शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
ഉപമന്യു കൃഷ്ണനോട് ഉപദേശിക്കുന്നു: പരമാത്മാവായ മഹേശൻ/ശിവൻ തന്റെ തന്നെ മൂർത്തികളാൽ സമസ്ത ചരാചരജഗത്തെയും വ്യാപിച്ചു ധരിച്ചു നിലനിർത്തുന്നു. ഈ അധ്യായം വിശ്വം ശിവന്റെ അഷ്ടമൂർത്തിയിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു; നൂലിൽ കോർത്ത മണികളുപോലെ എന്ന ഉപമയോടെ പറയുന്നു. തുടർന്ന് പ്രധാന ശൈവരൂപങ്ങളും പ്രത്യേകിച്ച് പഞ്ചബ്രഹ്മ തനുക്കൾ—ഈശാന, തത്പുരുഷ, അഘോര, വാമദേവ, സദ്യോജാത—സർവ്വവ്യാപികളാണെന്നും ഒന്നും അവ്യాప్తമല്ലെന്നും പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ഈശാനൻ ക്ഷേത്രജ്ഞ/ഭോക്തൃ തത്ത്വത്തിന്റെ, തത്പുരുഷൻ അവ്യക്തവും ഗുണമയ ഭോഗ്യങ്ങളുടെയും, അഘോരൻ ബുദ്ധിതത്ത്വത്തിന്റെ (ധർമ്മാദി സഹിതം), വാമദേവൻ അഹങ്കാരത്തിന്റെ, സദ്യോജാതൻ മനസ്സിന്റെ അധിഷ്ഠാതാവാണെന്ന് പറയുന്നു. ഇന്ദ്രിയ-കരണം-വിഷയം-ഭൂത ബന്ധങ്ങളും കാണിക്കുന്നു—ശ്രോത്ര–വാക്–ശബ്ദ–വ്യോമ, ത്വക്–പാണി–സ്പർശ–വായു, ചക്ഷു–ചരണം–രൂപ–അഗ്നി, രസനാ–പായു–രസ–ആപഃ, ഘ്രാണ–ഉപസ്ഥ–ഗന്ധ–ഭൂ। അവസാനം ഈ ദിവ്യമൂർത്തികളുടെ കീർത്തിയും പൂജ്യതയും ഒരേയൊരു ശ്രേയസ്-കാരക മംഗളകാരണമെന്നു ഉറപ്പിക്കുന്നു।
Shlokas
Verse 1
तस्य देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् । तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव । शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशोः पतिः
ദേവാദിദേവനായ ആ പരമേശ്വരന്റെ അഷ്ടമൂർത്തികളാലാണ് ഈ ജഗത്ത് ഘടിതമായത്. അവൻ സർവ്വവ്യാപി; ഒരേ സൂത്രത്തിൽ മാണിക്യങ്ങൾ കോർത്തതുപോലെ സർവ്വവിശ്വവും അവനിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. അവൻ തന്നെയാണ് ശർവൻ, ഭവൻ, രുദ്രൻ, ഉഗ്രൻ, ഭീമൻ, പശുപതി—ബന്ധിതജീവികളുടെ അധിപൻ.
Verse 3
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो महेशानस्सदाशिवः । मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्वमिदं ततम् । अथान्याश्चापि तनवः पञ्च ब्रह्मसमाह्वयाः । तनूभिस्ताभिराव्याप्तमिह किंचिन्न विद्यते
ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, രുദ്രൻ, മഹേശാനൻ, സദാശിവൻ—ഇവയാണ് അവന്റെ പ്രകട മূർത്തികൾ; ഇവയാൽ ഈ സർവ്വവിശ്വവും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. കൂടാതെ ‘പഞ്ചബ്രഹ്മ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന അവന്റെ അഞ്ചു മറ്റു തനുക്കളും ഉണ്ട്; ആ ദേഹങ്ങളാൽ ഇവിടെ വ്യാപിക്കപ്പെടാത്തത് ഒന്നുമില്ല.
Verse 5
ईशानः पुरुषो ऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च । ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः । ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयसी । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति
ഈശാനൻ, പുരുഷൻ, അഘോരൻ, വാമൻ, സദ്യോജാതൻ—ഇവയാണ് ദേവന്റെ പ്രസിദ്ധമായ അഞ്ചു ബ്രഹ്മ-രൂപ മൂർത്തികൾ. അവയിൽ ഈശാനാഖ്യ മൂർത്തി ആദിയും പരമോന്നതവും; പ്രകൃതിയിൽ സാക്ഷാത് ഭോക്താവായ ക്ഷേത്രജ്ഞ ചൈതന്യത്തെ അവൻ അധിഷ്ഠിക്കുന്നു।
Verse 7
स्थाणोस्तत्पुरुषाख्या या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः । गुणाश्रयात्मकं भोग्यमव्यक्तमधितिष्ठति । धर्माद्यष्टांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः । अधितिष्ठत्यघोराख्या मूर्तिरत्यंतपूजिता
സ്ഥാണു-സ്വരൂപനായ പ്രഭുവിന്റെ ‘തത്പുരുഷ’ എന്ന മൂർത്തി, ഗുണാശ്രയസ്വഭാവമുള്ള ഭോഗ്യമായ അവ്യക്ത തത്ത്വത്തെ അധിഷ്ഠിക്കുന്നു. പിനാകി ശിവന്റെ ധർമാദി അഷ്ടാംഗസഹിതമായ ബുദ്ധി-തത്ത്വത്തെ അത്യന്തം പൂജ്യമായ ‘അഘോര’ മൂർത്തി അധിഷ്ഠിക്കുന്നു।
Verse 9
वामदेवाह्वयां मूर्तिं महादेवस्य वेधसः । अहंकृतेरधिष्ठात्रीमाहुरागमवेदिनः । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिं शम्भोरमितवर्चसः । मानसः समधिष्ठात्रीं मतिमंतः प्रचक्षते
ആഗമവിദർ പറയുന്നു: മഹാദേവന്റെ ‘വാമദേവ’ എന്ന മൂർത്തി അഹങ്കാര-തത്ത്വത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാത്രിയാണ്. ജ്ഞാനികൾ പ്രസ്താവിക്കുന്നു: അപാര തേജസ്സുള്ള ശംഭുവിന്റെ ‘സദ്യോജാത’ മൂർത്തി മനസ്സിന്റെ സമധിഷ്ഠാത്രിയാണ്।
Verse 11
श्रोत्रस्य वाचः शब्दस्य विभोर्व्योम्नस्तथैव च । ईश्वरीमीश्वरस्येमामीशाख्यां हि विदुर्बुधाः । त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरीं मूर्तिमैश्वरीम् । पुरुषाख्यं विदुस्सर्वे पुराणार्थविशारदाः
ശ്രവണം, വാക്ക്, ശബ്ദം, സർവ്വവ്യാപിയായ ആകാശം എന്നിവയുടെ അധിഷ്ഠാത്രിയായ പ്രഭുവിന്റെ ‘ഈശാ’ എന്ന ഐശ്വര്യശക്തിയാണിതെന്ന് ബുദ്ധിമാന്മാർ അറിയുന്നു. അതുപോലെ ത്വക്ക്, കൈകൾ, സ്പർശം, പ്രാണവായു എന്നിവയെ അധിപത്യമാക്കുന്ന പരമേശ്വരന്റെ ഐശ്വരീ മൂർത്തിയെ പുരാണാർത്ഥവിശാരദർ എല്ലാവരും ‘പുരുഷ’മെന്നു അറിയുന്നു.
Verse 13
चक्षुषश्चरणस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च । अघोराख्यामधिष्ठात्रीं मूर्तिमाहुर्मनीषिणः । रसनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च । ईश्वरीं वामदेवाख्यां मूर्तिं तन्निरतां विदुः
കണ്ണും പാദങ്ങളും, കൂടാതെ രൂപം (ദൃശ്യാകൃതി)യും അഗ്നിയും—ഇവയുടെ അധിഷ്ഠാത്രിയായ ദിവ്യ മൂർത്തിയെ മുനിമാർ ‘അഘോരാ’ എന്നു പറയുന്നു. നാവും പായുവും, കൂടാതെ രസം (രുചി)യും ജലവും—ഇവയുടെ അധിഷ്ഠാത്രിയായ ഈശ്വരീ മൂർത്തിയെ ‘വാമദേവീ’ എന്നു അറിയുന്നു; അവൾ ആ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ തന്നെ നിഷ്ഠിതയാണ്.
