योगप्रकारनिर्णयः (Classification and Definition of Yoga)

Verse 1

श्रीकृष्ण उवाच । ज्ञाने क्रियायां चर्यायां सारमुद्धृत्य संग्रहात् । उक्तं भगवता सर्वं श्रुतं श्रुतिसमं मया

ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—ജ്ഞാനം, ക്രിയ, ചര്യ എന്നിവയുടെ സാരം എടുത്ത് സംക്ഷിപ്തമായി സമാഹരിച്ച്, ഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്ത എല്ലാം ഞാൻ ശ്രവിച്ചിട്ടുണ്ട്; അത് ശ്രുതി (വേദം) തുല്യമായ പ്രമാണമാണ്।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगं परमदुर्लभम् । साधिकारं च सांगं च सविधिं सप्रयोजनम्

ഇപ്പോൾ ഞാൻ അത്യന്തം ദുർലഭമായ ആ യോഗത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു—യോഗ്യമായ അധികാരങ്ങളോടും, അങ്കങ്ങളോടും, വിധിയോടും, യഥാർത്ഥ പ്രയോജനത്തോടും കൂടി.

Verse 3

यद्यस्ति मरणं पूर्वं योगाद्यनुपमर्दतः । सद्यः साधयितुं शक्यं येन स्यान्नात्महा नरः

യോഗാദി সাধനകളിലെ വ്യതിചലനമോ പരാജയമോ മൂലം അകാലമരണം സമീപിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഉടൻ തന്നെ സാധിക്കാവുന്ന ഒരു ഉപായമുണ്ട്—അതിലൂടെ മനുഷ്യൻ ആത്മഹാ (ആത്മവിനാശി) ആകുകയില്ല.

Verse 4

तच्च तत्कारणं चैव तत्कालकरणानि च । तद्भेदतारतम्यं च वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

കൂടാതെ തത്ത്വപ്രകാരം വിശദീകരിക്കണം—ആ തത്ത്വം എന്ത്, അതിന്റെ കാരണം എന്ത്, അന്നേരം പ്രവർത്തിക്കുന്ന കരണം/സാധനങ്ങൾ ഏവ, അതിന്റെ വിഭാഗങ്ങളിൽ ഉള്ള താരതമ്യവും ക്രമഭേദവും എന്ത്.

Verse 5

उपमन्युरुवाच । स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण सर्वप्रश्नार्थवेदिना । ततः क्रमेण तत्सर्वं वक्ष्ये शृणु समाहितः

ഉപമന്യു പറഞ്ഞു—ഹേ കൃഷ്ണാ, എല്ലാ ചോദ്യങ്ങളുടെയും താത്പര്യം അറിയുന്നവനേ, നീ യഥാസ്ഥാനമായി ശരിയായി ചോദിച്ചു. അതിനാൽ ഞാൻ ക്രമമായി എല്ലാം വിശദീകരിക്കും; സമാഹിതചിത്തത്തോടെ ശ്രവിക്കൂ.

Verse 6

निरुद्धवृत्त्यंतरस्यं शिवे चित्तस्य निश्चला । या वृत्तिः स समासेन योगः स खलु पञ्चधा

അന്തരവൃത്തികൾ നിരോധിക്കപ്പെട്ട് ചിത്തം ശിവനിൽ അചഞ്ചലമായി സ്ഥിരപ്പെടുന്ന അവസ്ഥയെ സംക്ഷേപത്തിൽ ‘യോഗം’ എന്നു പറയുന്നു; അത് തീർച്ചയായും അഞ്ചുവിധം.

Verse 7

मंत्रयोगःस्पर्शयोगो भावयोगस्तथापरः । अभावयोगस्सर्वेभ्यो महायोगः परो मतः

മന്ത്രയോഗം, സ്പർശയോഗം, ഭാവയോഗം എന്നിവയും ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ എല്ലാറ്റിനും അതീതമായ അഭാവയോഗം തന്നെയാണ് പരമ മഹായോഗമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു।

Verse 8

मंत्राभ्यासवशेनैव मंत्रवाच्यार्थगोचरः । अव्याक्षेपा मनोवृत्तिर्मंत्रयोग उदाहृतः

മന്ത്രാഭ്യാസത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ മാത്രം മനസ്സ് മന്ത്രം സൂചിപ്പിക്കുന്ന അർത്ഥത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാൻ യോഗ്യമാകുന്നു; മനോവൃത്തി അവിക്ഷിപ്തവും സ്ഥിരവുമായാൽ അതിനെ ‘മന്ത്രയോഗം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 9

प्राणायाममुखा सैव स्पर्शे योगोभिधीयते । स मंत्रस्पर्शनिर्मुक्तो भावयोगः प्रकीर्तितः

