अग्निकार्य-होमविधिः (Agnikārya and Homa Procedure)
അധ്യായം 27-ൽ ഉപമന്യു അഗ്നികാര്യവും ഹോമവിധിയും ക്രമമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. കുണ്ഡം, സ്ഥണ്ഡിലം, വേദി അല്ലെങ്കിൽ ഇരുമ്പ്/പുതിയ ശുഭ മൺപാത്രങ്ങൾ എന്നിവയിൽ യോജ്യസ്ഥാനത്ത് അഗ്നി സ്ഥാപിച്ച്, സംസ്കാരങ്ങളാൽ ശുദ്ധീകരിച്ച്, ആദ്യം മഹാദേവനെ പൂജിച്ച് പിന്നെ ഹോമാഹുതികൾ അർപ്പിക്കണമെന്ന് പറയുന്നു. കുണ്ഡത്തിന്റെ അളവുകൾ (ഒരു–രണ്ട് ഹസ്തം മുതലായവ), വൃത്തമോ ചതുരമോ ആയ രൂപങ്ങൾ, വേദി–മണ്ഡല നിർമ്മാണം, മദ്ധ്യത്തിൽ അഷ്ടദള താമര, കൂടാതെ അങ്കുലപ്രമാണം (24 അങ്കുലം = ഒരു കര/ഹസ്തം) എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഒരു മുതൽ മൂന്ന് മേഖലകൾ, സ്ഥിരവും ശോഭനവുമായ മൃണ്ണിർമ്മിതി, യോനി രൂപങ്ങളുടെ വ്യത്യാസങ്ങൾ, ദിശാസ്ഥാപനം, കുണ്ഡ/വേദിയിൽ ഗോമയജല ലേപനം, മണ്ഡലം ഗോമയജലത്തിൽ ശുദ്ധീകരിക്കൽ എന്നിവയും പറയുന്നു. മഹാദേവകേന്ദ്രിത ശൈവ ഹോമത്തിനുള്ള ആചാര-വാസ്തു രൂപരേഖയാണ് ഈ അധ്യായം.
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । अथाग्निकार्यं वक्ष्यामि कुण्डे वा स्थंडिले ऽपि वा । वेद्यां वा ह्यायसे पात्रे मृन्मये वा नवे शुभे
ഉപമന്യു പറഞ്ഞു—ഇപ്പോൾ ഞാൻ അഗ്നികാര്യത്തിന്റെ വിധി പറയുന്നു: കുണ്ഡത്തിലോ സ്ഥണ്ഡിലത്തിലോ; അല്ലെങ്കിൽ വേദിയിലോ, ഇരുമ്പുപാത്രത്തിലോ, അല്ലെങ്കിൽ പുതിയ ശുഭമായ മൺപാത്രത്തിലോ।
Verse 2
आधायाग्निं विधानेन संस्कृत्य च ततः परम् । तत्राराध्य महादेवं होमकर्म समाचरेत्
വിധിപ്രകാരം അഗ്നി ജ്വലിപ്പിച്ച് അതിനെ സംസ്കരിച്ച ശേഷം, അവിടെ മഹാദേവനെ ആരാധിച്ച് ഹോമകർമ്മം നടത്തണം।
Verse 3
कुण्डं द्विहस्तमानं वा हस्तमात्रमथापि वा । वृत्तं वा चतुरस्रं वा कुर्याद्वेदिं च मण्डलम्
കുണ്ഡം രണ്ട് കൈമാനം അല്ലെങ്കിൽ ഒരു കൈമാനം ആക്കാം; അത് വൃത്തമോ ചതുരമോ ആയിരിക്കാം. കൂടാതെ വേദിയും മണ്ഡലവും ഒരുക്കണം।
Verse 4
कुण्डं विस्तारवन्निम्नं तन्मध्ये ऽष्टदलाम्बुजम् । चतुरंगुलमुत्सेधं तस्य द्व्यंगुलमेव वा
കുണ്ഡം വിശാലവും അല്പം താഴ്ന്നതുമായിരിക്കണം; അതിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ അഷ്ടദള താമര ഉണ്ടായിരിക്കണം. അതിന്റെ ഉയരം നാല് അങ്കുലം—അല്ലെങ്കിൽ രണ്ട് അങ്കുലം മാത്രമായാലും മതിയാകും।
Verse 5
वितस्तिद्विगुणोन्नत्या नाभिमन्तः प्रचक्षते । मध्यं च मध्यमांगुल्या मध्यमोत्तमपर्वणोः
നാഭിമണ്ഡലത്തിന്റെ പ്രദേശം രണ്ട് വിതസ്തി ഉയരം വരെ വ്യാപിക്കുന്നുവെന്ന് അവർ പറയുന്നു. ‘മധ്യം’ എന്നു പറയുന്നത് നടുവിരലിലെ മദ്ധ്യപർവ്വവും മേൽപർവ്വവും ചേരുന്ന സന്ധിസ്ഥലത്താണ്.
Verse 6
अंगुलैः कथ्यते सद्भिश्चतुर्विंशतिभिः करः । मेखलानां त्रयं वापि द्वयमेकमथापि वा
സദ്ഗുണികൾ പറയുന്നു: ‘കരം’ (കൈ) ഇരുപത്തിനാലു അങ്കുല അളവാണ്. മേഖലകളിൽ മൂന്ന്, അല്ലെങ്കിൽ രണ്ട്, അല്ലെങ്കിൽ ഒന്ന് മാത്രം പോലും ധരിക്കാം.
Verse 7
यथाशोभं प्रकुर्वीत श्लक्ष्णमिष्टं मृदा स्थिरम् । अश्वत्थपत्रवद्योनिं गजाधारवदेव वा
അത് യഥാശോഭയായി നിർമ്മിക്കണം—നന്നായി അടിഞ്ഞ മണ്ണുകൊണ്ട് മൃദുവും മനോഹരവും ദൃഢവുമാക്കണം. അതിന്റെ യോനി-പീഠം അശ്വത്ത ഇലയെപ്പോലെയോ, ഗജാധാരത്തെപ്പോലെയോ ആകൃതിയാക്കണം.