Verse 15
घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिमीश्वरीं संप्रचक्षते । मूर्तयः पञ्च देवस्य वंदनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः
ഘ്രാണേന്ദ്രിയം, ഉപസ്ഥം, സുഗന്ധം, ഭൂമി എന്നിവയുടെ അധിഷ്ഠാത്രിയായി ‘സദ്യോജാതാ’ എന്ന പേരിലുള്ള ഈശ്വരീമൂർത്തിയെ അവർ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ദേവന്റെ അഞ്ചു മൂർത്തികൾ ശ്രേയസ് ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ നിത്യം പരിശ്രമത്തോടെ വന്ദിക്കേണ്ടവ; അവ തന്നെയാണ് സർവ്വമംഗളത്തിന്റെയും ഏക കാരണം।
Verse 17
ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः
ഈശാനൻ—ആ മഹാദേവൻ—എട്ട് പ്രസിദ്ധ മൂർത്തികളായി അറിയപ്പെടുന്നു।
Verse 19
भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः । अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिः । चराचरात्मकं विश्वं धत्ते विश्वंभरात्मिका । शार्वीर्शिवाह्वया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः
ഭൂമി, ജലം, അഗ്നി, വായു, ആകാശം, ക്ഷേത്രജ്ഞൻ (അന്തര്യാമിയായ ചൈതന്യം), സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ—ഇവ മഹേശന്റെ ശർവാദി അഷ്ടമൂർത്തികളാൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്। ആ വിശ്വംഭര ശക്തിയാൽ ചരാചരാത്മകമായ സർവ്വജഗത്തും ധരിക്കപ്പെടുന്നു। ശാസ്ത്രനിശ്ചയം: ഇത് ‘ശാർവീ’ മൂർത്തി; ‘ശിവ’ എന്ന നാമത്താലും പ്രസിദ്ധം।
Verse 21
संजीवनं समस्तस्य जगतस्सलिलात्मिका । भावीति गीयते मूर्तिभवस्य परमात्मनः । बहिरंतर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा । रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी
അവൾ സമസ്ത ജഗത്തിന്റെയും സംജീവനശക്തി, ജലസ്വഭാവിണി. അതുകൊണ്ട് രൂപമായി പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന പരമാത്മശക്തിയായി ‘ഭാവീ’ എന്നു പാടപ്പെടുന്നു. അവൾ പുറത്തും അകത്തും സർവ്വവിശ്വം വ്യാപിച്ച് തേജോമയിയും ശുഭമയിയും; റുദ്രന്റെ അവ്യയമായ റൗദ്രീ മൂർത്തിയായി ഘോരരൂപിണിയായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 23
स्पंदयत्यनिलात्मदं बिभर्ति स्पंदते स्वयम् । औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः । सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका । मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृंदस्य भेदिका
അവൾ പ്രാണവായുവിനെ സ്പന്ദിപ്പിക്കുന്നു, അതിനെ ധരിക്കുന്നു, താനേ ആ സ്പന്ദനമായി താളംകൊള്ളുന്നു. അതുകൊണ്ട് സജ്ജനർ അവളെ ഉഗ്ര വേധസിന്റെ (സൃഷ്ടികർത്താവിന്റെ) ‘ഔഗ്രീ’ മൂർത്തി എന്നു വിളിക്കുന്നു. അവൾ സർവ്വാവകാശദാത്രി, സർവ്വവ്യാപിനി, ഗഗനസ്വഭാവിണി; ഇതേ ഭീമന്റെ ‘ഭീമാ’ എന്ന പ്രസിദ്ധ മൂർത്തി, ഭൂതവൃന്ദത്തിന്റെ ബന്ധങ്ങൾ ഭേദിക്കുന്നവൾ.
Verse 25
सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी । मूर्तिः पशुपतेर्ज्ञेया पशुपाशनिकृंतनी । दीपयंती जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वया । ईशानाख्यमहेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति
അവൾ എല്ലാ ദേഹധാരികളായ ആത്മാക്കളുടെ അധിഷ്ഠാത്രി ശക്തിയും എല്ലാ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും വസിക്കുന്ന അന്തർവാസിനിയും ആകുന്നു. അവൾ പാശുപതിയുടെ മൂർത്തി; പശുവിന്റെ പാശബന്ധങ്ങൾ മുറിക്കുന്നവൾ. ‘ദിവാകര’ എന്ന നാമത്തിൽ അവൾ സർവ്വജഗത്തെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു; മഹേശ്വരന്റെ ‘ഈശാന’ നാമക മൂർത്തി ദിവിയിൽ വ്യാപിച്ചു ദീപ്തമാകുന്നു.
