनोन्मनी । शिवो महेश्वरो ज्ञेयः शिवा मायेति कथ्यते

ശിവൻ ‘സദാശിവൻ’ എന്നു പ്രോക്തൻ; അവന്റെ ശക്തി ആ പരമ ‘മനോന്മനി’—മനസ്സിന് അതീതമായ അവസ്ഥ. ശിവൻ ‘മഹേശ്വരൻ’ എന്നു ജ്ഞേയൻ; അവന്റെ ശക്തി ‘മായ’ എന്നു കഥ്യമാണ്.

Verse 40

पुरुषः परमेशानः प्रकृतिः परमेश्वरी । रुद्रो महेश्वरस्साक्षाद्रुद्राणी रुद्रवल्लभा

പുരുഷൻ പരമേശാനൻ; പ്രകൃതി പരമേശ്വരി. രുദ്രൻ സാക്ഷാൽ മഹേശ്വരൻ; രുദ്രാണി രുദ്രന്റെ പ്രിയതമ.

Verse 41

विष्णुर्विश्वेश्वरो देवो लक्ष्मीर्विश्वेश्वरप्रिया । ब्रह्मा शिवो यदा स्रष्टा ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रिया

വിഷ്ണു വിശ്വേശ്വര ദേവൻ; ലക്ഷ്മി വിശ്വേശ്വരന്റെ പ്രിയ. ശിവൻ സ്രഷ്ടാവായി ബ്രഹ്മനായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ, ബ്രഹ്മാണി (സരസ്വതി) ബ്രഹ്മന്റെ പ്രിയ.

Verse 42

भास्करो भगवाञ्छंभुः प्रभा भगवती शिवा । महेंद्रो मन्मथारातिः शची शैलेन्द्रकन्यका

ഭാസ്കരൻ (സൂര്യൻ) ഭഗവാൻ ശംഭു; അവന്റെ പ്രഭ ഭഗവതി ശിവ. മഹേന്ദ്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) മന്മഥാരാതി (ശിവ) സ്വരൂപൻ; ശചീ ശൈലേന്ദ്രകന്ന്യ.

Verse 43

जातवेदा महादेवः स्वाहा शर्वार्धदेहिनी । यमस्त्रियंबको देवस्तत्प्रिया गिरिकन्यका

ജാതവേദാ മഹാദേവൻ; സ്വാഹാ ശർവന്റെ അർദ്ധദേഹധാരിണി. യമൻ ത്ര്യംബകദേവൻ; അവന്റെ പ്രിയ ഗിരികന്യക (പാർവതി).

Verse 44

निरृतिर्भगवानीशो नैरृती नगनंदनी । वरुणो भगवान्रुद्रो वारुणी भूधरात्मजा

നിരൃതി സ്വയം ഭഗവാൻ ഈശൻ (ശിവൻ); നൈരൃതീ നഗനന്ദിനി. വരുണൻ ഭഗവാൻ രുദ്രൻ; വാരുണീ ഭൂധരാത്മജ (പർവ്വതകন্য).

Verse 45

बालेंदुशेखरो वायुः शिवा शिवमनोहरा । यक्षो यज्ञशिरोहर्ता ऋद्धिर्हिमगिरीन्द्रजा

വായു ബാലേന്ദുശേഖരൻ; ശിവാ ശിവമനോഹരി. യക്ഷൻ യജ്ഞശിരോഹർത്താവ്; ഋദ്ധി ഹിമഗിരീന്ദ്രജ, പർവതരാജന്റെ പുത്രി.

Verse 46

चंद्रार्धशेखरश्चंद्रो रोहिणी रुद्रवल्लभा । ईशानः परमेशानस्तदार्या परमेश्वरी

അവൻ ചന്ദ്രാർധശേഖരനും സ്വയം ചന്ദ്രനും ആകുന്നു. രോഹിണി രുദ്രവല്ലഭ. അവൻ ഈശാനൻ, പരമേശാനൻ; അവന്റെ ആര്യാ (ധർമ്മപത്നി) പരമേശ്വരി.