Verse 8
मेखलामध्यतः कुर्यात्पश्चिमे दक्षिणे ऽपि वा । शोभनामग्नितः किंचिन्निम्नामुन्मीलिकां शनैः
മേഖലയുടെ മധ്യഭാഗത്തിൽ നിന്ന്—പശ്ചിമത്തിലോ ദക്ഷിണത്തിലോ—അത് ഒരുക്കണം. അഗ്നിയുടെ ഭാഗത്ത് നിന്ന് പതുക്കെ, അല്പം താഴ്ന്ന മനോഹരമായ ഉന്മീലിക (പുറത്തിറക്കുവാതിൽ) നിർമ്മിക്കണം.
Verse 9
अग्रेण कुण्डाभिमुखीं किंचिदुत्सृज्य मेखलाम् । नोत्सेधनियमो वेद्याः सा मार्दी वाथ सैकती
മേഖല കുണ്ഡത്തോട്ടു അഭിമുഖമായി അല്പം മുന്നോട്ട് വെച്ച്, മുന്നിൽ ചെറിയ ഇടം വിട്ടിരിക്കണം. അതിന്റെ ഉയരത്തിന് നിശ്ചിത നിയമമില്ല; അത് മണ്ണിലോ മണലിലോ ഉണ്ടാക്കാം.
Verse 10
मंडलं गोशकृत्तोयैर्मानं पात्रस्य नोदितम् । कुण्डं च मृन्मयं वेदिमालिपेद्गोमयांबुना
ഗോമയമിശ്രിത ജലത്തോടെ മണ്ഡലം അടയാളപ്പെടുത്തണം; പാത്രത്തിന്റെ അളവ് ഇവിടെ പ്രത്യേകം പറഞ്ഞിട്ടില്ല. മണ്ണുകൊണ്ടുള്ള കുണ്ഡം ഒരുക്കി, വേദിയെ ഗോമയജലത്തോടെ ലേപിക്കണം.
Verse 11
प्रक्षाल्य तापयेत्पात्रं प्रोक्षयेदन्यदंभसा । स्वसूत्रोक्तप्रकारेण कुण्डादौ विल्लिखेत्ततः
പാത്രം കഴുകി ചൂടാക്കി, പിന്നെ മറ്റൊരു (ശുദ്ധീകരക) ജലത്തോടെ പ്രോക്ഷണം ചെയ്യണം. തുടർന്ന് സ്വസൂത്രത്തിൽ പറഞ്ഞ വിധിപ്രകാരം കുണ്ഡാദി സ്ഥലങ്ങളിൽ രേഖകൾ/വിന്യാസം വരയ്ക്കണം.
Verse 12
संप्रोक्ष्य कल्पयेद्दर्भैः पुष्पैर्वा वह्निविष्टरम् । अर्चनार्थं च होमार्थं सर्वद्रव्याणि साधयेत्
സംപ്രോക്ഷണം ചെയ്ത് ദർഭയാലോ പുഷ്പങ്ങളാലോ അഗ്നി-വിഷ്ടരം ഒരുക്കണം. അർച്ചനക്കും ഹോമത്തിനും വേണ്ട എല്ലാ ദ്രവ്യങ്ങളും വിധിപൂർവ്വം സജ്ജമാക്കണം.
Verse 13
प्रक्षाल्यक्षालनीयानि प्रोक्षण्या प्रोक्ष्य शोधयेत् । मणिजं काष्ठजं वाथ श्रोत्रियागारसम्भवम्
കഴുകേണ്ടത് കഴുകണം; പ്രോക്ഷണത്തിലൂടെ ശുദ്ധിയാകേണ്ടത് പവിത്രജലം തളിച്ച് ശുദ്ധീകരിക്കണം। അത് മണിയാൽ ഉണ്ടാക്കിയതായാലും, മരത്താൽ ഉണ്ടാക്കിയതായാലും, ശ്രോത്രിയന്റെ ഗൃഹത്തിൽ നിന്നുണ്ടായതായാലും—എല്ലാം വിധിപൂർവ്വം ശുദ്ധമാക്കണം।
Verse 14
अन्यं वाभ्यर्हितं वह्निं ततः साधारमानयेत् । त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य कुण्डादेरुपरि क्रमात्
അല്ലെങ്കിൽ വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കപ്പെട്ട മറ്റൊരു പാവകത്തെ സാധാരണ യജ്ഞാഗ്നിയിലേക്കു കൊണ്ടുവരണം. മൂന്നു പ്രാവശ്യം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, കുണ്ടവും അതോടു ചേർന്ന യജ്ഞഭൂമിയും മീതെ ക്രമമായി പടിയേറി മുന്നേറണം।
Verse 15
वह्निबीजं समुच्चार्य त्वादधीताग्निमासने । योनिमार्गेण वा तद्वदात्मनः संमुखेन वा
അഗ്നി-ബീജ മന്ത്രം വ്യക്തമായി ഉച്ചരിച്ച്, അതിനെ സ്വന്തം ഉള്ളിലെ ‘അഗ്നി-ആസന’ത്തിൽ സ്ഥാപിക്കണം—യോനി-മാർഗ്ഗത്തിലൂടെയോ, അല്ലെങ്കിൽ ആത്മസമ്മുഖമായി അന്തർമുഖനായി അതുപോലെ തന്നെയോ।
Verse 16
नियोगः प्रदेश सर्वं कुंडं कुर्याद्विचक्षणः । स्वनाभ्यंतःस्थितं वह्निं तद्रंध्राद्विस्फुलिंगवद्
വിവേകമുള്ള സാധകൻ നിയുക്തസ്ഥാനത്ത് സമ്പൂർണ്ണ കുണ്ടം ഒരുക്കണം. തുടർന്ന് സ്വന്തം നാഭിയ്ക്കുള്ളിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അഗ്നിയെ ധ്യാനിച്ച്, ആ രന്ധ്രത്തിലൂടെ സ്ഫുലിംഗംപോലെ അതിനെ പ്രജ്വലിപ്പിക്കണം।
Verse 17
निर्गम्य पावके बाह्ये लीनं बिंबाकृति स्मरेत् । आज्यसंस्कारपर्यंतमन्वाधानपुरस्सरम्
ബാഹ്യ പവിത്ര അഗ്നിയിലേക്കു (ചേതനയെ) പ്രവേശിപ്പിച്ച്, അതിൽ ലീനമായ സൂക്ഷ്മ ബിംബാകൃതിയെ സ്മരിക്കണം. അന്വാധാനത്തിൽ ആരംഭിച്ച് ആജ്യ-സംസ്കാരം വരെ ക്രമമായി വിധി നടത്തണം।
Verse 18
स्वसूत्रोक्तक्रमात्कुर्यान्मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् । शिवमूर्तिं समभ्यर्च्य ततो दक्षिणपार्श्वतः
സ്വസൂത്രത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ക്രമപ്രകാരം മന്ത്രവിദൻ മൂലമന്ത്രം കൊണ്ടു കർമ്മം നിർവഹിക്കണം. ശിവമൂർത്തിയെ യഥാവിധി അർച്ചിച്ച് ശേഷം ദക്ഷിണ (വലത്) പാർശ്വത്തിലേക്ക് നീങ്ങണം.