പ്രാണായാമം മുതലായവയിൽ ആരംഭിക്കുന്ന അതേ সাধന ‘സ്പർശം’ (അന്തരസാക്ഷാത്കാരം) സഹിതമായാൽ ‘യോഗം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു; മന്ത്രം മുതലായ ബാഹ്യ ‘സ്പർശ’ ആശ്രയത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തമായാൽ അത് ‘ഭാവയോഗം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്।

Verse 10

विलीनावयवं विश्वं रूपं संभाव्यते यतः । अभावयोगः संप्रोक्तो ऽनाभासाद्वस्तुनः सतः

വിശ്വത്തിന്റെ അവയവങ്ങൾ ലീനമായി ഒരൊറ്റ അവിഭക്ത രൂപമായി ധ്യാനിക്കപ്പെടുന്നതിനാൽ, സത് വസ്തുവിന്റെ ‘അനാഭാസ’ (പ്രത്യക്ഷമല്ലായ്മ) അവസ്ഥയെ ‘അഭാവയോഗം’ എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ചു. ശൈവദർശനത്തിൽ നാമരൂപങ്ങൾ ശമിക്കുമ്പോൾ പതി ശിവൻ നിത്യസത് ആയി ശേഷിക്കുന്നു।

Verse 11

शिवस्वभाव एवैकश्चिंत्यते निरुपाधिकः । यथा शैवमनोवृत्तिर्महायोग इहोच्यते

ഉപാധികളില്ലാത്ത ശിവസ്വഭാവം മാത്രമേ ധ്യാനിക്കേണ്ടത്; ഇങ്ങനെ മനസ്സിന്റെ ശൈവാഭിമുഖ്യത്തെ ഇവിടെ ‘മഹായോഗം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 12

दृष्टे तथानुश्रविके विरक्तं विषये मनः । यस्य तस्याधिकारोस्ति योगे नान्यस्य कस्यचित्

കണ്ടറിഞ്ഞതിലും കേട്ടറിഞ്ഞതിലും (സ്വർഗ്ഗഭോഗവാഗ്ദാനങ്ങൾ പോലുള്ള) വിഷയങ്ങളിൽ മനസ്സ് വിരക്തനായവനേ യോഗത്തിന് അർഹനാകൂ; മറ്റാരുമല്ല.

Verse 13

विषयद्वयदोषाणां गुणानामीश्वरस्य च । दर्शनादेव सततं विरक्तं जायते मनः

ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിലെ ദ്വിവിധ ദോഷങ്ങളും, ഈശ്വരന്റെ മംഗളഗുണങ്ങളും ദർശിച്ചു ധ്യാനിച്ചാൽ മാത്രം മനസ് നിരന്തരം വൈരാഗ്യമേറ്റു ലോകാസക്തിയിൽ നിന്ന് തിരിയും।

Verse 14

अष्टांगो वा षडंगो वा सर्वयोगः समासतः । यमश्च नियमश्चैव स्वस्तिकाद्यं तथासनम्

അഷ്ടാംഗമെന്നാലും ഷഡംഗമെന്നാലും—സംക്ഷേപത്തിൽ സമഗ്രയോഗം ഇതാണ്: യമവും നിയമവും, സ്വസ്തികാസനം മുതലായ ആസനാഭ്യാസവും।

Verse 15

प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च । समाधिरिति योगांगान्यष्टावुक्तानि सूरिभिः

പ്രാണായാമം, പ്രത്യാഹാരം, ധാരണ, ധ്യാനം, സമാധി—ഇങ്ങനെ യോഗത്തിന്റെ എട്ട് അംഗങ്ങൾ സൂർജന്മാർ പ്രസ്താവിച്ചിട്ടുണ്ട്।

Verse 16

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारोथ धारणा । ध्यानं समाधिर्योगस्य षडंगानि समासतः

ആസനം, പ്രാണസംരോധം (പ്രാണായാമം), പ്രത്യാഹാരം, ധാരണ, ധ്യാനം, സമാധി—സംക്ഷേപത്തിൽ യോഗത്തിന്റെ ആറു അംഗങ്ങൾ ഇവയാണ്।

Verse 17

पृथग्लक्षणमेतेषां शिवशास्त्रे समीरितम् । शिवागमेषु चान्येषु विशेषात्कामिकादिषु

ഇവയുടെ വ്യത്യസ്ത ലക്ഷണങ്ങൾ ശിവശാസ്ത്രത്തിൽ വ്യക്തമായി പ്രസ്താവിച്ചിട്ടുണ്ട്; മറ്റ് ശൈവ ആഗമങ്ങളിലും—വിശേഷിച്ച് കാമികാദി ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ।