Verse 47

अनंतवलयो ऽनंतो ह्यनंतानंतवल्लभा । कालाग्निरुद्रः कालारिः काली कालांतकप्रिया

അവൻ അനന്തവലയൻ, അനന്തൻ—സത്യമായും അനന്തൻ. അവൾ അനന്താ, അനന്തവല്ലഭ. അവൻ കാലാഗ്നിരുദ്രൻ, കാലത്തിന്റെ ശത്രു; അവൾ കാളി, കാലാന്തകപ്രിയ.

Verse 48

पुरुषाख्यो मनुश्शंभुः शतरूपा शिवप्रिया । दक्षस्साक्षान्महादेवः प्रसूतिः परमेश्वरी

‘പുരുഷ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ മനു സാക്ഷാൽ ശംഭു (ശിവൻ) തന്നെയായിരുന്നു; ശതരൂപാ ശിവപ്രിയ. ദക്ഷൻ സാക്ഷാൽ മഹാദേവൻ, പ്രസൂതി പരമേശ്വരി.

Verse 49

रुचिर्भवो भवानी च बुधैराकूतिरुच्यते । भृगुर्भगाक्षिहा देवः ख्यातिस्त्रिनयनप्रिया

മുനിമാർ പറയുന്നു: രുചി ‘ഭവ’ (ശിവൻ) തന്നെയാണ്; ഭവാനി ‘ആകൂതി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ഭൃഗു ഭഗന്റെ കണ്ണ് നീക്കിയ ദേവസ്വരൂപൻ; ഖ്യാതി ത്രിനയനപ്രിയ.

Verse 50

मरीचिभगवान्रुद्रः संभूतिश्शर्ववल्लभा । गंगाधरो ऽंगिरा ज्ञेयः स्मृतिः साक्षादुमा स्मृता

ഭഗവാൻ മരീചിയെ രുദ്രനെന്നു അറിയുക; സംഭൂതിയെ ശർവന്റെ പ്രിയയെന്നു ഗ്രഹിക്കുക. ഗംഗാധരനെ അങ്ഗിരയെന്നു അറിയുക; ‘സ്മൃതി’യെ സാക്ഷാൽ ഉമയെന്നു സ്മരിക്കുന്നു.

Verse 51

पुलस्त्यः शशभृन्मौलिः प्रीतिः कांता पिनाकिनः । पुलहस्त्रिपुरध्वंसी तत्प्रिया तु शिवप्रिया

പുലസ്ത്യനെ ശശിഭൃന്മൗലി (ചന്ദ്രമൗലി) രൂപമായി അറിയുക; പ്രീതി പിനാകിൻ (ശിവൻ)ന്റെ കാന്തയാണ്. പുലഹൻ ത്രിപുരധ്വംസിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവൻ; അവന്റെ പ്രിയയോ സത്യത്തിൽ ശിവപ്രിയ—ശിവന് അതിപ്രിയ.

Verse 52

क्रतुध्वंसी क्रतुः प्रोक्तः संनतिर्दयिता विभोः । त्रिनेत्रो ऽत्रिरुमा साक्षादनसूया स्मृता बुधैः

ബുദ്ധിമാന്മാർ പറയുന്നു: ക്രതു ‘ക്രതുധ്വംസി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; സന്നതി വിഭുവിന്റെ ദയിതയാണ്. ഇവിടെ അത്രി ‘ത്രിനേത്ര’ രൂപത്തിൽ സ്മരണീയൻ; അനസൂയയെ ജ്ഞാനികൾ സാക്ഷാൽ ഉമയെന്നു സ്മരിക്കുന്നു.

