Setu Khanda
Setubandha Mahatmya
Setukhaṇḍa is anchored in the sacred geography of Setu (Rāma-setu / Setubandha) and adjacent coastal-pilgrimage zones associated with the crossing to Laṅkā. The section treats the seashore as a ritual boundary-space where vows, propitiation of the ocean (Varuṇālaya), and tīrtha networks converge. It maps merit through named bathing-sites (tīrthas) and narratively legitimizes them via the Rāma-cycle, presenting the region as both an epic memorial landscape and a functional pilgrimage itinerary.
Adhyayas in Setubandha Mahatmya
52 chapters to explore.
Adhyaya 1
सेतुमाहात्म्य-प्रस्तावना — Prologue to the Glory of Setu (Rāmasetu/Rāmeśvara)
ಅಧ್ಯಾಯವು ಮಂಗಳಾಚರಣ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳು—ನಿಯಮಶೀಲರು, ಅಪರಿಗ್ರಹಿಗಳು, ಸತ್ಯನಿಷ್ಠರು, ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತರು—ಮಹಾಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಪನಾಶಕ ಕಥೆಗಳು ಹಾಗೂ ಲೋಕಹಿತ-ಮೋಕ್ಷಸಾಧನಗಳ ಕುರಿತು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ವ್ಯಾಸಶಿಷ್ಯನಾದ ಪುರಾಣವಕ್ತಾ ಸೂತನು ಆಗಮಿಸಿ, ಶೌನಕಾದಿ ಋಷಿಗಳಿಂದ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ-ತೀರ್ಥಗಳು, ಸಂಸಾರದಿಂದ ಮೋಕ್ಷ, ಹರಿ-ಹರ ಭಕ್ತಿಯ ಉದಯ, ಮತ್ತು ತ್ರಿವಿಧ ಕರ್ಮದ ಫಲಪ್ರಭಾವ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ರಾಮಸೇತುವಿನಲ್ಲಿರುವ ರಾಮೇಶ್ವರವೇ ಸಮಸ್ತ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೇತುವಿನ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಸಂಸಾರಬಂಧ ಸಡಿಲವಾಗುತ್ತದೆ; ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣವನ್ನು ಶುದ್ಧಿಯ ಉಪಾಯಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೀರ್ಘ ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾಪನಾಶ, ದಂಡನೀಯ ಪರಲೋಕಸ್ಥಿತಿಗಳ ನಿವಾರಣೆ, ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞ-ವ್ರತ-ದಾನ-ತಪಸ್ಸುಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ವ್ಯಾಪಕ ಪುಣ್ಯಫಲಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ನೀತಿಯೂ ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ—ಸಂಕಲ್ಪಶುದ್ಧಿ, ಯಾತ್ರೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಸಹಾಯ ಪಡೆಯುವ ನ್ಯಾಯತೆ, ದಾನಸ್ವೀಕಾರದ ಮಿತಿಗಳು, ಮತ್ತು ಸೇತುಯಾತ್ರಾ ನಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ವಂಚನೆ ಮಾಡುವುದರ ಕಠೋರ ನಿಂದನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ, ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ, ನಂತರದ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ದಾನ ಪ್ರಶಸ್ತವಾದರೂ, ಸೇತುಸಾಧನೆ ಸರ್ವಯುಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸರ್ವಹಿತಕರವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 2
सेतुबंधनवर्णनम् (Setubandha—Account of the Bridge and the Setu Tīrthas)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಗಂಭೀರ ವರుణಾಲಯ ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲೆ ಸೇತುವನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಟ್ಟಿದನು? ಹಾಗೆಯೇ ಸೇತುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೂ ಗಂಧಮಾದನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲೂ ಎಷ್ಟು ತೀರ್ಥಗಳಿವೆ? ಸೂತನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ರಾಮಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಂಚವಟಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸ, ಮಾರೀಚನ ವೇಷದಿಂದ ರಾವಣನಿಂದ ಸೀತಾಹರಣ, ರಾಮನ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಹನುಮಂತನೊಂದಿಗೆ ಭೇಟಿಯು, ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಸುಗ್ರೀವನೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ, ವಾಲಿವಧ, ಸೀತಾ ವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ವಾನರಸೇನೆಯ ಸಿದ್ಧತೆ, ಹನುಮಂತನ ಲಂಕಾ-ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಚೂಡಾಮಣಿಯ ಪ್ರತಿನಿವೃತ್ತಿ, ಮಹೇಂದ್ರಗಿರಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಚಕ್ರತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ನಿವಾಸ, ಹಾಗೂ ವಿಭೀಷಣನ ಆಗಮನ, ಪರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಅಭಿಷೇಕ। ಸಮುದ್ರ ದಾಟುವ ಉಪಾಯಗಳಾಗಿ ದೋಣಿಗಳು, ತೇಲುವ ಸಾಧನಗಳು ಅಥವಾ ಸಮುದ್ರದೇವನ ಆರಾಧನೆ ಎಂಬ ಸಲಹೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಶ್ರೀರಾಮನು ಕುಶಶಯ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಮೂರು ರಾತ್ರಿಗಳು ನಿಯಮದಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಸಮುದ್ರದೇವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗದಾಗ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಶೋಷಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಸಮುದ್ರದೇವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಭಕ್ತಿಸ್ತೋತ್ರದಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಸ್ವಭಾವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಮಿತಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ವಾನರಶಿಲ್ಪಿ ನಲನಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುಗಳು ತೇಲಿ ಸೇತು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಪಾಯ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ನಲನನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಾನರರು ಪರ್ವತ, ಶಿಲೆ, ಮರ, ಲತೆಗಳನ್ನು ತಂದು ಸೇತುವನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ; ಅದರ ಆದರ್ಶ ಪ್ರಮಾಣವರ್ಣನೆಯೂ ಇದೆ। ನಂತರ ಸೇತುಸ್ನಾನದ ಮಹಾಪಾವನ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಸೇತುವಿನ ಪ್ರಮುಖ ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ತೀರ್ಥಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ—ಚಕ್ರತೀರ್ಥ, ವೇತಾಳವರದ, ಸೀತಾಸರಸ್, ಮಂಗಳತೀರ್ಥ, ಅಮೃತವಾಪಿಕಾ, ಬ್ರಹ್ಮಕುಂಡ, ಹನುಮತ್ಕುಂಡ, ಅಗಸ್ತ್ಯತೀರ್ಥ, ರಾಮತೀರ್ಥ, ಲಕ್ಷ್ಮಣತೀರ್ಥ, ಜಟಾತೀರ್ಥ, ಲಕ್ಷ್ಮೀತೀರ್ಥ, ಅಗ್ನಿತೀರ್ಥ, ಶಿವತೀರ್ಥ, ಶಂಖತೀರ್ಥ, ಯಮುನಾತೀರ್ಥ, ಗಂಗಾತೀರ್ಥ, ಗಯಾತೀರ್ಥ, ಕೋಟಿತೀರ್ಥ, ಮಾನಸತೀರ್ಥ, ಧನುಷ್ಕೋಟಿ ಇತ್ಯಾದಿ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಶ್ರವಣ-ಪಠಣವು ಜಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮಸಂಬಂಧ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ।
Adhyaya 3
चक्रतीर्थ-धर्मपुष्करिणी-माहात्म्य (Cakratīrtha and Dharma Puṣkariṇī: Etiology and Merit)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಸೇತು ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುವ ‘ಚಕ್ರತೀರ್ಥ’ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಅದರ ಅಪೂರ್ವ ಪಾವನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕೇವಲ ಸ್ಮರಣೆ, ಸ್ತುತಿ ಅಥವಾ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಸಂಚಿತ ಪಾಪಗಳು ಕ್ಷಯವಾಗಿ, ಪುನಃಪುನಃ ಗರ್ಭವಾಸ (ಪುನರ್ಜನ್ಮ) ಎಂಬ ಭಯ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಾರಣಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತ ಗಾಲವ ಮುನಿ ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಪುಷ್ಕರಿಣಿಯ ಸಮೀಪ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಅಚಲ ಭಕ್ತಿ, ಆಶ್ರಮವಾಸದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಚಕ್ರದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಎಂಬ ಭರವಸೆ. ಒಳಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮನು ಶಿವನಿಗೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಶಿವವಾಹನವಾದ ವೃಷಭತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದು, ಅಕ್ಷಯ ಫಲಪ್ರದ ಸ್ನಾನತೀರ್ಥ ‘ಧರ್ಮಪುಷ್ಕರಿಣಿ’ಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಒಂದು ರಾಕ್ಷಸ ಗಾಲವನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದಾಗ, ಗಾಲವನು ನಾರಾಯಣನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ತಕ್ಷಣ ಸುಧರ್ಶನ ಚಕ್ರ ಬಂದು ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಆ ಕೆರೆಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿ ಇರುವೆನೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಧರ್ಶನನ ನಿತ್ಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳ ‘ಚಕ್ರತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಪಿತೃತರ್ಪಣದಿಂದ ಸಂತಾನಕ್ಕೂ ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಅಥವಾ ಪಠಿಸುವುದು ಚಕ್ರತೀರ್ಥ ಸ್ನಾನದ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ನೀಡಿ, ಇಹಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇಮ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶುಭಗತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 4