Verse 27
आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः । महादेवस्य सा मूर्तिर्महादेवसमाह्वया । आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः । व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्
അമൃതസമമായ കിരണങ്ങൾ ധരിച്ച നിശാകര ചന്ദ്രൻ സർവ്വവിശ്വത്തെയും പോഷിപ്പിച്ച് വളർത്തുന്നു; അവൻ മഹാദേവന്റെ തന്നെ മൂർത്തി, ‘മഹാദേവ’ എന്ന നാമത്താൽ പ്രസിദ്ധം. അവൻ പരമാത്മാവായ ശിവന്റെ അഷ്ടമ മൂർത്തി, അവന്റെ തന്നെ ആത്മസ്വരൂപം. അതിനാൽ അവന്റെ വ്യാപകവും വ്യത്യസ്തവുമായ (പരിമിത) മൂർത്തികളാൽ ഈ സർവ്വവിശ്വം ശിവാത്മകമാണ്.
Verse 29
वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यंति वै यथा । शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत् । सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा । सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः
വൃക്ഷത്തിന്റെ വേരിൽ ജലം ഒഴിച്ചാൽ ശാഖകൾ പുഷ്ടിയാകുന്നതുപോലെ, ശിവപൂജയാൽ—ഈ ജഗത്ത് ശിവന്റെ വപു (പ്രകട ദേഹം) ആകയാൽ—സർവ്വലോകവും സമൃദ്ധിയിലാകുന്നു. ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു: ശിവാരാധന സർവ്വർക്കും അഭയം നൽകുന്നു, എല്ലാവർക്കും അനുഗ്രഹം ചെയ്യുന്നു, എല്ലാതരം ഉപകാരവും വരുത്തുന്നു.
Verse 31
यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता । तथा सर्वस्य संप्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः । देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः । अनिष्टमष्टमूर्तेस्तत्कृतमेव न संशयः
പുത്രപൗത്രാദികളോടുള്ള സ്നേഹം കണ്ടാൽ പിതാവ് സന്തോഷിക്കുന്നതുപോലെ, സർവ്വജീവികളോടുള്ള സദ്ഭാവവും പ്രീതിയും കൊണ്ടു ശങ്കരൻ പ്രസന്നനാകുന്നു. ഏതെങ്കിലും ദേഹധാരിയെ അന്യായമായി അടിച്ചമർത്തുകയോ തടയുകയോ ചെയ്താൽ, ആ അനിഷ്ടം അഷ്ടമൂർത്തി പ്രഭുവിനോടുതന്നെ ചെയ്തതാകുന്നു—സംശയമില്ല.
Verse 33
अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठाय स्थितं शिवम् । भजस्व सर्वभावेन रुद्रः परमकारणम्
അഷ്ടമൂർത്തി-ആത്മരൂപത്തിൽ വിശ്വത്തെ അധിഷ്ഠിച്ച് ധരിച്ചു നിൽക്കുന്ന ശിവനെ സർവ്വഭാവത്തോടും കൂടി ഭജിക്ക; കാരണം രുദ്രൻ തന്നെയാണ് പരമ കാരണം, എല്ലാറ്റിന്റെയും പരമ പതി.
Frequently Asked Questions
No discrete narrative event dominates; the chapter is primarily a doctrinal instruction where Upamanyu teaches Kṛṣṇa Śiva’s cosmic pervasion and the structured scheme of His mūrtis (aṣṭamūrti and pañcabrahma).
They function as presiding principles (adhiṣṭhātṛs) over key tattvas of experience—kṣetrajña/bhoktṛ, avyakta, buddhi, ahaṃkāra, and manas—showing that cognition and embodiment are grounded in Śiva’s fivefold presence.
The chapter highlights Śiva’s aṣṭamūrti and especially the pañcabrahma (Īśāna, Tatpuruṣa, Aghora, Vāmadeva, Sadyojāta), applying them to systematic correspondences with sense faculties, organs, their objects, and elements (e.g., śrotra–śabda–vyoman; cakṣus–rūpa–agni; rasanā–rasa–āpas).