Verse 53

कश्यपः कालहा देवो देवमाता महेश्वरी । वसिष्ठो मन्मथारातिर्देवी साक्षादरुंधती

കശ്യപൻ കാലഹാ ദേവൻ; ദേവമാതാ സ്വയം മഹേശ്വരിയാണ്. വസിഷ്ഠൻ മന്മഥാരാതി (ശിവൻ) തന്നേ; ദേവി സാക്ഷാൽ അരുന്ധതി.

Verse 54

शंकरः पुरुषास्सर्वे स्त्रियस्सर्वा महेश्वरी । सर्वे स्त्रीपुरुषास्तस्मात्तयोरेव विभूतयः

എല്ലാ പുരുഷന്മാരും ശങ്കരൻ (ശിവൻ), എല്ലാ സ്ത്രീകളും മഹേശ്വരി (ശക്തി) തന്നേ. അതിനാൽ എല്ലാ സ്ത്രീ-പുരുഷരും ആ ഇരുവരുടെയും വിഭൂതികളാണ്.

Verse 55

विषयी भगवानीशो विषयः परमेश्वरी । श्राव्यं सर्वमुमारूपं श्रोता शूलवरायुधः

വിഷയി (അനുഭോക്താവ്) ഭഗവാൻ ഈശൻ (ശിവൻ) ആകുന്നു; വിഷയം (അനുഭവ്യവസ്തു) പരമേശ്വരിയാണ്. ശ്രാവ്യമാകുന്നതെല്ലാം ഉമാരൂപം തന്നേ; ശ്രോതാവ് ശ്രേഷ്ഠായുധമായ ശൂലം ധരിച്ച പ്രഭു।

Verse 56

प्रष्टव्यं वस्तुजातं तु धत्ते शंकरवल्लभा । प्रष्टा स एव विश्वात्मा बालचन्द्रावतंसकः

ചോദിക്കപ്പെടേണ്ട എല്ലാ വിഷയവസ്തുക്കളെയും ശങ്കരവല്ലഭയായ ദേവി തന്റെ ഉള്ളിൽ ധരിക്കുന്നു; ചോദിക്കുന്നവൻ അതേ വിശ്വാത്മാവായ പ്രഭു, ജടയിൽ ബാലചന്ദ്രാവതംസമണിഞ്ഞവൻ।

Verse 57

द्रष्टव्यं वस्तुरूपं तु बिभर्ति वक्तवल्लभा । द्रष्टा विश्वेश्वरो देवः शशिखंडशिखामणिः

വക്താവിന്റെ പ്രിയയായ ശക്തി ദർശനീയ വസ്തുവിന്റെ രൂപം ധരിക്കുന്നു; എന്നാൽ യഥാർത്ഥ ദ്രഷ്ടാവ് വിശ്വേശ്വരദേവൻ, ശിരോമണിയിൽ ചന്ദ്രകല രത്നമായി വിരാജിക്കുന്നവൻ।

Verse 58

रसजातं महादेवी देवो रसयिता शिवः । प्रेयजातं च गिरिजा प्रेयांश्चैव गराशनः

ഓ മഹാദേവീ! രസത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച എല്ലാറ്റിന്റെയും രസാസ്വാദകൻ ദേവൻ ശിവൻ. ഗിരിജ പ്രേമജാത—പ്രേമസ്വരൂപിണി; പ്രിയൻ എന്നത് ഗരാശനൻ, വിഷഭക്ഷകൻ ശിവൻ തന്നേ.

Verse 59

मंतव्यवस्तुतां धत्ते सदा देवी महेश्वरी । मंता स एव विश्वात्मा महादेवो महेश्वरः

ദേവി മഹേശ്വരി എപ്പോഴും ധ്യാനയോഗ്യമായ തത്ത്വത്തിന്റെ സത്ത ധരിക്കുന്നു; ധ്യാനിക്കുന്നവൻ അവൻ തന്നേ—വിശ്വാത്മാവായ മഹാദേവൻ, മഹേശ്വരൻ.

