शिवस्य परापरब्रह्मस्वरूपनिर्णयः / Determination of Śiva as Higher and Lower Brahman

Verse 1

उपमन्युरुवाच । विग्रहं देवदेवस्य विश्वमेतच्चराचरम् । तदेवं न विजानंति पशवः पाशगौरवात्

ഉപമന്യു പറഞ്ഞു—ചരാചരമായ ഈ സർവ്വവിശ്വവും ദേവദേവനായ ഭഗവാൻ ശിവന്റെ തന്നെ പ്രകട വിഗ്രഹമാണ്. എന്നാൽ പാശങ്ങളുടെ ഭാരവും ആധിപത്യവും മൂലം ബന്ധിതരായ പശുജീവികൾ അവനെ ഇങ്ങനെ തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.

Verse 2

तमेकमेव बहुधा वदंति यदुनंदन । अजानन्तः परं भावमविकल्पं महर्षयः

യദുനന്ദനേ, മഹർഷിമാർ ആ ഒരുത്തനെയേ പലവിധമായി പറയുന്നു; കാരണം അവന്റെ പരമമായ അവികൽപ (നിർവികൽപ) ഭാവം അറിയാതെ വിവിധ വചനങ്ങളാൽ വിവരണം ചെയ്യുന്നു.

Verse 3

अपरं ब्रह्मरूपं च परं ब्रह्मात्मकं तथा । केचिदाहुर्महादेवमनादिनिधनं परम्

ചിലർ മഹാദേവനെ അപര ബ്രഹ്മരൂപമായും പരബ്രഹ്മസ്വരൂപമായും പറയുന്നു; അവൻ അനാദിയും അനിധനവും ആയ പരമ തത്ത്വമാണ്.

Verse 4

भूतेंद्रियांतःकरणप्रधानविषयात्मकम् । अपरं ब्रह्म निर्दिष्टं परं ब्रह्म चिदात्मकम्

ഭൂതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, അന്തഃകരണം, പ്രധാനം, വിഷയങ്ങൾ എന്നിവയാൽ ഘടിതമായ ബ്രഹ്മം ‘അപര ബ്രഹ്മം’ എന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു; ശുദ്ധചൈതന്യസ്വരൂപമായതേ ‘പര ബ്രഹ്മം’ ആകുന്നു.

Verse 5

बृहत्त्वाद्बृहणत्वाद्वा ब्रह्म चेत्यभिधीयते । उभे ते ब्रह्मणो रूपे ब्रह्मणो ऽधिपतेः प्रभोः

വിസ്തൃതത (ബൃഹത്ത്വം) കൊണ്ടോ, എല്ലാം വളർത്തി വ്യാപിപ്പിക്കുന്ന ശക്തി (ബൃഹണത്വം) കൊണ്ടോ അതിനെ ‘ബ്രഹ്മം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. ഇവ രണ്ടും ബ്രഹ്മത്തിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്—ബ്രഹ്മത്തിനും അധിപനായ പ്രഭുവിന്റെ രൂപങ്ങൾ.

Verse 6

विद्या ऽविद्यात्मकं चैव विश्वं विश्वगुरोर्विभोः । रूपमेव न संदेहो विश्वं तस्य वशे यतः

ഈ സമസ്ത വിശ്വം—വിദ്യയും അവിദ്യയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതു—വിശ്വഗുരുവായ സർവ്വവ്യാപി പ്രഭുവിന്റെ തന്നെ രൂപമാണ്; സംശയമില്ല, കാരണം ലോകം മുഴുവൻ അവന്റെ അധീനത്തിലാണ്.

Verse 7

भ्रांतिर्विद्या परा चेति शार्वं रूपं परं विदुः । अयथाबुद्धिरर्थेषु बहुधा भ्रांतिरुच्यते

അവർ പരമ ശൈവതത്ത്വത്തെ ‘ഭ്രാന്തി’, ‘വിദ്യ’, ‘പരാ’ എന്ന സ്വഭാവങ്ങളുള്ളതെന്ന് അറിയുന്നു. വസ്തുക്കളിൽ യഥാർത്ഥത്തിന് വിരുദ്ധമായ ബോധം പലവിധ ‘ഭ്രാന്തി’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 8

यथार्थाकारसंवित्तिर्विद्येति परिकीर्त्यते । विकल्परहितं तत्त्वं परमित्यभिधीयते

യഥാർത്ഥത്തിന്റെ ആകൃതിയോട് ഒത്ത ബോധം ‘വിദ്യ’ എന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു. വികൽപരഹിതമായ തത്ത്വം തന്നെയാണ് ‘പരമം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.