Verse 18

यम इत्युच्यते सद्भिः पञ्चावयवयोगतः । शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपः प्रणिधिरेव च

സദ്ഭക്തർ പറയുന്നു: ‘യമം’ അഞ്ചംഗങ്ങളാൽ യുക്തമാണ്—ശൗചം, തുഷ്ടി (സന്തോഷം), തപസ്, ജപം, കൂടാതെ പ്രഭു ശിവനിൽ പ്രണിധാനം (സമർപ്പണം)।

Verse 19

इति पञ्चप्रभेदस्स्यान्नियमः स्वांशभेदतः । स्वस्तिकं पद्ममध्येंदुं वीरं योगं प्रसाधितम्

ഇങ്ങനെ സ്വാംശഭേദപ്രകാരം ‘നിയമം’ അഞ്ചു വകയായി പറയപ്പെടുന്നു—സ്വസ്തികം, പദ്മമധ്യേന്ദു, വീരം, കൂടാതെ സുസാധിതമായ യോഗ-നിയമം।

Verse 20

पर्यंकं च यथेष्टं च प्रोक्तमासनमष्टधा । प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनम्

ആസനങ്ങൾ എട്ടുവിധമായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു—പര്യങ്കം, യഥേഷ്ടം മുതലായവ. പ്രാണം സ്വദേഹജന്യമായ വായു; അതിന്റെ ശാസ്ത്രീയ നിയന്ത്രണ-നിരോധമാണ് പ്രാണായാമം।

Verse 21

तद्रोचकं पूरकं च कुंभकं च त्रिधोच्यते । नासिकापुटमंगुल्या पीड्यैकमपरेण तु

ആ പ്രാണായാമം രേചകം, പൂരകം, കുംഭകം എന്നിങ്ങനെ ത്രിവിധമെന്ന് പറയുന്നു. ഒരു നാസികാപുടം വിരലാൽ അമർത്തി, മറ്റേതിലൂടെ ശ്വാസം നിയന്ത്രിക്കണം।

Verse 22

औदरं रेचयेद्वायुं तथायं रेचकः स्मृतः । बाह्येन मरुता देहं दृतिवत्परिपूरयेत्

ഉദരത്തിൽ നിന്നുള്ള വായുവിനെ പുറത്തേക്കൊഴുക്കുന്നതാണ് ‘രേചകം’ എന്നു സ്മൃതം. തുടർന്ന് ബാഹ്യവായുവാൽ ദേഹത്തെ ധമനിയെന്നപോലെ പൂർണ്ണമായി നിറയ്ക്കണം.

Verse 23

नासापुटेनापरेण पूरणात्पूरकं मतम् । न मुंचति न गृह्णाति वायुमंतर्बहिः स्थितम्

മറ്റൊരു നാസാപുടത്തിലൂടെ ശ്വാസം നിറയ്ക്കുന്നതാണ് ‘പൂരകം’ എന്നു മതം. യോഗി വായുവിനെ വിടുകയുമില്ല, ബലമായി പിടിക്കുകയുമില്ല; അന്തർബാഹ്യമായി നിലകൊള്ളുന്ന പ്രാണവായുവിനെ സമമായി സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്നു.

Verse 24

संपूर्णं कुंभवत्तिष्ठेदचलः स तु कुंभक । रेचकाद्यं त्रयमिदं न द्रुतं न विलंबितम्

കുടംപോലെ പൂർണ്ണമായി നിറഞ്ഞ നിലയിൽ അചലമായി നില്ക്കുന്നതാണ് ‘കുംഭകം’. രേചകാദിയായ ഈ ത്രയം (രേചകം, പൂരകം, കുംഭകം) അതിവേഗത്തിലും അതിവിലംബത്തിലും ചെയ്യരുത്.

Verse 25

तद्यतः क्रमयोगेन त्वभ्यसेद्योगसाधकः । रेचकादिषु योभ्यासो नाडीशोधनपूर्वकः

അതുകൊണ്ട് യോഗസാധകൻ ക്രമയോഗമായി ഘട്ടംഘട്ടമായി അഭ്യസിക്കണം. രേചകാദി പ്രാണായാമങ്ങൾ നാഡീശോധന എന്ന പൂർവശുദ്ധിക്ക് ശേഷം മാത്രമേ ചെയ്യാവൂ.