Verse 60

बोद्धव्यवस्तुरूपं तु बिभर्ति भववल्लभा । देवस्स एव भगवान्बोद्धा मुग्धेन्दुशेखरः

ഭവവല്ലഭാ (പാർവതി) അറിയപ്പെടേണ്ട പരമതത്ത്വത്തിന്റെ തന്നെ രൂപം ധരിക്കുന്നു. ആ ദേവൻ തന്നേ—ഭഗവാൻ ശിവൻ, മനോഹര ചന്ദ്രശേഖരൻ—സ്വയം ബോധകൻ (ജ്ഞാതാവ്) ആകുന്നു.

Verse 61

प्राणः पिनाकी सर्वेषां प्राणिनां भगवान्प्रभुः । प्राणस्थितिस्तु सर्वेषामंबिका चांबुरूपिणी

സകല ജീവികൾക്കും പിനാകീ ഭഗവാൻ ശിവൻ തന്നെയാണ് പ്രാണൻ—അന്തര്യാമിയായ ജീവശ്വാസവും പരമാധിപതിയും. ആ പ്രാണസ്ഥിതിയുടെ അധിഷ്ഠാനം അംബിക (പാർവതി), ജലസ്വരൂപിണി.

Verse 62

बिभर्ति क्षेत्रतां देवी त्रिपुरांतकवल्लभा । क्षेत्रज्ञत्वं तदा धत्ते भगवानंतकांतकः

അപ്പോൾ ത്രിപുരാന്തകൻ (ശിവൻ) പ്രിയയായ ദേവി ‘ക്ഷേത്ര’ഭാവം ധരിക്കുന്നു; ഭഗവാൻ അന്തകാന്തകൻ (മൃത്യുനാശകൻ ശിവൻ) ‘ക്ഷേത്രജ്ഞ’ഭാവം ധരിക്കുന്നു.

Verse 63

अहः शूलायुधो देवः शूलपाणिप्रिया निशा । आकाशः शंकरो देवः पृथिवी शंकरप्रिया

പകൽ ശൂലായുധനായ ദേവൻ; രാത്രി ശൂലപാണിക്ക് പ്രിയം. ആകാശം സ്വയം ദേവ ശങ്കരൻ; ഭൂമി ശങ്കരപ്രിയ.

Verse 64

समुद्रो भगवानीशो वेला शैलेन्द्रकन्यका । वृक्षो वृषध्वजो देवो लता विश्वेश्वरप्रिया

സമുദ്രം ഭഗവാൻ ഈശൻ (ശിവൻ); തീരരേഖ ശൈലേന്ദ്രകന്യക (പാർവതി). വൃക്ഷം വൃഷധ്വജ ദേവൻ (ശിവൻ); ലത വിശ്വേശ്വരപ്രിയ (പാർവതി).

Verse 65

पुंल्लिंगमखिलं धत्ते भगवान्पुरशासनः । स्त्रिलिंगं चाखिलं धत्ते देवी देवमनोरमा

ഭഗവാൻ പുരശാസനൻ (ത്രിപുരാന്തകൻ) സമഗ്രമായി പും-തത്ത്വം ധരിക്കുന്നു; ദേവമനോരമയായ ദേവി സമഗ്രമായി സ്ത്രീ-തത്ത്വം ധരിക്കുന്നു.

Verse 66

शब्दजालमशेषं तु धत्ते सर्वस्य वल्लभा । अर्थस्वरूपमखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः

സകലർക്കും പ്രിയയായ ദേവി അനന്തമായ ശബ്ദജാലം (വാണി) മുഴുവനും ധരിക്കുന്നു; മയക്കുന്ന ചന്ദ്രശേഖരനായ ശിവൻ സമഗ്രമായ അർത്ഥതത്ത്വസ്വരൂപം ധരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ശബ്ദവും അർത്ഥവും ദിവ്യദമ്പതികളുടെ സ്വഭാവമായിത്തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 67

यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरुदाहृता । सा सा विश्वेश्वरी देवी स स सर्वो महेश्वरः

ഏത് ഏത് പദാർത്ഥത്തിന്റെയും ഏത് ഏത് ശക്തിയെന്ന് പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നുവോ, ആ ആ ശക്തി വിശ്വേശ്വരി ദേവിയത്രേ; ആ പദാർത്ഥം തന്നെ സമഗ്രതയിൽ മഹേശ്വരൻ (മഹാദേവൻ) സ്വയം ആകുന്നു.