Cakra-tīrtha Māhātmya and the Curse of Durdama (चक्रतीर्थमाहात्म्यं तथा दुर्दमशापवृत्तान्तः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತ ಮುನಿ ಗಾಲವನನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸನು ಯಾರು ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಹಾಲಾಸ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠಪ್ರಮುಖ ಅನೇಕ ಶಿವಭಕ್ತ ಋಷಿಗಳು ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ದುರ್ಧಮ ಎಂಬ ಗಂಧರ್ವನು ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಋಷಿಗಳನ್ನು ಕಂಡರೂ ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ; ವಸಿಷ್ಠನು ಕ್ರೋಧಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸತ್ವದ ಶಾಪ ನೀಡಿದನು. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಕರುಣೆ ಬೇಡಿದಾಗ ಶಾಪವನ್ನು ಹದಿನಾರು ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಮಿತಿಗೊಳಿಸಿ, ನಂತರ ಪೂರ್ವರೂಪ ಮರಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಸಿಷ್ಠನು ನುಡಿದನು. ದುರ್ಧಮನು ಅಲೆದಾಡುತ್ತ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುತ್ತ ಧರ್ಮತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಬಂದು ಗಾಲವನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು. ಗಾಲವನು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಶರಣಾದಾಗ ಸುದರ್ಶನಚಕ್ರವು ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಛೇದಿಸಿತು. ದುರ್ಧಮನು ಮತ್ತೆ ಗಂಧರ್ವರೂಪ ಪಡೆದು ಚಕ್ರವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದನು. ಗಾಲವನು ಸುದರ್ಶನನು ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದುದರಿಂದ, ಆ ಸ್ಥಳ ಚಕ್ರತೀರ್ಥವಾಗಿ ಪಾಪನಾಶಕ, ಭಯಹರ (ಭೂತ-ಪಿಶಾಚಗಳ ಭಯವನ್ನೂ ನಿವಾರಿಸುವ), ಮೋಕ್ಷಪ್ರದ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥ ‘ವಿಭಜಿತ’ವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಕಾರಣ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ—ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ರೆಕ್ಕೆಗಳಿದ್ದ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದಾಗ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ಬಿದ್ದು ಭೂಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸಿ ತೀರ್ಥದ ಮಧ್ಯಭಾಗವನ್ನು ಭಾಗಶಃ ತುಂಬಿದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ವಿಭಕ್ತದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
Adhyaya 5
Vidhūma–Alambusā Brahmaśāpa-nivṛttiḥ (Cakratīrtha Māhātmya) | Release from Brahmā’s Curse through Cakratīrtha
ಸೂತನು ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಚಕ್ರತೀರ್ಥದ ಅಪೂರ್ವ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಪಾಪವಿನಾಶಕ ತೀರ್ಥ. ಬ್ರಹ್ಮಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಲಂಬುಸೆಯ ವಸ್ತ್ರ ಸರಿದಾಗ, ವಿಧೂಮ ವಸುವಿನ ಮನದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಕಾಮವನ್ನು ಕಂಡ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನಿಗೆ ಮಾನವಜನ್ಮದ ಶಾಪ ನೀಡಿದನು ಮತ್ತು ಅಲಂಬುಸೆಯನ್ನೇ ಅವನ ಭವಿಷ್ಯ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದನು. ವಿಧೂಮನು ಬೇಡಿಕೊಂಡಾಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಶಾಪನಿವಾರಣೆಯ ಮಿತಿ ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನಾಗಿ ಆಳಬೇಕು, ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು, ಅವನನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಬೇಕು; ನಂತರ ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರತೀರದ ಫುಲ್ಲಗ್ರಾಮ ಸಮೀಪದ ಚಕ್ರತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಶಾಪ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಕಥೆ ಸೋಮವಂಶಸಂಬಂಧಿ ರಾಜ ಶತಾನೀಕ ಮತ್ತು ರಾಣಿ ವಿಷ್ಣುಮತಿ ತನಕ ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಶಾಂಡಿಲ್ಯ ಋಷಿಯ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಸಹಸ್ರಾನೀಕ (ವಿಧೂಮನ ಅವತಾರ) ಜನ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಪರಿಚಾರಕರೂ ರಾಜಸಹಚರರಾಗಿ ಜನ್ಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲಂಬುಸಾ ಕೃತವರ್ಮನ ಪುತ್ರಿ ಮೃಗಾವತಿಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾಳೆ. ಒಂದು ಪಕ್ಷಿ ಅವಳನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ದಾಗ, ಅವಳು ಜಮದಗ್ನಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಉದಯನನನ್ನು ಹೆರುತ್ತಾಳೆ; ನಂತರ ಗುರುತುಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಯ ನೆರವಿನಿಂದ ಪುನರ್ಮಿಲನ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಯನನನ್ನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಸಹಸ್ರಾನೀಕನು ಮೃಗಾವತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಹಚರರೊಡನೆ ಚಕ್ರತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾನವಭಾವ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ದಿವ್ಯರೂಪ ಮರಳಿ, ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ವರ್ಣನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥವಿಧಿಯ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 6
देवीपत्तन-चक्रतीर्थ-प्रश्नः तथा दुर्गोत्पत्तिः (Devīpattana & Cakratīrtha Inquiry; Manifestation of Durgā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ದೇವೀಪುರ/ದೇವೀಪಟ್ಟಣದ ನಿಖರ ಸ್ಥಳ ಯಾವುದು ಮತ್ತು ಪೂಜ್ಯ ಚಕ್ರತೀರ್ಥದ ಮಿತಿ ಎಷ್ಟು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೇತುಮೂಲದ ಬಳಿ ಯಾತ್ರಿಕರು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ. ಸೂತನು ಈ ವೃತ್ತಾಂತವು ಶ್ರೋತೃ-ಪಾಠಕರನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸುವುದೆಂದು ಹೇಳಿ, ರಾಮನು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಸೇತುಬಂಧನವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಅದೇ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ದೇವೀಪುರದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದೇವೀಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ. ದೇವಾಸುರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದುಃಖಿತಳಾದ ದಿತಿ, ದೇವರನ್ನು ಸವಾಲು ಮಾಡುವ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸುಪಾರ್ಶ್ವ ಋಷಿ ವರ ನೀಡಿ ಭವಿಷ್ಯದ ಪುತ್ರ ಮಹಿಷನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಹಿಷಮುಖ, ಆದರೆ ಮಾನವದೇಹಧಾರಿ; ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವರಿಗೆ ಪೀಡೆ ಉಂಟುಮಾಡುವವನು. ಮಹಿಷನು ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿ ಅಸುರ ನಾಯಕರನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧ ನಡೆಸಿ ದೇವರನ್ನು ಅವರ ಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ಚ್ಯುತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೇವರು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶಿವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅವರ ಕ್ರೋಧ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ದೇವರ ತೇಜಸ್ಸು ಒಂದಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಸ್ತ್ರೀರೂಪದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಾದೇವಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಅವಳ ಅಂಗಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಶಕ್ತಿಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ದೇವರು ಅವಳಿಗೆ ಆಯುಧ-ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವಳ ಘರ್ಜನೆಯಿಂದ ಜಗತ್ತು ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಾ ತನ್ನ ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಹಿಷನ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನೂ ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ದೇವರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಧೈರ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ತೀರ್ಥಭೂಗೋಳದ ವಿವರಣೆ ದೈವಶಕ್ತಿ, ಲೋಕಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಶ್ರವಣದ ಪಾವನ ಫಲದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 7