Verse 19
न्यस्य मन्त्रं घृते मुद्रां दर्शयेद्धेनुसंज्ञिताम् । स्रुक्स्रुवौ तैजसौ ग्राह्यौ न कांस्यायससैसकौ
ഘൃതത്തിൽ മന്ത്രം ന്യസിച്ച് ‘ധേനുമുദ്ര’ പ്രദർശിപ്പിക്കണം. സ്രുക്ക്-സ്രുവാ എന്നിവ തേജസ്സുള്ള ലോഹത്തിൽ ഉള്ളവ സ്വീകരിക്കണം; കാംസ്യം, ഇരുമ്പ്, സീസം എന്നിവയുള്ളത് ഉപയോഗിക്കരുത്.
Verse 20
यज्ञदारुमयौ वापि स्मार्तौ वा शिल्पसम्मतौ । पर्णे वा ब्रह्मवृक्षादेरच्छिद्रे मध्य उत्थिते
യജ്ഞദാരുവിൽ നിർമ്മിതമായതായാലും, സ്മൃതികളിൽ നിർദ്ദേശിച്ചതായാലും, ശില്പശാസ്ത്രസമ്മതമായതായാലും; അല്ലെങ്കിൽ ബ്രഹ്മവൃക്ഷാദികളുടെ അഖണ്ഡ ഇലയിൽ മദ്ധ്യത്തിൽ നേരെ സ്ഥാപിച്ചാലും—ഇങ്ങനെ എല്ലാത്തരത്തിലും ശിവലിംഗപൂജാവിധി ക്രമീകരിക്കണം।
Verse 21
संसृज्य दर्भैस्तौ वह्नौ संताप्य प्रोक्षयेत्पुनः । पारार्षर्च्यस्वसूत्रोक्तक्रमेण शिवपूर्वकैः
ദർഭപുല്ലുകൊണ്ട് ആ രണ്ടു അഗ്നികളെയും ക്രമപ്പെടുത്തി നന്നായി ജ്വലിപ്പിച്ച്, പിന്നെ വീണ്ടും പവിത്രജലത്തോടെ പ്രോക്ഷണം ചെയ്യണം। തുടർന്ന് സ്വന്തം സൂത്രത്തിൽ പറഞ്ഞ ക്രമപ്രകാരം, ഭഗവാൻ ശിവനെ ആദിയായി വെച്ച് പാരാർഷ ഋഷിപരമ്പരയെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിക്കണം।
Verse 22
जुहुयादष्टभिर्बीजैरग्निसंस्कारसिद्धये । भ्रुंस्तुंब्रुश्रुं क्रमेणैव पुंड्रंद्रमित्यतः परम्
അഗ്നിസംസ്കാരം സിദ്ധിക്കുവാൻ എട്ട് ബീജമന്ത്രങ്ങളാൽ ആഹുതി അർപ്പിക്കണം। ക്രമമായി ‘ഭ്രും, സ്തും, ബ്രും, ശ്രും’ ഉച്ചരിച്ച്, തുടർന്ന് ‘പുണ്ട്രം, ദ്രം’ മുതലായ അക്ഷരങ്ങളോടെ അടുത്ത ക്രമം അനുസരിക്കണം।
Verse 23
बीजानि सप्त सप्तानां जिह्वानामनुपूर्वशः । त्रिशिखा मध्यमा जिह्वा बहुरूपसमाह्वया
പവിത്ര അഗ്നിയുടെ ഏഴ് ജിഹ്വകളുടെ ഏഴ് ബീജാക്ഷരങ്ങൾ ക്രമമായി അറിയേണ്ടതാണ്. മദ്ധ്യ ജിഹ്വ ‘ത്രിശിഖാ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ബഹുരൂപാ’ എന്ന നാമത്താൽ ആഹ്വാനിക്കപ്പെടുന്നതുമാണ്.
Verse 24
रक्ताग्नेयी नैरृती च कृष्णान्या सुप्रभा मता । अतिरिक्ता मरुज्जिह्वा स्वनामानुगुणप्रभा
‘രക്താഗ്നേയീ’യും ‘നൈഋതീ’യും, ‘കൃഷ്ണാ’ എന്ന മറ്റൊരു ശക്തിയും—ഇവയെ ‘സുപ്രഭാ’ എന്നു കരുതുന്നു. ‘അതിരിക്താ’യും ‘മരുജ്ജിഹ്വാ’യും തങ്ങളുടെ നാമത്തിന് അനുയോജ്യമായ ദീപ്തിയോടെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
Verse 25
स्वबीजानन्तरं वाच्या स्वाहांतञ्च यथाक्रमम् । जिह्वामंत्रैस्तु तैर्हुत्वाज्यं जिह्वास्त्वेकैकश क्रमात्
ഓരോ ബീജാക്ഷരത്തിനും ശേഷം യഥാക്രമം ‘സ്വാഹാ’അന്തമുള്ള മന്ത്രം ഉച്ചരിക്കണം. ആ ‘ജിഹ്വാ-മന്ത്രങ്ങൾ’കൊണ്ട് നെയ്യ് അഗ്നിയിൽ ഹോമമായി അർപ്പിച്ച്, അഗ്നിദേവന്റെ ദിവ്യ ജിഹ്വകളെ ക്രമമായി ഒന്നൊന്നായി ആവാഹനം ചെയ്യണം.