Verse 68

यत्परं यत्पवित्रं च यत्पुण्यं यच्च मंगलम् । तत्तदाह महाभागास्तयोस्तेजोविजृंभितम्

പരമമായതും, പവിത്രമാക്കുന്നതും, പുണ്യവും, മംഗളവും—ഇവയൊക്കെയും ആ രണ്ടു ദിവ്യതത്ത്വങ്ങളുടെ സംയുക്ത തേജസ്സിന്റെ വികാസമാണെന്ന് മഹാഭാഗന്മാർ പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 69

यथा दीपस्य दीप्तस्य शिखा दीपयते गृहम् । तथा तेजस्तयोरेतद्व्याप्य दीपयते जगत्

ജ്വലിക്കുന്ന ദീപത്തിന്റെ ശിഖ വീട്ടിനെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ആ രണ്ടിന്റെയും ഈ വ്യാപക തേജസ് എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ച് സമസ്ത ലോകത്തെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 70

तृणादिशिवमूर्त्यंतं विश्वख्यातिशयक्रमः । सन्निकर्षक्रमवशात्तयोरिति परा श्रुतिः

പുല്ലിന്റെ തുമ്പിൽ നിന്ന് ശിവമൂർത്തിവരെ ലോകപ്രശസ്തിയിലെ ശ്രേഷ്ഠതാക്രമം കാണപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ പരമശ്രുതി പ്രകാരം ജീവനും ശിവനും—ഈ രണ്ടിലും സമീപതയുടെ ക്രമം മൂലം ‘ഇദം-ഭാവം’ വെളിവാകുന്നു।

Verse 71

सर्वाकारात्मकावेतौ सर्वश्रेयोविधायिनौ । पूजनीयौ नमस्कार्यौ चिंतनीयौ च सर्वदा

ഈ രണ്ടും സർവരൂപാത്മകരായി സർവപരമശ്രേയസ്സു നല്കുന്നവർ. അവർ നിത്യം പൂജ്യരും നമസ്കാര്യരും ധ്യാനയോഗ്യരുമാണ്।

Verse 72

यथाप्रज्ञमिदं कृष्ण याथात्म्यं परमेशयोः । कथितं हि मया ते ऽद्य न तु तावदियत्तया

ഓ കൃഷ്ണാ, നിന്റെ ഗ്രഹണശേഷിക്കനുസരിച്ച് പരമേശ്വരന്റെ യഥാർത്ഥ തത്ത്വവും മഹിമയും ഇന്ന് ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു; എന്നാൽ പൂർണ്ണപരിമാണത്തിൽ, സമ്പൂർണ്ണമായി അല്ല।

Verse 73

तत्कथं शक्यते वक्तुं याथात्म्यं परमेशयोः । महतामपि सर्वेषां मनसो ऽपि बहिर्गतम्

അപ്പോൾ പരമേശ്വരന്റെ യഥാർത്ഥ തത്ത്വം എങ്ങനെ പറയാൻ കഴിയും? അത് എല്ലാ മഹാത്മാക്കളുടെ മനസ്സിനും അപ്പുറം—ചിന്തയുടെ പരിധിക്കു പുറത്താണ്।

Verse 74

अंतर्गतमनन्यानामीश्वरार्पितचेतसाम् । अन्येषां बुद्ध्यनारूढमारूढं च यथैव तत्

അന്തർമുഖ ധ്യാനത്തിൽ അനന്യരായി, ചിത്തം ഈശ്വരനിൽ അർപ്പിച്ചവരുടെ ബുദ്ധിയിൽ ഈ സത്യം ദൃഢമായി സ്ഥാപിതമാകുന്നു. എന്നാൽ മറ്റുള്ളവർക്ക് അത് അതുപോലെതന്നെ—ബോധത്തിൽ ഉയർന്നിട്ടില്ല, അല്ലെങ്കിൽ ഭാഗികമായി മാത്രമേ ഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളൂ.