Verse 9

वैपरीत्यादसच्छब्दः कथ्यते वेदवादिभिः । तयोः पतित्वात्तु शिवः सदसत्पतिरुच्यते

വൈപരീത്യത്തിന്റെ കാരണത്താൽ വേദവാദികൾ ‘അസത്’ എന്ന പദം പ്രയോഗിക്കുന്നു. എന്നാൽ ശിവൻ സത്-അസത് ഇരുവിന്റെയും പതി ആകയാൽ അവൻ ‘സദസത്പതി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 10

क्षराक्षरात्मकं प्राहुः क्षराक्षरपरं परे । क्षरस्सर्वाणि भूतानि कूटस्थो ऽक्षर उच्यते

ചിലർ പരമനെ ക്ഷര-അക്ഷരാത്മകനെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ അവനെ ക്ഷര-അക്ഷരങ്ങൾക്ക് അതീതനെന്ന് പറയുന്നു. എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും ‘ക്ഷര’; ഉള്ളിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അചല കൂറ്റസ്ഥ തത്ത്വം ‘അക്ഷര’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 11

उभे ते परमेशस्य रूपे तस्य वशे यतः । तयोः परः शिवः शांतः क्षराक्षरापरस्स्मृतः

അവ രണ്ടും പരമേശ്വരന്റെ രൂപങ്ങളാണ്, കാരണം അവ അവന്റെ അധീനത്തിലാണ്. എന്നാൽ അവയ്ക്കും അതീതനായി ശാന്തസ്വരൂപനായ ശിവൻ ഉണ്ട്; അവൻ ക്ഷര-അക്ഷര രണ്ടിനും അതീതനെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 12

समष्टिव्यष्ठिरूपं च समष्टिव्यष्टिकारणम् । वदंति मुनयः केचिच्छिवं परमकारणम्

ചില മുനിമാർ പറയുന്നു: ശിവൻ സമഷ്ടി-വ്യഷ്ടി ഇരുവിന്റെയും രൂപവും, സമഷ്ടി-വ്യഷ്ടി ഇരുവിന്റെയും കാരണവും ആകുന്നു; അതിനാൽ ശിവൻ തന്നെയാണ് പരമകാരണം।

Verse 13

समष्टिमाहुरव्यक्तं व्यष्टिं व्यक्तं तथैव च । ते रूपे परमेशस्य तदिच्छायाः प्रवर्तनात्

ജ്ഞാനികൾ സമഷ്ടിയെ അവ്യക്തവും വ്യഷ്ടിയെ വ്യക്തവും എന്നു പറയുന്നു. ഇവ രണ്ടും പരമേശ്വരന്റെ രൂപങ്ങളാണ്; അവന്റെ ഇച്ഛയാൽ തന്നെയാണ് അവ പ്രവർത്തനത്തിലാകുന്നത്।

Verse 14

तयोः कारणभावेन शिवं परमकारणम् । कारणार्थविदः प्राहुः समष्टिव्यष्टिकारणम्

ആ രണ്ടിന്റെയും കാരണാധാരമായി ശിവനെയാണ് പരമകാരണമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. കാരണതത്ത്വം അറിയുന്നവർ അവനെ സമഷ്ടിയുടെയും വ്യഷ്ടിയുടെയും കാരണമെന്നു പറയുന്നു.