Verse 26

स्वेच्छोत्क्रमणपर्यंतः प्रोक्तो योगानुशासने । कन्यकादिक्रमवशात्प्राणायामनिरोधनम्

യോഗാനുശാസനത്തിൽ (യോഗിയുടെ അധീനം) സ്വേച്ഛയായി ദേഹത്യാഗം വരെയെന്ന് പ്രസ്താവിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘കന്യക’ മുതലായ ഘട്ടക്രമപ്രകാരം പ്രാണായാമം വഴി പ്രാണനിരോധം ചെയ്യണം.

Verse 27

तच्चतुर्धोपदिष्टं स्यान्मात्रागुणविभागतः । कन्यकस्तु चतुर्धा स्यात्स च द्वादशमात्रकः

ആ മന്ത്രരൂപം മാത്രാ-ഗുണ വിഭജനപ്രകാരം ചതുര്വിധമായി ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുപോലെ ‘കന്യക’യും ചതുര്വിധം; അത് ദ്വാദശ മാത്രകളാൽ യുക്തമാണ്.

Verse 28

मध्यमस्तु द्विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमात्रकः । उत्तमस्तु त्रिरुद्धातः षड्विंशन्मात्रकः परः

‘മധ്യമ’ രൂപം അടിസ്ഥാന അളവ് ഇരട്ടിയാക്കുന്നതാൽ ഉത്ഭവിച്ച് ചതുര്വിംശതി മാത്രകളുള്ളതാണ്. ‘ഉത്തമ’ രൂപം അത് ത്രിഗുണമാക്കുന്നതാൽ ഉത്ഭവിച്ച് ശ്രേഷ്ഠം; അത് ഷഡ്വിംശതി മാത്രകളാൽ യുക്തം.

Verse 29

स्वेदकंपादिजनकः प्राणायामस्तदुत्तरः । आनंदोद्भवरोमांचनेत्राश्रूणां विमोचनम्

അതിനുശേഷം പ്രാണായാമം വരുന്നു; അത് വിയർപ്പ്, ദേഹകമ്പനം മുതലായവ ഉളവാക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആനന്ദജന്യമായ രോമാഞ്ചവും കണ്ണുകളിൽ നിന്നുള്ള അശ്രുവിമോചനവും സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 30

जल्पभ्रमणमूर्छाद्यं जायते योगिनः परम् । जानुं प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुतं न विलंबितम्

യോഗിക്ക് പരമാവസ്ഥ ഉദിക്കുന്നു—അവിടെ വ്യർഥവാക്ക്, അശാന്ത സഞ്ചാരം, മൂർച്ച മുതലായവ നിവൃത്തിയാകുന്നു. മുട്ടുകൾ വലത്തോട്ടു തിരുത്തി, സാധനയെ അതിവേഗത്തിലും അതിവിലംബത്തിലും അല്ലാതെ അനുഷ്ഠിക്കണം.

Verse 31

अंगुलीस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रेति प्रकीर्तिता । मात्राक्रमेण विज्ञेयाश्चोद्वातक्रमयोगतः

വിരലുകൾ സ്ഫോടിപ്പിക്കുക (സ്നാപ്പ്) ചെയ്യണം; അതാണ് ‘മാത്ര’ (കാലഘടകം) എന്നു പ്രസിദ്ധം. നിയന്ത്രിത പ്രാണചലനരീതിയായ (ചോദ്വാത-ക്രമ) പ്രകാരം മാത്രകളുടെ ക്രമം യഥാക്രമം അറിയണം.

Verse 32

नाडीविशुद्धिपूर्वं तु प्राणायामं समाचरेत् । अगर्भश्च सगर्भश्च प्राणायामो द्विधा स्मृतः

ആദ്യം നാഡിശുദ്ധി നടത്തി പിന്നെ പ്രാണായാമം അഭ്യസിക്കണം. പ്രാണായാമം രണ്ടുവിധമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു—അഗർഭം (ബീജമന്ത്രമില്ലാതെ)യും സഗർഭം (ബീജമന്ത്രസഹിതം)യും.

Verse 33

जपं ध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वयात् । अगर्भाद्गर्भसंयुक्तः प्राणायामःशताधिकः

ജപവും ധ്യാനവും അന്തർആധാരം (ബീജമന്ത്രം) ഇല്ലാതെ ചെയ്താൽ ‘അഗർഭം’ എന്നു പറയുന്നു; അതേ ആധാരത്തോടു ചേർന്നാൽ ‘സഗർഭം’ ആകുന്നു. അഗർഭത്തേക്കാൾ ബീജസഹിത പ്രാണായാമം നൂറിലധികം മടങ്ങ് ശ്രേഷ്ഠം.