Verse 26
रं वह्नयेति स्वाहेति मध्ये हुत्वाहुतित्रयम् । सर्पिषा वा समिद्भिर्वा परिषेचनमाचरेत्
‘രം’, ‘വഹ്നയേ’, ‘സ്വാഹാ’—ഈ ക്രമത്തിൽ അഗ്നിയിൽ ത്രിവിധ ആഹുതി അർപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് നെയ്യുകൊണ്ടോ സമിധകളുകൊണ്ടോ പരിഷേചന (ചുറ്റി തളിക്കൽ/പരിവേഷ്ടനം) കർമ്മം ആചരിക്കണം.
Verse 27
दीपान्तं परिषिच्याथ समिद्धोमं समाचरेत् । ताः पालाश्यः परा वापि याज्ञिया द्वादशांगुलाः
പിന്നീട് ദീപത്തിന്റെ അറ്റഭാഗത്തിന് ചുറ്റും ജലം പ്രോക്ഷിച്ച്, സമിധകളോടെ ഹോമം ആചരിക്കണം. ആ പാലാശ—അഥവാ മറ്റു യാജ്ഞിക—സമിധകൾ പന്ത്രണ്ടു അങ്കുല അളവായിരിക്കണം।
Verse 28
अवक्रा न स्वयं शुष्कास्सत्वचो निर्व्रणाः समाः । दशांगुला वा विहिताः कनिष्ठांगुलिसंमिताः
അവ വളഞ്ഞതാകരുത്, സ്വാഭാവികമായി ഉണങ്ങിയതുമാകരുത്; ത്വക്ക് അക്ഷതമായി, വ്രണരഹിതമായി, ഒരേപോലെ സമമായി ഇരിക്കണം. വിധിച്ച അളവ് പത്ത് അങ്കുലം; കനിഷ്ഠാംഗുലിയുടെ വീതിയാൽ കണക്കാക്കുന്നതാണ്.
Verse 29
प्रादेशमात्रा वालाभे होतव्याः सकला अपि । दूर्वापत्रसमाकारां चतुरंगुलमायताम्
വാലാഭി ഹോമത്തിൽ എല്ലാം പ്രാദേശമാത്രയായി അർപ്പിക്കണം. അവ ദൂർവാപത്രസദൃശമായ ആകൃതിയോടെ, നാല് അങ്കുല നീളമുള്ളവയായിരിക്കണം.
Verse 30
दद्यादाज्याहुतिं पश्चादन्नमक्षप्रमाणतः । लाजांस्तथा सर्षपांश्च यवांश्चैव तिलांस्तथा
പിന്നീട് നെയ്യാഹുതി നൽകണം; തുടർന്ന് അക്ഷ-പ്രമാണമനുസരിച്ച് പാകം ചെയ്ത അന്നം അർപ്പിക്കണം. അതുപോലെ ക്രമമായി ലാജ, കടുക്, യവം, എള്ള് എന്നിവയും അർപ്പിച്ച് ശിവവിധി പൂർത്തിയാക്കണം.
Verse 31
सर्पिषाक्तानि भक्ष्याणि लेह्यचोष्याणि सम्भवे । दशैवाहुतयस्तत्र पञ्च वा त्रितयं च वा
ആ വിധിയിൽ നെയ്യ് കലർത്തിയ ഭക്ഷ്യങ്ങൾ, ലേഹ്യങ്ങൾ, ചോഷ്യങ്ങൾ എന്നീ നൈവേദ്യങ്ങൾ ഒരുക്കണം. അവിടെ ആഹുതികൾ പത്ത് പ്രാവശ്യം, അല്ലെങ്കിൽ അഞ്ച് പ്രാവശ്യം, അല്ലെങ്കിൽ മൂന്ന് പ്രാവശ്യം പോലും അർപ്പിക്കാം.
Verse 32
होतव्याः शक्तितो दद्यादेकमेवाथ वाहुतिम् । श्रुवेणाज्यं समित्याद्यास्रुचाशेषात्करेण वा
ശക്തിയനുസരിച്ച് ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കണം; ഒരൊറ്റ ആഹുതിയും മതിയാകും. ശ്രുവ ഉപയോഗിച്ച് നെയ്യ് ഹോമിക്കണം; ശ്രുവ ഇല്ലെങ്കിൽ സമിത്ത് മുതലായവയോടെ സ്രുചിയാൽ, അല്ലെങ്കിൽ കൈകൊണ്ടും അർപ്പിക്കാം.
Verse 33
तत्र दिव्येन होतव्यं तीर्थेनार्षेण वा तथा । द्रव्येणैकेन वा ऽलाभे जुहुयाच्छ्रद्धया पुनः
ആ കർമത്തിൽ ദിവ്യദ്രവ്യത്താൽ, അല്ലെങ്കിൽ തീർത്ഥജലത്താൽ, അല്ലെങ്കിൽ ഋഷിസമ്മതമായ വൈദികദ്രവ്യത്താൽ ഹോമം ചെയ്യണം. അവ ലഭ്യമല്ലെങ്കിൽ ലഭിക്കുന്ന ഒരൊറ്റ ദ്രവ്യത്താലും വീണ്ടും ശ്രദ്ധയോടെ ആഹുതി അർപ്പിക്കണം.
