पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship

Verse 1

उपमन्युरुवाच । व्याख्यां पूजाविधानस्य प्रवदामि समासतः । शिवशास्त्रे शिवेनैव शिवायै कथितस्य तु

ഉപമന്യു പറഞ്ഞു—ശിവശാസ്ത്രത്തിൽ സ്വയം ശിവൻ ശിവാ (പാർവതി)യോട് പറഞ്ഞ പൂജാവിധാനത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനം ഞാൻ സംക്ഷിപ്തമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 2

अंगमभ्यंतरं यागमग्निकार्यावसानकम् । विधाय वा न वा पश्चाद्बहिर्यागं समाचरेत्

അഗ്നികാര്യത്തോടെ അവസാനിക്കുന്ന യാഗത്തിന്റെ അങ്കമായ അന്തർയാഗം നിർവഹിച്ച ശേഷം—അല്ലെങ്കിൽ നിർവഹിക്കാതിരുന്നാലും—പിന്നീട് ബാഹ്യയാഗവും വിധിപൂർവം ആചരിക്കണം.

Verse 3

तत्र द्रव्याणि मनसा कल्पयित्वा विशोध्य च । ध्यात्वा विनायकं देवं पूजयित्वा विधानतः

അവിടെ ആവശ്യമായ ദ്രവ്യങ്ങളെ മനസ്സിൽ തന്നെ ക്രമപ്പെടുത്തി ശുദ്ധീകരിച്ച്, ദേവ വിനായകനെ ധ്യാനിക്കണം; പിന്നെ വിധാനപ്രകാരം ആ ദേവനെ പൂജിക്കണം.

Verse 4

दक्षिणे चोत्तरे चैव नंदीशं सुयशं तथा । आराध्य मनसा सम्यगासनं कल्पयेद्बुधः

വലത്തും ഇടത്തും, ജ്ഞാനിയായ साधകൻ മനസ്സാൽ മഹായശസ്സുള്ള നന്ദീശ്വരനെ സമ്യകമായി ആരാധിക്കണം; അന്തരത്തിൽ അവനെ പൂജിച്ച് ശേഷം വിധിപൂർവം പൂജാസനം ഒരുക്കണം.

Verse 5

आराधनादिकैर्युक्तस्सिंहयोगासनादिकम् । पद्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्

ആരാധന മുതലായ അനുബന്ധ ശാസനങ്ങളാൽ യുക്തനായി സിംഹയോഗാസനാദി ആസനങ്ങൾ, അല്ലെങ്കിൽ നിർമല പദ്മാസനം സ്വീകരിക്കണം—തത്ത്വത്രയം (പതി, പശു, പാശ) എന്ന ബോധത്തോടെ സമന്വിതനായി।

Verse 6

तस्योपरि शिवं ध्यायेत्सांबं सर्वमनोहरम् । सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वावयवशोभनम्

അതിന്റെ മുകളിൽ അംബാ (ഉമാ) സഹിതനായ സർവമനോഹരനായ ഭഗവാൻ ശിവനെ ധ്യാനിക്കണം—സകല ശുഭലക്ഷണങ്ങളാൽ സമ്പന്നനും, എല്ലാ അവയവങ്ങളും ശോഭിക്കുന്നവനും ആയി।

Verse 7

सर्वातिशयसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । रक्तास्यपाणिचरणं कुंदचंद्रस्मिताननम्

അവൻ സകല അതിശയഗുണങ്ങളാലും സമ്പന്നനും സകലാഭരണങ്ങളാലും ഭൂഷിതനുമായിരുന്നു; അവന്റെ മുഖവും കൈകളും പാദങ്ങളും രക്തിമമായിരുന്നു; കുന്ദപുഷ്പവും ചന്ദ്രനും പോലെയുള്ള സ്മിതത്തോടെ മുഖം ദീപ്തമായി।

Verse 8

शुद्धस्फटिकसंकाशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम् । चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचंद्रकलाधरम्

അവൻ ശുദ്ധസ്ഫടികംപോലെ ദീപ്തൻ, പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞ പദ്മംപോലെ ത്രിനേത്രൻ; ചതുര്ഭുജൻ, ഉദാരാംഗൻ, മനോഹര ചന്ദ്രകലാധാരി—ഇത്തരം സഗുണ ശിവനെ ധ്യാനിക്കണം।