Verse 34

तस्मात्सगर्भं कुर्वन्ति योगिनः प्राणसंयमम् । प्राणस्य विजयादेव जीयंते देह १ आयवः

അതുകൊണ്ട് യോഗികൾ സഗർഭ (ആധാരസഹിത) പ്രാണസംയമം ചെയ്യുന്നു. പ്രാണവിജയം കൊണ്ടുമാത്രം ദേഹധാതുക്കൾ നിലനിൽക്കുകയും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 35

प्राणो ऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च । नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनंजयः

പ്രാണൻ, അപാനൻ, സമാനൻ, ഉദാനൻ, വ്യാനൻ—അതുപോലെ നാഗൻ, കൂർമൻ, കൃകലൻ, ദേവദത്തൻ, ധനഞ്ജയൻ—ഇവ ദേഹത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന പ്രാണവായുക്കളാണ്. അവയുടെ പ്രവർത്തനം അറിഞ്ഞ യോഗി പ്രാണശക്തിയെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി, സർവ്വശ്വാസാധിപനായ പരമേശ്വരൻ ശിവൻ (പതി) ദിശയിലേക്ക് അതിനെ അന്തർമുഖമാക്കുന്നു.

Verse 36

प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात्प्राणो ऽभिधीयते । अवाङ्नयत्यपानाख्यो यदाहारादि भुज्यते

ജീവന്റെ ‘പ്രയാണം’ അഥവാ മുന്നോട്ടുള്ള ഗതി ഉണ്ടാക്കുന്നതിനാൽ അതിനെ ‘പ്രാണ’ എന്നു പറയുന്നു. താഴോട്ടു നയിക്കുന്നതു ‘അപാന’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു; അതിനാലാണ് ആഹാരാദികളുടെ ഗ്രഹണവും ജീർണ്ണവും നടക്കുന്നത്।

Verse 37

व्यानो व्यानशयत्यंगान्यशेषाणि विवर्धयन् । उद्वेजयति मर्माणीत्युदानो वायुरीरितः

വ്യാനൻ എന്ന പ്രാണവായു ശേഷമില്ലാതെ എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും വ്യാപിച്ച് അവയെ നിയന്ത്രിച്ച് പോഷിപ്പിക്കുകയും ബലപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളെ ഉത്തേജിപ്പിച്ച് ജാഗ്രതമാക്കുന്ന പ്രാണവായുവിനെ ഉദാനൻ എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 38

समं नयति सर्वांगं समानस्तेन गीयते । उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्थितः

സകല ദേഹത്തെയും സമത്വത്തിലേക്കു നയിക്കുന്ന പ്രാണവായുവിനെ അതുകൊണ്ട് ‘സമാനൻ’ എന്നു പാടുന്നു. ഡക്കാറിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നതു ‘നാഗ’ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു; കണ്ണുകൾ തുറക്കുന്നതിൽ ‘കൂർമ’ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 39

कृकलः क्षवथौ ज्ञेयो देवदत्तो विजृंभणे । न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनंजयः

തുമ്മലിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന പ്രാണവായുവിനെ ‘കൃകല’ എന്നു അറിയുക; ആലസ്യജൃംഭണത്തിൽ ‘ദേവദത്ത’ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സർവ്വവ്യാപിയായ ‘ധനഞ്ജയൻ’ മരിച്ച ദേഹത്തെയും വിട്ടുപോകുന്നില്ല.

Verse 40

क्रमेणाभ्यस्यमानोयं प्राणायामप्रमाणवान् । निर्दहत्यखिलं दोषं कर्तुर्देहं च रक्षति

ഈ ക്രമബദ്ധമായ പ്രാണായാമം പതുക്കെപതുക്കെ സ്ഥിരമായി അഭ്യസിച്ചാൽ, അത് എല്ലാ ദോഷങ്ങളെയും ദഹിപ്പിക്കുകയും അഭ്യാസിയുടെ ദേഹത്തെ സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 41

प्राणे तु विजिते सम्यक्तच्चिह्नान्युपलक्षयेत् । विण्मूत्रश्लेष्मणां तावदल्पभावः प्रजायते

പ്രാണം സമ്യകമായി ജയിക്കപ്പെട്ടാൽ അതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ തിരിച്ചറിയണം. അപ്പോൾ മല, മൂത്രം, ശ്ലേഷ്മം എന്നിവയുടെ സ്രാവം വ്യക്തമായി കുറയുന്നു।

Verse 42

बहुभोजनसामर्थ्यं चिरादुच्छ्वासनं तथा । लघुत्वं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम्

വളരെ ആഹാരം സ്വീകരിക്കാനുള്ള ശേഷി, ദീർഘകാലം ശ്വാസം പുറത്തുവിടാനുള്ള കഴിവ്, ദേഹലഘുത്വം, വേഗഗതി, ഉത്സാഹം, മധുര‑സുസ്വരമായ വാക്ക് ലഭിക്കുന്നു।