Verse 34
प्रायश्चित्ताय जुहुयान्मंत्रयित्वाहुतित्रयम् । ततो होमविशिष्टेन घृतेनापूर्य वै स्रुचम्
പ്രായശ്ചിത്തത്തിനായി മന്ത്രങ്ങളാൽ സംസ്കരിച്ചു അഗ്നിയിൽ മൂന്നു ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് ഹോമവിശേഷമായി സംസ്കൃതമായ ഘൃതം കൊണ്ട് സ്രുച് നിറച്ച് വിധി തുടരുക.
Verse 35
निधाय पुष्पं तस्याग्रे श्रुवेणाधोमुखेन ताम् । सदर्भेन समाच्छाद्य मूलेनांजलिनोत्थितः
അതിന്റെ മുമ്പിൽ പുഷ്പം വെച്ച് ശ്രുവയെ മുഖം താഴെയാക്കി സ്ഥാപിച്ചു. പിന്നെ ദർഭകൊണ്ട് മൂടി, മൂലസ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് അഞ്ജലി ചേർത്ത് എഴുന്നേറ്റു.
Verse 36
वौषडंतेन जुहुयाद्धारां तु यवसंमिताम् । इत्थं पूर्णाहुतिं कृत्वा परिषिंचेच्च पूर्ववत्
‘വൗഷട്’ അന്ത്യമുള്ള മന്ത്രത്തോടെ യവപ്രമാണമുള്ള ധാരാരൂപ ആഹുതി അഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കണം. ഇങ്ങനെ പൂർണാഹുതി ചെയ്ത്, മുൻപുപോലെ വീണ്ടും പരിഷേചനം ചെയ്യണം.
Verse 37
तत उद्वास्य देवेशं गोपयेत्तु हुताशनम् । तमप्युद्वास्य वा नाभौ यजेत्संधाय नित्यशः
അതിനുശേഷം ദേവേശൻ (ശിവൻ)നെ ഉദ്വാസനം ചെയ്ത്, ഹുതാശനമായ പവിത്ര അഗ്നിയെ സൂക്ഷ്മമായി സംരക്ഷിക്കണം। അല്ലെങ്കിൽ ആ അഗ്നിയെയും ഉദ്വാസനം ചെയ്ത്, നാഭികേന്ദ്രത്തിൽ ചിത്തം സംധാനം ചെയ്ത് നിത്യപൂജ നടത്തണം।
Verse 38
अथवा वह्निमानीय शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना । वागीशीगर्भसंभूतं संस्कृत्य विधिवद्यजेत्
അല്ലെങ്കിൽ അഗ്നി കൊണ്ടുവന്ന്, ശിവശാസ്ത്രത്തിൽ പറഞ്ഞ മാർഗ്ഗപ്രകാരം, വാഗീശിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതായ (തത്ത്വം/വസ്തു)യെ വിധിപൂർവ്വം സംസ്കരിച്ചു, തുടർന്ന് നിയമപ്രകാരം ആരാധിക്കണം।
Verse 39
अन्वाधानं पुनः कृत्वा परिधीन् परिधाय च । पात्राणि द्वन्द्वरूपेण निक्षिप्येष्ट्वा शिवं ततः
വീണ്ടും അന്വാധാനം നിർവഹിച്ചു, അഗ്നിയെ ചുറ്റി പരിധികൾ സ്ഥാപിച്ച്, യാഗപാത്രങ്ങൾ ജോടിക്രമത്തിൽ വച്ച്; തുടർന്ന് വിധിപൂർവ്വം പരമേശ്വരൻ ശിവനെ ആരാധിക്കണം।
Verse 40
संशोध्य प्रोक्षणीपात्रं प्रोक्ष्यतानि तदंभसा । प्रणीतापात्रमैशान्यां विन्यस्या पूरितं जलैः
പ്രോക്ഷണീ പാത്രം ശുദ്ധീകരിച്ച് അതേ ജലത്തോടെ ആ സാമഗ്രികളെ പ്രോക്ഷണം ചെയ്യണം. തുടർന്ന് ജലപൂർണ്ണമായ പ്രണീതാ പാത്രം ഈശാന (വടക്കുകിഴക്ക്) ദിക്കിൽ സ്ഥാപിക്കണം।
Verse 41
आज्यसंस्कारपर्यंतं कृत्वा संशोध्य स्रक्स्रुवौ । गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः
ആജ്യ-സംസ്കാരം വരെ കർമങ്ങൾ നടത്തി, സ്രക്യും സ്രുവും ശുദ്ധീകരിക്കണം. തുടർന്ന് ഗർഭാധാനം, പുംസവനം, സീമന്തോന്നയനം എന്നീ സംസ്കാരങ്ങൾ നടത്തണം।
Verse 42
कृत्वा पृथक्पृथग्घुत्वा जातमग्निं विचिन्तयेत् । त्रिपादं सप्तहस्तं च चतुःशृंगं द्विशीर्षकम्
വിധിപൂർവ്വം വേർതിരിച്ച് വേർതിരിച്ച് ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ച ശേഷം, പുതുതായി ജ്വലിച്ച പവിത്ര അഗ്നിയെ ധ്യാനിക്കണം—അവൻ ത്രിപാദൻ, സപ്തഹസ്തൻ, ചതുഃശൃംഗൻ, ദ്വിശീർഷൻ.