Verse 15

जातिव्यक्तिस्वरूपीति कथ्यते कैश्चिदीश्वरः । या पिंडेप्यनुवर्तेत सा जातिरिति कथ्यते

ചിലർ ഈശ്വരനെ ജാതി‑വ്യക്തി എന്ന ഇരുസ്വഭാവമുള്ളവനായി പറയുന്നു. ദേഹധാരിയായ പിണ്ഡത്തിനുള്ളിലും തുടർന്നുനിൽക്കുന്നതിനെ ‘ജാതി’ (സാമാന്യം) എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 16

व्यक्तिर्व्यावृत्तिरूपं तं पिण्डजातेः समाश्रयम् । जातयो व्यक्तयश्चैव तदाज्ञापरिपालिताः

വ്യക്തി എന്നത് വ്യത്യാസ-പരിധിരൂപമായതും പിണ്ഡത്തെയും ജാതിയെയും ആശ്രയിക്കുന്നതുമാണ്. ജാതികളും വ്യക്തികളും എല്ലാം അവന്റെ (ശിവന്റെ) ആജ്ഞയാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുകയും പോഷിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 17

यतस्ततो महादेवो जातिव्यक्तिवपुः स्मृतः । प्रधानपुरुषव्यक्तकालात्मा कथ्यते शिवः

അതുകൊണ്ട് മഹാദേവനെ ജാതി‑വ്യക്തി എന്ന രൂപങ്ങളാൽ ഘടിതമായ ദേഹമുള്ളവനായി സ്മരിക്കുന്നു. ശിവനെ പ്രധാനം, പുരുഷൻ, വ്യക്ത ജഗത്ത്, കാലം—ഇവയുടെ ആത്മാവായി പറയുന്നു.

Verse 18

प्रधानं प्रकृतिं प्राहुःक्षेत्रज्ञं पुरुषं तथा । त्रयोविंशतितत्त्वानि व्यक्तमाहुर्मनीषिणः

മുനിമാർ പറയുന്നു: പ്രധാനം തന്നെയാണ് പ്രകൃതി; ക്ഷേത്രജ്ഞൻ തന്നെയാണ് പുരുഷൻ. കൂടാതെ, വ്യക്തമായ ജഗത്ത് ഇരുപത്തിമൂന്ന് തത്ത്വങ്ങളാൽ ഘടിതമാണെന്ന് അവർ പറയുന്നു.

Verse 19

कालः कार्यप्रपञ्चस्य परिणामैककारणम् । एषामीशो ऽधिपो धाता प्रवर्तकनिवर्तकः

കാലം തന്നെയാണ് സമസ്ത പ്രവർത്തി-പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പരിണാമത്തിന് ഏകകാരണം. അവൻ ഇവയൊക്കെയുടെയും ഈശ്വരൻ, അധിപൻ, ധാതാവ്—പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നവനും നിവർത്തിക്കുന്നവനും.

Verse 20

आविर्भावतिरोभावहेतुरेकः स्वराडजः । तस्मात्प्रधानपुरुषव्यक्तकालस्वरूपवान्

പ്രകടനത്തിന്റെയും ലയത്തിന്റെയും ഏക കാരണൻ അവൻ തന്നേ—സ്വയംസാർവഭൗമൻ, അജൻ (അജന്മൻ). അവനിൽ നിന്നാണ് പ്രധാനം, പുരുഷൻ, വ്യക്ത ജഗത്ത്, കാലം എന്നീ രൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

Verse 21

हेतुर्नेताधिपस्तेषां धाता चोक्ता महेश्वरः । विराड्ढिरण्यगर्भात्मा कैश्चिदीशो निगद्यते

മഹേശ്വരൻ അവരുടെയെല്ലാം കാരണം, നേതാവ്, അധിപൻ, ധാതാ (പാലകൻ) എന്നും പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു. ചിലർ ഈശനെ വിരാട്-ഹിരണ്യഗർഭങ്ങളുടെ അന്തരാത്മാവായും പറയുന്നു.

Verse 22

हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्विश्वात्मको विराट् । अंतर्यामी परश्चेति कथ्यते कविभिश्शिवः

കവിമാർ ശിവനെ—ലോകങ്ങളുടെ കാരണമായ ഹിരണ്യഗർഭൻ, വിശ്വാത്മക വിരാട്, എല്ലാറ്റിനുള്ളിലും വസിക്കുന്ന അന്തര്യാമി, കൂടാതെ സകലത്തിനും അതീതനായ പരൻ—എന്ന് പറയുന്നു.

Verse 23

प्राज्ञस्तैजसविश्वात्मेत्यपरे संप्रचक्षते । तुरीयमपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः

ചിലർ അവനെ പ്രാജ്ഞ, തൈജസ, വിശ്വാത്മൻ എന്നു പറയുന്നു; ചിലർ അവനെ തുരീയം (ചതുര്ഥം) എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; മറ്റുചിലർ അവനെ തന്നേ സൗമ്യൻ—ശാന്തവും മംഗളകരവുമായ പരതത്ത്വം—എന്നു അറിയുന്നു.

Verse 24

माता मानं च मेयं च मतिं चाहुरथापरे । कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं कारणं परे

ചിലർ അവനെ മാതാ, മാനം (പ്രമാണം), മേയം (ജ്ഞേയം), മതി (ബുദ്ധി) എന്നു പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ അവനെ കർത്താവ്, ക്രിയ, കാര്യം, കരണം, കാരണം—എല്ലാമായും പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 25

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यात्मेत्यपरे संप्रचक्षते । तुरीयमपरे प्राहुस्तुर्यातीतमितीतरे

ചിലർ ആത്മാവിനെ ജാഗ്രത്‌, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി എന്നീ അവസ്ഥകളിൽ നിലകൊള്ളുന്നതായി പറയുന്നു. ചിലർ തുരീയം എന്ന നാലാം അവസ്ഥയെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; മറ്റുചിലർ തുരീയാതീതം—എല്ലാ അവസ്ഥകളെയും അതിക്രമിച്ച പരതത്ത്വം—എന്ന് പറയുന്നു.

Verse 26

तमाहुर्विगुणं केचिद्गुणवन्तं परे विदुः । केचित्संसारिणं प्राहुस्तमसंसारिणं परे

ചിലർ അവനെ നിർഗുണനെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ സഗുണനെന്ന് അറിയുന്നു. ചിലർ അവനെ സംസാരബന്ധത്തിൽപ്പെട്ടവനെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ ശിവനെ സംസാരാതീതനായി നിത്യമുക്തനെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 27

स्वतंत्रमपरे प्राहुरस्वतंत्रं परे विदुः । घोरमित्यपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः

ചിലർ അവനെ പൂർണ്ണ സ്വതന്ത്രനെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ പരതന്ത്രനെന്ന് കരുതുന്നു. ചിലർ അവനെ ഘോരനെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ അവനെ സൗമ്യനും മംഗളപ്രദനുമായെന്ന് അറിയുന്നു.

Verse 28

रागवंतं परे प्राहुर्वीतरागं तथा परे । निष्क्रियं च परे प्राहुः सक्रियं चेतरे जनाः

ചിലർ അവനെ രാഗമുള്ളവനെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ അവനെ വീതരാഗനെന്ന് പറയുന്നു. ചിലർ അവനെ നിഷ്ക്രിയനെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുള്ളവർ അവനെ സക്രിയനെന്ന് കരുതുന്നു.

Verse 29

निरिंद्रियं परे प्राहुः सेंद्रियं च तथापरे । ध्रुवमित्यपरे प्राहुस्तमध्रुवामितीरते

ചിലർ അവനെ നിരിന്ദ്രിയനെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ സേന്ദ്രിയനെന്ന് പറയുന്നു. ചിലർ അവനെ ധ്രുവൻ—അചലൻ—എന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ അവനെ അധ്രുവൻ—നിശ്ചിതമായി പറ്റിപ്പിടിക്കാനാകാത്തവൻ—എന്ന് പലവിധം പരമത്തെ വർണ്ണിക്കുന്നു.

Verse 30

अरूपं केचिदाहुर्वै रूपवंतं परे विदुः । अदृश्यमपरे प्राहुर्दृश्यमित्यपरे विदुः

ചിലർ അവനെ അരൂപനെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ അവനെ രൂപവാനെന്ന് അറിയുന്നു. ചിലർ അവൻ അദൃശ്യനെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ അവൻ ദൃശ്യനെന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു—പരമേശ്വരനെക്കുറിച്ച് ഇങ്ങനെ വ്യത്യസ്ത ധാരണകളുണ്ട്.