Verse 43

सर्वरोगक्षयश्चैव बलं तेजः सुरूपता । धृतिर्मेधा युवत्वं च स्थिरता च प्रसन्नता

സകല രോഗങ്ങളും ക്ഷയിക്കുന്നു; കൂടാതെ ബലം, തേജസ്, സുന്ദരരൂപം, ധൈര്യം, മേധ, യൗവനം, സ്ഥിരത, അന്തഃപ്രസന്നത എന്നിവയും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 44

तपांसि पापक्षयता यज्ञदानव्रतादयः । प्राणायामस्य तस्यैते कलां नार्हन्ति षोडशीम्

തപസ്സ്, പാപക്ഷയം, യജ്ഞം, ദാനം, വ്രതം മുതലായവ—ഇവയൊന്നും ആ പ്രാണായാമത്തിന്റെ മഹിമയുടെ പതിനാറിലൊരുഭാഗത്തിനും തുല്യമല്ല।

Verse 45

इन्द्रियाणि प्रसक्तानि यथास्वं विषयेष्विह । आहत्य यन्निगृह्णाति स प्रत्याहार उच्यते

ഇവിടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ തത്തത്ത വിഷയങ്ങളിൽ ആസക്തമാണ്; അവയെ ബലത്തോടെ പിൻവലിച്ച് നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനെ ‘പ്രത്യാഹാരം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 46

नमःपूर्वाणींद्रियाणि स्वर्गं नरकमेव च । निगृहीतनिसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च

മുൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് നമസ്കാരം; സ്വർഗത്തിനും നരകത്തിനും നമസ്കാരം. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിതമായാൽ സ്വർഗ്ഗകാരണം, വിട്ടുവിട്ടാൽ നരകകാരണം ആകുന്നു.

Verse 47

तस्मात्सुखार्थी मतिमाञ्ज्ञानवैराग्यमास्थितः । इंद्रियाश्वान्निगृह्याशु स्वात्मनात्मानमुद्धरेत्

അതുകൊണ്ട് യഥാർത്ഥ സുഖം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ബുദ്ധിമാൻ ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും ആശ്രയിക്കണം. ഇന്ദ്രിയങ്ങളെന്ന കുതിരകളെ വേഗത്തിൽ നിയന്ത്രിച്ച്, അന്തർസ്ഥ പരമാത്മശക്തിയാൽ ജീവാത്മാവിനെ ഉയർത്തണം.

Verse 48

धारणा नाम चित्तस्य स्थानबन्धस्समासतः । स्थानं च शिव एवैको नान्यद्दोषत्रयं यतः

സംക്ഷേപത്തിൽ ധാരണ എന്നത് ചിത്തത്തെ ഒരേയൊരു സ്ഥാനത്ത് ബന്ധിക്കുക എന്നതാണ്. ആ സ്ഥാനം ഏകശിവൻ തന്നെ; മറ്റൊന്നുമില്ല, കാരണം ശേഷമുള്ളതെല്ലാം ത്രിദോഷങ്ങൾക്ക് വിധേയമാണ്.

Verse 49

कालं कंचावधीकृत्य स्थाने ऽवस्थापितं मनः । न तु प्रच्यवते लक्ष्याद्धारणा स्यान्न चान्यथा

കാലപ്രവാഹം (ചിത്തത്തിന്റെ ചാഞ്ചല്യചലനം) നിയന്ത്രിച്ച് മനസ്സിനെ അതിന്റെ സ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിച്ചപ്പോൾ, അത് ലക്ഷ്യത്തിൽ നിന്ന് വഴുതാതെ നിലകൊള്ളുകയാണെങ്കിൽ—അതുതന്നെ ധാരണ; മറ്റെങ്ങനെ അല്ല.

Verse 50

मनसः प्रथमं स्थैर्यं धारणातः प्रजायते । तस्माद्धीरं मनः कुर्याद्धारणाभ्यासयोगतः

മനസ്സിന്റെ ആദ്യസ്ഥൈര്യം ധാരണയിൽ നിന്നുതന്നെ ജനിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ധാരണാഭ്യാസയോഗംകൊണ്ട് മനസ്സിനെ ധീരവും ദൃഢവും സംയതവുമാക്കണം.

Verse 51

ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः । अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानं नाम तदुच्यते

‘ധ്യൈ’ ധാതുവിന് ‘ചിന്തിക്കുക’ എന്ന അർത്ഥമെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു. വിക്ഷേപമില്ലാത്ത മനസ്സോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും ശിവചിന്ത നടത്തുന്നതാണ് ‘ധ്യാനം’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്.