Verse 43
मधुपिंगं त्रिनयनं सकपर्देन्दुशेखरम् । रक्तं रक्ताम्बरालेपं माल्यभूषणभूषितम्
അവൻ തേൻ-സ്വർണ്ണവർണ്ണമുള്ളവൻ, ത്രിനയനൻ, ജടാധാരിയും ചന്ദ്രശേഖരനും ആകുന്നു. അവൻ രക്തവർണ്ണരൂപത്തിൽ, ചുവന്ന വസ്ത്രവും ചുവന്ന ലേപവും ധരിച്ചു, മാലകളും ആഭരണങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 44
सर्वलक्षणसंपन्नं सोपवीतं त्रिमेखलम् । शक्तिमन्तं स्रुक्स्रुवौ च दधानं दक्षिणे करे
അവൻ സർവ മംഗളലക്ഷണങ്ങളാൽ സമ്പന്നൻ, യജ്ഞോപവീതധാരിയും ത്രിമേഖലാധാരിയും ആകുന്നു. ശക്തിമാനായ അവൻ വലതുകൈയിൽ സ്രുക്ക്-സ്രുവ (ആഹുതി കരണ്ടികൾ) ധരിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 45
तोमरं तालवृंतं च घृतपात्रं तथेतरैः । जातं ध्यात्वैवमाकारं जातकर्म समाचरेत्
തോമരം, താളവൃന്തം, ഘൃതപാത്രം മുതലായ മംഗളവസ്തുക്കളോടു ചേർന്നതുപോലെ നവജാതന്റെ രൂപം ധ്യാനിച്ച്, തുടർന്ന് വിധിപൂർവ്വം ജാതകർമ്മം ആചരിക്കണം।
Verse 46
नालापनयनं कृत्वा ततः संशोध्य सूतकम् । शिवाग्निरुचिनामास्य कृत्वाहुतिपुरस्सरम्
നാലാപനയന കർമ്മം ചെയ്ത്, തുടർന്ന് സൂതകശുദ്ധി വരുത്തിയ ശേഷം, ‘ശിവാഗ്നിരുചി’ എന്ന നാമമുള്ള പവിത്ര അഗ്നി സ്ഥാപിച്ച് ആദ്യം അതിൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കണം।
Verse 47
पित्रोर्विसर्जनं कृत्वा चौलोपनयनादिकम् । अप्तोर्यामावसानान्तं कृत्वा संस्कारमस्य तु
മാതാപിതാക്കളുടെ വിസർജനകർമ്മം നിർവ്വഹിച്ച്, ചൗലവും ഉപനയനാദി സംസ്കാരങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കി, അപ്തോര്യാമത്തിന്റെ അവസാനം വരെ വിധി സമാപിപ്പിച്ച ശേഷം, അവന്റെ തുടർസംസ്കാരങ്ങൾ യഥാക്രമം നടത്തണം.
Verse 48
आज्यधारादिहोमं च कृत्वा स्विष्टकृतं ततः । रमित्यनेन बीजेन परिषिंचेत्ततः परम्
ആജ്യധാരാദി ഹോമം നിർവ്വഹിച്ച്, തുടർന്ന് സ്വിഷ്ടകൃത് കർമ്മം പൂർത്തിയാക്കണം. അതിനുശേഷം ‘രം’ എന്ന ബീജമന്ത്രംകൊണ്ട് അടുത്ത ഘട്ടമായി പരിഷിഞ്ചനം (തളിക്കൽ) നടത്തണം.
Verse 49
ब्रह्मविष्णुशिवेशानां लोकेशानां तथैव च । तदस्त्राणां च परितः कृत्वा पूजां यथाक्रमम्
പിന്നീട് യഥാക്രമം ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ശിവൻ, ഈശാനൻ എന്നിവർക്കും, ലോകപാലന്മാർക്കും, അവരുടെ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾക്കും—ചുറ്റുമെല്ലാം ക്രമാനുസൃതമായി പൂജ നടത്തണം.
Verse 50
धूपदीपादिसिद्ध्यर्थं वह्निमुद्धृत्य कृत्यवित् । साधयित्वाज्यपूर्वाणि द्रव्याणि पुनरेव च
ധൂപം, ദീപം മുതലായ ഉപഹാരങ്ങൾ സിദ്ധിക്കാനായി കൃത്യവിദഗ്ധൻ പവിത്ര അഗ്നി പ്രജ്വലിപ്പിക്കണം. നെയ്യ് മുതലായ ദ്രവ്യങ്ങൾ വിധിപൂർവ്വം ഒരുക്കി, പിന്നെയും കർമ്മം തുടരുക.
Verse 51
कल्पयित्वासनं वह्नौ तत्रावाह्य यथापुरा । संपूज्य देवं देवीं च ततः पूर्णांतमाचरेत्
അഗ്നിയിൽ ആസനം ഒരുക്കി, മുൻപുപോലെ അവിടെ തന്നെ (ശിവനെ) ആവാഹനം ചെയ്യണം. ദേവനെയും ദേവിയെയും ഒരുമിച്ച് സമ്യക് പൂജിച്ച ശേഷം, പൂർണാഹുതിയോടെ സമാപനകർമ്മം പൂർണ്ണമാക്കണം.
Verse 52
अथ वा स्वाश्रमोक्तं तु वह्निकर्म शिवार्पणम् । बुद्ध्वा शिवाश्रमी कुर्यान्न च तत्रापरो विधिः
അല്ലെങ്കിൽ സ്വന്തം ആശ്രമത്തിൽ നിർദ്ദേശിച്ച അഗ്നികർമ്മം ശിവാർപ്പണമാണെന്ന് ബോധിച്ച്, ശിവാശ്രമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഭക്തൻ അതേവിധം നിർവഹിക്കണം; ഇതിൽ വേറൊരു പ്രത്യേകവിധിയില്ല.
Verse 53
शिवाग्नेर्भस्मसंग्राह्यमग्निहोत्रोद्भवं तु वा । वैवाहोग्निभवं वापि पक्वं शुचि सुगंधि च
ശിവാഗ്നിയിൽ നിന്നുള്ള ഭസ്മം ശേഖരിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ അഗ്നിഹോത്രത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ ഭസ്മം; അല്ലെങ്കിൽ വിവാഹാഗ്നിയിൽ നിന്നുള്ളതും. അത് നന്നായി ദഗ്ധമായതും ശുചിയും സുഗന്ധിയുമായിരിക്കണം.
Verse 54
कपिलायाः शकृच्छस्तं गृहीतं गगने पतत् । न क्लिन्नं नातिकठिनं न दुर्गन्धं न शोषितम्
കപിലാ പശുവിന്റെ ചാണകത്തിൽ നിന്ന് ഒരു പിടി എടുത്തു; അത് ആകാശത്തിൽ വീഴുമ്പോഴും നനഞ്ഞതല്ല, അതിയായി കഠിനമല്ല, ദുർഗന്ധമുള്ളതല്ല, ഉണങ്ങിയതുമല്ല—ഇത് അതിന്റെ അത്ഭുതകരമായ നിർമലതയെ സൂചിപ്പിച്ചു.