Verse 9

वरदाभयहस्तं च मृगटंकधरं हरम् । भुजंगहारवलयं चारुनीलगलांतरम्

വരം നല്കുകയും അഭയം പകരുകയും ചെയ്യുന്ന ഹസ്തങ്ങളുള്ള ഹരൻ; മൃഗവും ടങ്കവും (പരശു) ധരിച്ചവൻ; ഭുജംഗത്തെ ഹാരമായും വലയമായും അണിഞ്ഞവൻ; മനോഹര നീലകണ്ഠചിഹ്നത്തിൽ ശോഭിക്കുന്ന ശിവനെ അവൻ ദർശിച്ചു।

Verse 10

सर्वोपमानरहितं सानुगं सपरिच्छदम् । ततः संचिंतयेत्तस्य वामभागे महेश्वरीम्

അവൻ എല്ലാ ഉപമകളിലും അതീതനായ ആ ദേവനെ—അനുചരന്മാരും ദിവ്യപരികരവും സഹിതം—ധ്യാനിക്കണം; തുടർന്ന് അവന്റെ വാമഭാഗത്ത് മഹേശ്വരിയെ ധ്യാനിക്കണം.

Verse 11

प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम् । पूर्णचंद्राभवदनां नीलकुंचितमूर्धजाम्

അവളുടെ കണ്ണുകൾ വിരിഞ്ഞ നീലോത്പലത്തിന്റെ ദളങ്ങളെപ്പോലെ ദീർഘവും വിശാലവും ആയിരുന്നു; മുഖം പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തം; മുടി നീലനിറമുള്ളതുപോലെ കറുത്തും മനോഹരമായി ചുരുണ്ടതുമായിരുന്നു.

Verse 12

नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्धकृतशेखराम् । अतिवृत्तघनोत्तुंगस्निग्धपीनपयोधराम्

അവൾ നീലോത്പലദളത്തെപ്പോലെ ദീപ്തയായിരുന്നു; അർദ്ധചന്ദ്രത്തെ ശിരോഭൂഷണമായി ധരിച്ചു; അവളുടെ വക്ഷസ്ഥലം അത്യന്തം പൂർണ്ണം—വൃത്തം, ഉന്നതം, ഘനം, സ്നിഗ്ധം, ദൃഢം—മംഗളസൗന്ദര്യത്തിൽ പ്രകാശിച്ചു.

Verse 13

तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मवराम्बराम् । सर्वाभरणसंपन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम्

അവൻ അവളെ ദർശിച്ചു—സുന്ദരമായ സന്ന നിതംബവും വിശാല നിതംബവുമുള്ളവളെ; സൂക്ഷ്മവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ പീതാംബരം ധരിച്ചവളെ; സർവ്വാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതയും ലലാടത്തിലെ തിലകത്തിൽ ദീപ്തിയുമുള്ളവളെ।

Verse 14

विचित्रपुष्पसंकीर्णकेशपाशोपशोभिताम् । सर्वतो ऽनुगुणाकारां किंचिल्लज्जानताननाम्

അവളുടെ കേശപാശം വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള പുഷ്പഗുച്ചങ്ങളാൽ സുന്ദരമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. എല്ലാതരത്തിലും അവളുടെ രൂപം സമന്വിതവും സുസമവുമായിരുന്നു; ലജ്ജയാൽ അവളുടെ മുഖം അല്പം താഴ്ന്നിരുന്നു।

Verse 15

हेमारविंदं विलसद्दधानां दक्षिणे करे । दंडवच्चापरं हस्ते न्यस्यासीनां महासने

അവൾ മഹാസനത്തിൽ ആസീനയായി; വലങ്കയ്യിൽ സ്വർണ്ണപദ്മം ദീപ്തിയായി ധരിച്ചു, മറ്റേ കൈ ദണ്ഡംപോലെ സ്ഥിരമായി വെച്ചിരുന്നു.

Verse 16

पाशविच्छेदिकां साक्षात्सच्चिदानंदरूपिणीम् । एवं देवं च देवीं च ध्यात्वासनवरे शुभे

പാശങ്ങളെ ഛേദിക്കുന്ന സാക്ഷാത് സച്ചിദാനന്ദസ്വരൂപിണിയായ ദേവിയെയും, ദേവനെയും ദേവിയെയും ഇങ്ങനെ ധ്യാനിച്ച്, ശുഭമായ ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽ ഇരുന്ന് അവരെ ചിന്തിക്കണം.