Verse 31

वाच्यमित्यपरे प्राहुरवाच्यमिति चापरे । शब्दात्मकं परे प्राहुश्शब्दातीतमथापरे

ചിലർ അവനെ വാക്കാൽ പ്രസ്താവ്യനെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ അവൻ അവാച്യനെന്ന് പറയുന്നു. ചിലർ അവനെ ശബ്ദസ്വരൂപനെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ അവൻ ശബ്ദാതീതനായ ശിവനെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 32

केचिच्चिन्तामयं प्राहुश्चिन्तया रहितं परे । ज्ञानात्मकं परे प्राहुर्विज्ञानमिति चापरे

ചിലർ അവനെ ചിന്താമയനെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ അവൻ ചിന്താരഹിതനെന്ന് അറിയുന്നു. ചിലർ അവനെ ജ്ഞാനസ്വരൂപനെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ അവനെ വിജ്ഞാനം—വിവേകസഹിതമായ അനുഭവജ്ഞാനം—എന്ന് പാടുന്നു.

Verse 33

केचिच्ज्ञेयमिति प्राहुरज्ञेयमिति केचन । परमेके तमेवाहुरपरं च तथा परे

ചിലർ അവനെ ജ്ഞേയനെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ അവൻ അജ്ഞേയനെന്ന് പറയുന്നു. ചിലർ അവനെയേ പരമതത്ത്വമെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ അവനെ അപര—പ്രകട തത്ത്വ—രൂപമായും വിവరిస్తുന്നു.

Verse 34

एवं विकल्प्यमानं तु याथात्म्यं परमेष्ठिनः । नाध्यवस्यंति मुनयो नानाप्रत्ययकारणात्

ഇങ്ങനെ പരമേഷ്ഠിൻ (പരമേശ്വരൻ)ന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം പലവിധമായി കൽപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോഴും, നാനാ പ്രത്യയങ്ങളും വ്യത്യസ്ത വിശ്വാസകാരണങ്ങളും മൂലം മുനികൾ അന്തിമ നിർണ്ണയത്തിലെത്തുന്നില്ല.

Verse 35

ये पुनस्सर्वभावेन प्रपन्नाः परमेश्वरम् । ते हि जानंत्ययत्नेन शिवं परमकारणम्

സർവ്വഭാവത്തോടെയും പരമേശ്വരനിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവർ, ആ ഭക്തർ യാതൊരു പ്രയത്നവും കൂടാതെ ശിവൻ തന്നെയാണ് പരമകാരണമെന്ന് അറിയുന്നു।

Verse 36

यावत्पशुर्नैव पश्यत्यनीशं १ पुराणं भुवनस्येशितारम् । तावद्दुःखे वर्तते बद्धपाशः संसारे ऽस्मिञ्चक्रनेमिक्रमेण

ബന്ധിതനായ പശു (ജീവൻ) അനാദിയായ ഈശ്വരൻ—പുരാതനപുരുഷൻ, ഭുവനങ്ങളുടെ അധിപതി—അവനെ ദർശിക്കാത്തിടത്തോളം, പാശബന്ധത്തിൽ കുടുങ്ങി ദുഃഖത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു; ഈ സംസാരത്തിൽ ചക്രനേമിയുടെ ക്രമംപോലെ വീണ്ടും വീണ്ടും ചുറ്റുന്നു।

Verse 37

यदा २ पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदाविद्वान्पुण्यपापे विधूय निरंजनः परममुपैति साम्यम्

ദർശകൻ സ്വർണ്ണവർണ്ണനായ പ്രഭു—സർവകർത്താവായ ഈശ്വരൻ, പരമപുരുഷൻ, ബ്രഹ്മയുടെ തന്നെ മൂലസ്രോതസ്—അവനെ ദർശിക്കുമ്പോൾ, ജ്ഞാനി പുണ്യപാപങ്ങൾ ഇരട്ടയും നീക്കി നിർമലനായി അവനോടു പരമ സാമ്യം (ഏകത) പ്രാപിക്കുന്നു।