Verse 55
उपर्यधः परित्यज्य गृह्णीयात्पतितं यदि । पिंडीकृत्य शिवाग्न्यादौ तत्क्षिपेन्मूलमंत्रतः
മുകളിലോ താഴെയോ നിന്ന് സ്പർശം ഒഴിവാക്കി, എന്തെങ്കിലും വീണ് അശുദ്ധമായാൽ അത് തൊടരുത്. അത് ശേഖരിച്ചു പിണ്ഡമാക്കി മൂലമന്ത്രജപത്തോടെ ശിവാഗ്നിയിൽ നിക്ഷേപിക്കണം.
Verse 56
अपक्वमतिपाक्वं च संत्यज्य भसितं सितम् । आदाय वा समालोड्य भस्माधारे विनिक्षिपेत्
പൂർണ്ണമായി കത്താത്തതോ അതിയായി കത്തിയതോ ആയ ഭസ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് ശുദ്ധമായ വെളുത്ത ഭസ്മം സ്വീകരിക്കണം. അത് ശേഖരിച്ചു നന്നായി അരിച്ചിട്ട് ഭസ്മാധാരപാത്രത്തിൽ വെക്കണം.
Verse 57
तैजसं दारवं वापि मृन्मयं शैलमेव च । अन्यद्वा शोभनं शुद्धं भस्माधारं प्रकल्पयेत्
ഭസ്മാധാരപാത്രം ലോഹം, മരം, മണ്ണ്, കല്ല് എന്നിവയിൽ ഏതെങ്കിലും കൊണ്ടാകാം; അല്ലെങ്കിൽ മറ്റേതെങ്കിലും ശുഭ്രവും മനോഹരവുമായ പാത്രം ഭസ്മാധാരമായി ഒരുക്കണം.
Verse 58
समे देशे शुभे शुद्धे धनवद्भस्म निक्षिपेत् । न चायुक्तकरे दद्यान्नैवाशुचितले क्षिपेत्
സമമായ, മംഗളകരവും ശുദ്ധവുമായ സ്ഥലത്ത് ഭസ്മം ധനത്തെപ്പോലെ സൂക്ഷിച്ച് വെക്കണം. അയോഗ്യമായ കൈകളിൽ നൽകരുത്; അശുദ്ധ നിലത്ത് ഒരിക്കലും എറിയരുത്.
Verse 59
न संस्पृशेच्च नीचांगैर्नोपेक्षेत न लंघयेत् । तस्माद्भसितमादाय विनियुंजीत मन्त्रतः
ഭസ്മം അശുദ്ധമായോ താഴ്ന്നതായോ അവയവങ്ങളാൽ സ്പർശിക്കരുത്; അവഗണിക്കരുത്; അതിന്റെ പവിത്രത ലംഘിക്കരുത്. അതിനാൽ ഭസ്മം എടുത്ത് മന്ത്രാനുസാരമായി മാത്രം ധരിച്ചു പ്രയോഗിക്കണം.
Verse 60
कालेषूक्तेषु नान्यत्र नायोग्येभ्यः प्रदापयेत् । भस्मसंग्रहणं कुर्याद्देवे ऽनुद्वासिते सति
ശാസ്ത്രോക്തമായ സമയങ്ങളിൽ മാത്രമേ ഭസ്മം നൽകാവൂ, അയോഗ്യർക്ക് നൽകരുത്. ദേവതാ ഉദ്വാസനത്തിന് മുമ്പ് തന്നെ ഭസ്മം ശേഖരിക്കണം.
Verse 61
उद्वासने कृते यस्माच्चण्डभस्म प्रजापते । अग्निकार्ये कृते पश्चाच्छिवशास्त्रोक्तमार्गतः
ഹേ പ്രജാപതി! ഉദ്വാസനത്തിന് ശേഷവും അഗ്നികാര്യം പൂർത്തിയായ ശേഷവും, ശിവശാസ്ത്രത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന മാർഗ്ഗമനുസരിച്ച് ഭസ്മം ഉപയോഗിക്കണം.
Verse 62
स्वसूत्रोक्तप्रकाराद्वा बलिकर्म समाचरेत् । अथ विद्यासनं न्यस्य सुप्रलिप्ते तु मण्डले
അല്ലെങ്കിൽ സ്വന്തം സൂത്രത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വിധിപ്രകാരം ബലികർമ്മം ആചരിക്കണം. തുടർന്ന് നന്നായി ലേപിച്ച് ഒരുക്കിയ മണ്ഡലത്തിൽ വിദ്യാസനം സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 63
विद्याकोशं प्रतिष्ठाप्य यजेत्पुष्पादिभिः क्रमात् । विद्यायाः पुरतः कृत्वा गुरोरपि च मण्डलम्
വിദ്യാകോശം പ്രതിഷ്ഠിച്ച്, പുഷ്പാദികളാൽ ക്രമമായി പൂജിക്കണം. വിദ്യയുടെ മുൻപിൽ വെച്ച്, ഗുരുവിനായും മണ്ഡലം ഒരുക്കണം.
Verse 64
तत्रासनवरं कृत्वा पुष्पाद्यै गुरुमर्चयेत् । ततोनुपूजयेत्पूज्यान् भोजयेच्च बुभुक्षितान्
അവിടെ ഉത്തമമായ ആസനം ഒരുക്കി, പുഷ്പാദികളാൽ ഗുരുവിനെ അർച്ചിക്കണം. തുടർന്ന് പൂജ്യരായവരെ യഥോചിതം ആദരിച്ച്, വിശപ്പുള്ളവർക്ക് അന്നദാനം ചെയ്യണം.
Verse 65
ततस्स्वयं च भुंजीत शुद्धमन्नं यथासुखम् । निवेदितं च वा देवे तच्छेषं चात्मशुद्धये
അതിന് ശേഷം സ്വയം ശുദ്ധമായ അന്നം യഥാസുഖം, ക്ലേശമില്ലാതെ ഭുജിക്കണം. അല്ലെങ്കിൽ ദേവനു മുൻപ് നിവേദിച്ച അന്നത്തിന്റെ ശേഷിപ്പായ പ്രസാദം സ്വീകരിക്കണം—അത് ആത്മശുദ്ധി നൽകുന്നു.