Verse 75

येयमुक्ता विभूतिर्वै प्राकृती सा परा मता । अप्राकृतां परामन्यां गुह्यां गुह्यविदो विदुः

ഇവിടെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഈ വിഭൂതി യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രാകൃതമാണ്; എങ്കിലും അത് ‘പരാ’ എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഗുഹ്യവിദ്യ അറിയുന്നവർ മറ്റൊരു പരമോന്നത വിഭൂതിയെ അറിയുന്നു—അത് അപ്രാകൃതം, പരം, സത്യമായും ഗുഹ്യം.

Verse 76

यतो वाचो निवर्तंते मनसा चेन्द्रियैस्सह । अप्राकृती परा चैषा विभूतिः पारमेश्वरी

വാക്കും മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുമൊത്ത് മടങ്ങിപ്പോകുന്ന ആ പരമതത്ത്വം തന്നെയാണ് പ്രകൃതിയതീതമായ പരാ—പരമേശ്വര ശിവന്റെ പരമ വിഭൂതി.

Verse 77

सैवेह परमं धाम सैवेह परमा गतिः । सैवेह परमा काष्ठा विभूतिः परमेष्ठिनः

ഇവിടെയേ, ശിവനിൽ തന്നെയേ പരമധാമം; ശിവനിൽ തന്നെയേ പരമഗതി. ശിവനിൽ തന്നെയേ പരമകാഷ്ഠ—പരമേഷ്ഠിയുടെ പരാ വിഭൂതി.

Verse 78

तां प्राप्तुं प्रयतंते ऽत्र जितश्वासा जितेंद्रियाः । गर्भकारा गृहद्वारं निश्छिद्रं घटितुं यथा

ആ ശിവ-പരമതത്ത്വം പ്രാപിക്കാൻ ഇവിടെ ജിതശ്വാസരും ജിതേന്ദ്രിയരുമായ সাধകർ പരിശ്രമിക്കുന്നു. നിപുണ കുംഭകാരൻ വീട്ടുവാതിൽ വിടവില്ലാതെ ചേർത്ത് മുദ്രയിടുന്നതുപോലെ, യോഗികൾ അന്തർമാർഗം ദൃഢവും അഖണ്ഡവുമാക്കുന്നു.

Verse 79

संसाराशीविषालीढमृतसंजीवनौषधम् । विभूतिं शिवयोर्विद्वान्न बिभेति कुतश्चन

സംസാരമെന്ന സർപ്പവിഷം കടിച്ചവനെയും ജീവിപ്പിക്കുന്ന സഞ്ജീവനി ഔഷധംപോലെ ശിവന്റെ വിഭൂതി. ആ വിഭൂതിയിൽ ആശ്രയിക്കുന്ന ജ്ഞാനി എവിടെയിലും ഭയപ്പെടുന്നില്ല.

Verse 80

यः परामपरां चैव विभूतिं वेत्ति तत्त्वतः । सो ऽपरो भूतिमुल्लंघ्य परां भूतिं समश्नुते

യാർ പരമേശ്വരന്റെ പരാ-അപരാ വിഭൂതികളെ തത്ത്വതഃ അറിയുന്നുവോ, അവൻ അപരാവസ്ഥയെ അതിക്രമിച്ച് പരാ വിഭൂതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു—ബന്ധനാതീതമായ ശിവസായുജ്യം നേടുന്നു।