Verse 52

ध्येयावस्थितचित्तस्य सदृशः प्रत्ययश्च यः । प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रवाहो ध्यानमुच्यते

ധ്യേയത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്ന ചിത്തത്തിൽ, അതിനോട് സാമ്യമുള്ള ബോധപ്രത്യയം ഉദിച്ച്, മറ്റു ചിന്തകളുടെ ഇടപെടലില്ലാതെ തുടർച്ചയായ പ്രവാഹമായി നിലനിൽക്കുന്നതാണ് ‘ധ്യാനം’ എന്നു പറയുന്നത്.

Verse 53

सर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एव शिवंकरः । परो ध्येयो ऽधिदेवेशः समाप्ताथर्वणी श्रुतिः

എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് അറിയുക—ശിവൻ തന്നെയാണ് ശിവങ്കരൻ, മംഗളദാതാവ്; അവൻ തന്നെയാണ് പരമധ്യേയം, ദേവാധിദേവന്മാരുടെയും ഈശ്വരൻ. ഇങ്ങനെ അഥർവണീ ശ്രുതി സമാപിക്കുന്നു.

Verse 54

तथा शिवा परा ध्येया सर्वभूतगतौ शिवौ । तौ श्रुतौ स्मृतिशास्त्रेभ्यः सर्वगौ सर्वदोदितौ

അതുപോലെ പരമ ശിവയെ ധ്യാനിക്കണം; സർവ്വഭൂതങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന ആ രണ്ടു ശിവന്മാരെയും ധ്യാനിക്കണം. ശ്രുതി‑സ്മൃതി‑ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധരായ അവർ സർവ്വവ്യാപികളും സർവ്വദാതാക്കളുമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 55

सर्वज्ञौ सततं ध्येयौ नानारूपविभेदतः । विमुक्तिः प्रत्ययः पूर्वः प्रत्ययश्चाणिमादिकम्

ആ രണ്ടു സർവ്വജ്ഞ പ്രഭുക്കൾ നാനാരൂപഭേദങ്ങളനുസരിച്ച് നിരന്തരം ധ്യാനയോഗ്യർ. ആദ്യം മോക്ഷം നൽകുന്ന ദൃഢപ്രത്യയം ഉദിക്കുന്നു; തുടർന്ന് അണിമാദി സിദ്ധികൾ നൽകുന്ന പ്രത്യയം ഉയരുന്നു.

Verse 56

इत्येतद्द्विविधं ज्ञेयं ध्यानस्यास्य प्रयोजनम् । ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनम्

ഇങ്ങനെ ഈ ധ്യാനത്തിന്റെ പ്രയോജനം ദ്വിവിധമാണെന്ന് അറിയണം—(1) ധ്യാതാവ്, ധ്യാനം, ധ്യേയം എന്ന ത്രയം; (2) ധ്യാനം നടത്തപ്പെടുന്ന പരമ ലക്ഷ്യം.

Verse 57

एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत योगवित् । ज्ञानवैराग्यसंपन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः

ഈ ചതുഷ്ടയം അറിഞ്ഞ് യോഗവിദൻ യോഗസാധനയിൽ ഏർപ്പെടണം. അവൻ സമ്യക് ജ്ഞാനവും വൈരാഗ്യവും ഉള്ളവൻ, ശ്രദ്ധാവാൻ, ക്ഷമാശീലൻ ആയിരിക്കണം.

Verse 58

निर्ममश्च सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः । जपाच्छ्रांतः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रांतः पुनर्जपेत्

മമതാരഹിതനും സദാ ഉത്സാഹിയുമായ പുരുഷൻ ഇങ്ങനെ ധ്യാനയോഗ്യനെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ജപത്തിൽ ക്ഷീണിച്ചാൽ വീണ്ടും ധ്യാനിക്കണം; ധ്യാനത്തിൽ ക്ഷീണിച്ചാൽ വീണ്ടും ജപിക്കണം.

Verse 59

जपध्यनाभियुक्तस्य क्षिप्रं योगः प्रसिद्ध्यति । धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणम्

ജപവും ധ്യാനവും സ്ഥിരമായി അഭ്യസിക്കുന്നവന് യോഗം വേഗത്തിൽ സിദ്ധിക്കുന്നു. ധാരണ പന്ത്രണ്ട് യാമം നീളുന്നു; ധ്യാനം പന്ത്രണ്ട് ധാരണകളുടെ സമാഹാരമാണ്.