Verse 66
श्रद्दधानो न लोभेन न चण्डाय समर्पितम् । गन्धमाल्यादि यच्चान्यत्तत्राप्येष समो विधिः
ശ്രദ്ധയോടെ—ലോഭം കൊണ്ടല്ല, ചണ്ഡനു (ക്രോധി/അശുദ്ധ ഗ്രാഹകൻ) സമർപ്പിക്കാതെയായി—ഗന്ധം, മാല മുതലായ മറ്റു അർപ്പണങ്ങൾക്കും ഇതേ സമാനവിധിയാണ്.
Verse 67
न तु तत्र शिवोस्मीति बुद्धिं कुर्याद्विचक्षणः । भुक्त्वाचम्य शिवं ध्यात्वा हृदये मूलमुच्चरेत्
എന്നാൽ അവിടെ ‘ഞാൻ ശിവൻ’ എന്ന ബുദ്ധി വിവേകി ഉണ്ടാക്കരുത്. ഭക്ഷണം കഴിച്ച് ആചമനം ചെയ്ത്, ശിവനെ ധ്യാനിച്ച് ഹൃദയത്തിൽ മൂലമന്ത്രം ഉച്ചരിക്കണം।
Verse 68
कालशेषं नयेद्योग्यैः शिवशास्त्रकथादिभिः । रात्रौ व्यतीते पूर्वांशे कृत्वा पूजां मनोहराम्
ശേഷിക്കുന്ന സമയം യോഗ്യമായി ചെലവഴിക്കണം—ശിവശാസ്ത്ര പാരായണവും കഥാചർച്ചകളും മുതലായവകൊണ്ട്. രാത്രിയുടെ മുൻഭാഗം കഴിഞ്ഞാൽ, മനോഹരമായ പൂജ നടത്തി…
Verse 69
शिवयोः शयनं त्वेकं कल्पयेदतिशोभनम् । भक्ष्यभोज्यांबरालेपपुष्पमालादिकं तथा
ശിവനും ദേവിയും ഒരുമിച്ച് ശയിക്കുവാൻ അത്യന്തം ശോഭനമായ ഒരൊറ്റ ശയ്യ ഒരുക്കണം. അതുപോലെ ഭക്ഷ്യ‑ഭോജ്യങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, സുഗന്ധലേപനം, പുഷ്പമാലകൾ മുതലായവ സമർപ്പിച്ച് ദിവ്യദമ്പതികളെ ഭക്തിയോടെ സേവിക്കണം.
Verse 70
मनसा कर्मणा वापि कृत्वा सर्वं मनोहरम् । ततो देवस्य देव्याश्च पादमूले शुचिस्स्वपेत्
മനസ്സാലോ പ്രവൃത്തിയാലോ എല്ലാം മനോഹരവും മംഗളകരവും ആക്കി, തുടർന്ന് ശുദ്ധനായി ദേവനും ദേവിയും ഉള്ള പാദമൂലത്തിൽ ശയിക്കണം—സേവാഭാവത്തോടെ സമീപവർത്തിയായി ഇരിക്കണം.
Verse 71
गृहस्थो भार्यया सार्धं तदन्ये ऽपि तु केवलाः । प्रत्यूषसमयं बुद्ध्वा मात्रामाद्यामुदीरयेत्
ഗൃഹസ്ഥൻ ഭാര്യയോടൊപ്പം, മറ്റുള്ളവരും ഓരോരുത്തരായി, പ്രഭാതസമയം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ആദ്യമാത്രയായ ‘ഓം’ ഉച്ചരിക്കണം; അതാണ് ഉപാസനയുടെ ആരംഭം.
Verse 72
प्रणम्य मनसां देवं सांबं सगणमव्ययम् । देशकालोचितं कृत्वा शौचाद्यमपि शक्तितः
മനസ്സുകൊണ്ട് എല്ലാ മനസ്സുകളുടെ ദേവനായ—ഉമാസഹിതൻ, ഗണപരിവൃതൻ, അവ്യയനായ ശിവനോട് പ്രണമിച്ച്, ദേശകാലോചിതമായി, തനിക്കുള്ള ശേഷിയനുസരിച്ച് ശൗചാദി പ്രാരംഭാചാരങ്ങൾ നിർവഹിക്കണം.
Verse 73
शंखादिनिनदैर्दिव्यैर्देवं देवीं च बोधयेत् । ततस्तत्समयोन्निद्रैः पुष्पैरतिसुगंधिभिः
ശംഖാദി ദിവ്യനാദങ്ങളാൽ ദേവനെയും ദേവിയെയും ഉണർത്തണം. തുടർന്ന് യുക്തമായ സമയത്ത് പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞ, അത്യന്തം സുഗന്ധമുള്ള പുഷ്പങ്ങൾ അർപ്പിച്ച് പൂജിക്കണം.
Verse 74
निर्वर्त्य शिवयोः पूजां प्रारभेत पुरोदितम्
ശിവനും ശക്തിയും ഉള്ള പൂജ വിധിപൂർവ്വം സമാപിപ്പിച്ച ശേഷം, മുൻപ് നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്ന വിധിപ്രകാരം നിശ്ചിത കർമ്മം ആരംഭിക്കണം।
Frequently Asked Questions
It teaches agnikārya leading into homa: installing the fire with prescribed consecrations, worshipping Mahādeva at the fire, and then performing the offering-ritual with attention to altar design and purity.
The maṇḍala sacralizes space through geometry, while the eight-petalled lotus functions as a symbolic center (nābhi) of ordered worship—mapping cosmic/inner order onto the ritual ground where Śiva is invoked.
Mahādeva is the primary recipient and focus of worship, approached through Agni as the ritual medium; the chapter emphasizes Śiva’s accessibility through correctly established sacrificial space and fire.