Verse 81

एतत्ते कथितं कृष्ण याथात्म्यं परमात्मनोः । रहस्यमपि योग्यो ऽसि भर्गभक्तो भवानिति

ഹേ കൃഷ്ണാ, പരമാത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു. ഈ രഹസ്യോപദേശവും സ്വീകരിക്കാൻ നീ യോഗ്യനാണ്; കാരണം നീ ഭർഗ്ഗൻ (ശിവൻ) ഭക്തനാണ്।

Verse 82

नाशिष्येभ्यो ऽप्यशैवेभ्यो नाभक्तेभ्यः कदाचन । व्याहरेदीशयोर्भूतिमिति वेदानुशासनम्

അശിഷ്യർക്കും, അശൈവർക്കും, ശിവഭക്തിയില്ലാത്തവർക്കും—രണ്ടു ഈശന്മാരുടെ (ശിവ-ശക്തി) പവിത്ര മഹിമയും ശക്തിയും ഒരിക്കലും വെളിപ്പെടുത്തരുത്; ഇതാണ് വേദാനുശാസനം।

Verse 83

तस्मात्त्वमतिकल्याणपरेभ्यः कथयेन्न हि । त्वादृशेभ्यो ऽनुरूपेभ्यः कथयैतन्न चान्यथा

അതുകൊണ്ട് പരമകല്യാണത്തിൽ ഏകനിഷ്ഠയില്ലാത്തവരോട് ഇത് പറയരുത്. നിന്നുപോലെ യോഗ്യരും ഈ മാർഗത്തിന് അനുയോജ്യരുമായവർക്കു മാത്രമേ ഇത് പറയാവൂ—മറ്റുള്ളവർക്കല്ല।

Verse 84

विभूतिमेतां शिवयोर्योग्येभ्यो यः प्रदापयेत् । संसारसागरान्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात्

ശിവന്റെ ഈ പവിത്ര വിഭൂതി (ഭസ്മം) യോഗ്യർക്കു നൽകുന്നവൻ സംസാരസാഗരത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായി ശിവസായുജ്യം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 85

कीर्तनादस्य नश्यंति महान्त्यः पापकोटयः । त्रिश्चतुर्धासमभ्यस्तैर्विनश्यंति ततो ऽधिकाः

ഇതിന്റെ കീർത്തനം മാത്രത്താൽ മഹാപാപകോടികൾ നശിക്കുന്നു. ഇത് മൂന്നു നാലു പ്രാവശ്യം പുനഃപുനഃ അഭ്യസിച്ചാൽ അതിലും അധികമായ പാപരാശികൾ ലയിക്കുന്നു.

Verse 86

नश्यंत्यनिष्टरिपवो वर्धन्ते सुहृदस्तथा । विद्या च वर्धते शैवी मतिस्सत्ये प्रवर्तते

അനിഷ്ടം ചെയ്യുന്ന ശത്രുക്കൾ നശിക്കുന്നു; സത്യസുഹൃത്തുകൾ വളരുന്നു. ശൈവവിദ്യ വർധിക്കുന്നു; ബുദ്ധി സത്യത്തിൽ സ്ഥാപിതമാകുന്നു.

Verse 87

भक्तिः पराः शिवे साम्बे सानुगे सपरिच्छिदे । यद्यदिष्टतमं चान्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्

അംബാ (ഉമാ) സഹിതനും, ഗണങ്ങളാൽ അനുഗമിതനും, ദിവ്യഗുണൈശ്വര്യങ്ങളാൽ സമ്പന്നനുമായ ശിവനിൽ പരാഭക്തി ഉണ്ടായാൽ, ഭക്തൻ ഏറ്റവും ഇഷ്ടപ്പെടുന്നതെല്ലാം സംശയമില്ലാതെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 88

पुनः पुनः समभ्यस्येत्तस्य नास्तीह दुर्ल्लभम्

ഇത് പുനഃപുനഃ അഭ്യസിക്കുന്നവന് ഈ ലോകത്തിൽ ഒന്നും ദുർലഭമല്ല.