Verse 60

ध्यानद्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते । समाधिर्न्नाम योगांगमन्तिमं परिकीर्तितम्

ധ്യാനത്തിന്റെ പന്ത്രണ്ടു ഘട്ടങ്ങൾ വരെ ഉപദേശിക്കുന്ന അവസ്ഥയെ സമാധി എന്നു പറയുന്നു. സമാധി—പരമേശ്വരനിൽ ലയം—യോഗത്തിന്റെ അന്തിമ അംഗമായി പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 61

समाधिना च सर्वत्र प्रज्ञालोकः प्रवर्तते । यदर्थमात्रनिर्भासं स्तिमितो दधिवत्स्थितम्

സമാധിയാൽ എല്ലായിടത്തും പ്രജ്ഞയുടെ പ്രകാശം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. അപ്പോൾ മനസ് തൈര് കട്ടപിടിച്ചതുപോലെ നിശ്ചലമാകുന്നു—അർത്ഥമാത്രത്തിന്റെ ദീപ്തി മാത്രം ശേഷിച്ച്, മറ്റു എല്ലാ ആഭാസങ്ങളും ശമിക്കുന്നു॥

Verse 62

स्वरूपशून्यवद्भानं समाधिरभिधीयते । ध्येये मनः समावेश्य पश्येदपि च सुस्थिरम्

ചൈതന്യം രൂപശൂന്യമായതുപോലെ പ്രകാശിക്കുമ്പോൾ ആ അവസ്ഥയെ ‘സമാധി’ എന്നു പറയുന്നു. ധ്യാനധ്യേയത്തിൽ മനസ്സിനെ പൂർണ്ണമായി ലയിപ്പിച്ച്, അതിനെ അചഞ്ചലമായ സ്ഥിരതയോടെ ദർശിക്കണം.

Verse 63

निर्वाणानलवद्योगी समाधिस्थः प्रगीयते । न शृणोति न चाघ्राति न जल्पति न पश्यति

സമാധിയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ആ യോഗി ‘നിർവാണാഗ്നി’പോലെ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു. അവൻ കേൾക്കുകയില്ല, ഗന്ധം ഗ്രഹിക്കുകയില്ല; സംസാരിക്കുകയില്ല, കാണുകയില്ല—ബാഹ്യേന്ദ്രിയങ്ങൾ അന്തഃശാന്തിയിലേക്കു പിൻവാങ്ങി ലയിക്കുന്നതിനാൽ.

Verse 64

न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः । नवाभिमन्यते किंचिद्बध्यते न च काष्टवत्

അവൻ സ്പർശസമ്പർക്കം പോലും തിരിച്ചറിയുന്നില്ല; മനസ് സംകല്പ-വികല്പങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. ഒന്നിനെയും ‘എന്റെത്’ എന്നു അഭിമാനിക്കുന്നില്ല; എങ്കിലും ബന്ധിതനാകുന്നില്ല—മരക്കഷണംപോലെ ജഡനുമാകുന്നില്ല.

Verse 65

एवं शिवे विलीनात्मा समाधिस्थ इहोच्यते । यथा दीपो निवातस्थः स्पन्दते न कदाचन

ഇങ്ങനെ ശിവനിൽ ആത്മാവ് ലയിച്ചവനെ ഇവിടെ ‘സമാധിസ്ഥൻ’ എന്നു പറയുന്നു. കാറ്റില്ലാത്ത സ്ഥലത്തു വെച്ച ദീപം ഒരിക്കലും കുലുങ്ങാത്തതുപോലെ, അവനും ഒരിക്കലും വിറയുകയില്ല.

Verse 66

तथा समाधिनिष्ठो ऽपि तस्मान्न विचलेत्सुधीः । एवमभ्यसतश्चारं योगिनो योगमुत्तमम्

അതുകൊണ്ട് സമാധിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനായാലും സുദീ യോഗി ആ (ശിവനിഷ്ഠ)യിൽ നിന്ന് ചലിക്കരുത്. ഇങ്ങനെ ശുദ്ധമായും നിരന്തരമായും അഭ്യാസം ചെയ്യുന്ന യോഗി ഉത്തമയോഗം പ്രാപിക്കുന്നു—ബന്ധമോചകനായ പതി പരമേശ്വരനിൽ ദൃഢനിവാസം.

Verse 67

तदन्तराया नश्यंति विघ्नाः सर्वे शनैःशनैः

അപ്പോൾ ആ সাধനയ്ക്ക് തടസ്സമായി ഉയരുന്ന എല്ലാ വിഘ്നങ്ങളും അന്തരായങ്ങളും ക്രമേണ ക്രമേണ നശിക്കുന്നു; ഒന്നൊന്നായി എല്ലാ തടസ്സങ്ങളും ലയിക്കുന്നു।