Verse 17

सर्वोपचारवद्भक्त्या भावपुष्पैस्समर्चयेत् । अथवा परिकल्प्यैवं मूर्तिमन्यतमां विभोः

സകല ഉപചാരങ്ങളും അർപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ഭക്തിയോടെ, ഭാവപുഷ്പങ്ങളാൽ അവനെ സമർച്ചിക്കണം. അല്ലെങ്കിൽ ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ പരികൽപ്പിച്ച്, സർവ്വവ്യാപിയായ വിഭുവിനെ ഇഷ്ടമായ ഏതൊരു രൂപത്തിലും പൂജിക്കാം.

Verse 18

शैवीं सदाशिवाख्यां वा तथा माहेश्वरीं पराम् । षड्विंशकाभिधानां वा श्रीकंठाख्यामथापि वा

അതിനെ ‘ശൈവീ’ എന്നു വിളിച്ചാലും ‘സദാശിവ’ എന്നു നാമകരണം ചെയ്താലും; പരമ ‘മാഹേശ്വരി’യായി ആരാധിച്ചാലും; അല്ലെങ്കിൽ ‘ഷഡ്വിംശക’ (ഇരുപത്താറു തത്ത്വങ്ങൾ) എന്ന പേരിൽ അറിയിച്ചാലും; ‘ശ്രീകണ്ഠ’ എന്നും അഭിസംബോധന ചെയ്താലും—ഈ പുണ്യനാമങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അതേ മഹേശ്വരനെയത്രേ।

Verse 19

मन्त्रन्यासादिकां चापि कृत्वा स्वस्यां तनौ यथा । अस्यां मूर्तौ मूर्तिमंतं शिवं सदसतः परम्

വിധിപ്രകാരം സ്വന്തം ദേഹത്തിൽ മന്ത്രന്യാസാദി കർമങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു, ഈ മൂർത്തിയിലേ തന്നെ സന്നിഹിതനായ ശിവനെ ധ്യാനിക്കണം—അനുഗ്രഹാർത്ഥം സാകാരനാകുന്നവൻ, എങ്കിലും വ്യക്ത-അവ്യക്ത ഇരുവർക്കും അതീതനായ പരമൻ।

Verse 20

ध्यात्वा बाह्यक्रमेणैव पूजां निर्वर्तयेद्धिया । समिदाज्यादिभिः पश्चान्नाभौ होमं च भावयेत्

ആദ്യം ധ്യാനിച്ച്, നിർദ്ദേശിച്ച ബാഹ്യക്രമപ്രകാരം മനസ്സോടെ പൂജ നിർവഹിക്കണം. തുടർന്ന് സമിധ, നെയ്യ് മുതലായവകൊണ്ട് നാഭിയിൽ ഹോമവും ഭാവിക്കണം—അന്തരാഗ്നിയിൽ ശിവഭക്തിയോടെ ആഹുതി അർപ്പിക്കണം।

Verse 21

भ्रूमध्ये च शिवं ध्यायेच्छुद्धदीपशिखाकृतिम् । इत्थमंगे स्वतंत्रे वा योगे ध्यानमये शुभे

ഭ്രൂമധ്യത്തിൽ ശുദ്ധ ദീപശിഖാരൂപനായ ശിവനെ ധ്യാനിക്കണം. ഇങ്ങനെ ധ്യാനമയമായ ശുഭയോഗത്തിൽ, അങ്കാശ്രയത്തോടെയോ അല്ലെങ്കിൽ സ്വതന്ത്രമായോ അഭ്യാസം ചെയ്യാം।

Verse 22

अग्निकार्यावसानं च सर्वत्रैव समो विधिः । अथ चिंतामयं सर्वं समाप्याराधनक्रमम्

അഗ്നികാര്യത്തിന്റെ സമാപനവിധി എല്ലായിടത്തും ഒരുപോലെയാണ്. തുടർന്ന് ധ്യാനമയമായ സമഗ്ര ആരാധനാക്രമം പൂർത്തിയാക്കി പൂജയെ യഥാവിധി സമാപിപ്പിക്കണം.

Verse 23

लिंगे च पूजयेद्देवं स्थंडिले वानले ऽपि वा

ലിംഗത്തിൽ ദേവനെ പൂജിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ പവിത്രസ്ഥണ്ഡില-വേദിയിലും, അല്ലെങ്കിൽ പാവന അഗ്നിയിലും, യഥാശക്തി അർച്ചന ചെയ്യണം.