Chapter 7: Durgā’s Victory over Mahiṣāsura and the Setu-Tīrtha Itinerary (Dharmapuṣkariṇī–Cakratīrtha–Setumūla)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ಕಥನ ಒಂದಾಗುತ್ತದೆ—ದೇವಿಯ ಯುದ್ಧವಿಜಯ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಮಾರ್ಗನಿರ್ದೇಶ. ಮೊದಲಿಗೆ ಸೂತನು ಅಂಬಿಕಾ/ಚಂಡಿಕಾ/ದುರ್ಗಾ/ಭದ್ರಕಾಳಿ ದೇವಿ ಮಹಿಷಾಸುರನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹಾಗೂ ವೀರರು (ಚಂಡಕೋಪ, ಚಿತ್ರಭಾನು, ಕರಾಳ ಮೊದಲಾದವರು) ಮೇಲೆ ಅಸ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರ, ರಣನೀತಿ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಜಯ ಸಾಧಿಸಿದುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಿಷಾಸುರನು ಮೋಸದಿಂದ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ—ಎಮ್ಮೆ, ಸಿಂಹಸಮಾನ ವೇಷ, ಖಡ್ಗಧಾರಿ ಮಾನವ, ಆನೆ, ಮತ್ತೆ ಎಮ್ಮೆ; ದೇವಿಯ ವಾಹನಸಿಂಹವೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಹಕರಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ‘ಅಶರೀರ ವಾಣಿ’ ದೇವಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತದೆ—ಧರ್ಮಪುಷ್ಕರಿಣಿಯ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಮಹಿಷಾಸುರನನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು ನಿಗ್ರಹಿಸಬೇಕೆಂದು. ಸಿಂಹವು ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ಸರೋವರವನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತದೆ; ಅಸುರನು ಬಹಿರಂಗವಾಗುತ್ತಾನೆ; ದೇವಿ ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಪಾದವಿಟ್ಟು ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಶೂಲವನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಶಿರಚ್ಛೇದ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಬಳಿಕ ದೇವಸ್ತುತಿ, ಧರ್ಮಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಲೋಕಕ್ರಮದ ಶಾಂತಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ಯಾತ್ರಾಕ್ರಮ—ದೇವಿ ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ತೀರ್ಥಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುಗಳು, ವರಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ, ಅಮೃತಸಂಬಂಧವೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತದೆ. ನವಪಾಷಾಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಚಕ್ರತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಸಂಕಲ್ಪಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸೇತುಬಂಧದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವಂತೆ ಸೂಚನೆ ಇದೆ; ನಲ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಮೂಲಕ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸೇತು ನಿರ್ಮಾಣ, ಅದರ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರತೆ ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಓದುದು/ಕೇಳಿದರೆ ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಇದೆ.
Adhyaya 8
Vetalavaradā-Tīrtha Māhātmya (वेतालवरदातीर्थ-माहात्म्य) — The Origin of the Vetalavarada Sacred Ford
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಪುಣ್ಯಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಂಡು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಕ್ರತೀರ್ಥದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೇತಾಲವರದಾ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ಶಂಭುವು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಗೂಢವಾದರೂ ಲೋಕಹಿತಕರವಾದ ಒಂದು ಪುರಾಣಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಗಾಲವ ಋಷಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಪುತ್ರಿ ಕಾಂತಿಮತಿ—ಪಿತೃಸೇವೆ, ಸಂಯಮ, ಶೀಲಗಳಿಂದ ಧರ್ಮಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಆದರ್ಶರೂಪಿಣಿ—ಇರುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳನ್ನು ಕಂಡ ವಿದ್ಯಾಧರ ರಾಜಕುಮಾರರು ಸುದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಅವನ ಕಿರಿಯ ಸಂಗಾತಿ ಸುಕರ್ಣ ಕಾಮವಶರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಸುದರ್ಶನ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಕಾಂತಿಮತಿಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಕ್ರಂದನಕ್ಕೆ ಮುನಿಗಳು ಸೇರುತ್ತಾರೆ; ಗಾಲವನು ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಸುದರ್ಶನ ಮಾನವಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಲೋಕನಿಂದೆ ಅನುಭವಿಸಿ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವೇತಾಲನಾಗಬೇಕು; ಸುಕರ್ಣನೂ ಮಾನವನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕಡಿಮೆ ಅಪರಾಧದಿಂದ ವೇತಾಲತ್ವ ತಪ್ಪುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಧರಾಧಿಪತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದಾಗ ಬಿಡುಗಡೆ ಎಂಬ ಷರತ್ತು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಶಾಪಫಲವಾಗಿ ಅವರು ಯಮುನಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗೋವಿಂದಸ್ವಾಮಿನ್ನ ಪುತ್ರರಾಗಿ, ದೀರ್ಘ ದುರ್ಭಿಕ್ಷಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಬ್ಬ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯ ಭಯಾನಕ ಆಶೀರ್ವಾದ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುತ್ರ (ವಿಜಯದತ್ತ—ಅದೇ ಸುದರ್ಶನ)ನಿಂದ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಖಾಲಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಶೀತಜ್ವರ ಬಂದು ಅಗ್ನಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ತಂದೆ ಶ್ಮಶಾನಕ್ಕೆ ಅಗ್ನಿ ತರಲು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಪುತ್ರವೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಚಿತಾಗ್ನಿಯ ಬಳಿ ಕಪಾಲವನ್ನು ಹೊಡೆದು ರಕ್ತ-ಮೇದಸ್ಸನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಿ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಭೀಕರ ವೇತಾಲರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ದಿವ್ಯವಾಣಿ ತಂದೆಯ ಮೇಲೆ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ; ಅವನು ಇತರ ವೇತಾಲರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ‘ಕಪಾಲಸ್ಫೋಟ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದು, ಸಂಘರ್ಷಗಳ ನಂತರ ವೇತಾಲರ ನಾಯಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅಧರ್ಮಕಾಮನೆ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತೋರಿಸಿ, ಆ ಸ್ಮೃತಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥನಾಮವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 9
Aśokadatta’s Exploits and the Revelation of Vetalavaradā Tīrtha (अशोकदत्त-वीरचरितम् • वेतालवरदातीर्थ-माहात्म्यम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನೀತಿಬೋಧಕ ಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಪ್ರಕಟಣೆ ಒಂದೇ ಸರಣಿಯಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಶೋಕಗ್ರಸ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗೋವಿಂದಸ್ವಾಮಿಗೆ ದಯಾಳು ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸಮುದ್ರದತ್ತ ಆಶ್ರಯ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಪುತ್ರ ಅಶೋಕದತ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲೂ ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲೂ ಅಪೂರ್ವವಾಗಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕಾಶಿಯ ರಾಜ ಪ್ರತಾಪಮುಕುಟ ದಕ್ಷಿಣದ ಭಯಂಕರ ಮಲ್ಲ-ರಾಜನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲು ಅಶೋಕದತ್ತನನ್ನು ನೇಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಜಯದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಜನಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ರಾಜಾನುಗ್ರಹ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ರಾಜ ಮತ್ತು ಅಶೋಕದತ್ತ ಶೂಲಕ್ಕೆ ಗೂಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ದಾಹದಿಂದ ನರಳುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮೊರೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ರಾಜನು ನೀರು ಕೊಡಲು ಆದೇಶಿಸಿ ರಾಜಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರುಣೆಯೇ ಪ್ರಧಾನವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೂತ-ವೇತಾಳ-ಪಿಶಾಚಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಶ್ಮಶಾನದಲ್ಲಿ, ಆ ಪೀಡಿತನ ಪ್ರೇಯಸಿಯೆಂದು ಹೇಳುವ ಸ್ತ್ರೀ ಅಶೋಕದತ್ತನ ಭುಜವನ್ನು ಬೇಡಿದಾಗ, ಅವನು ಅವಳ ಘಾತಕ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅರಿತು ರತ್ನಜಡಿತ ನೂಪುರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಜನಿಗೆ ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಮದನಲೇಖೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹಬಂಧವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ರಾಜನಿಗೆ ಅದೇ ರೀತಿಯ ನೂಪುರ ಬೇಕಾದಾಗ ಅಶೋಕದತ್ತ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಶ್ಮಶಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ‘ಮಹಾಮಾಂಸ’ ಎಂಬ ಆಮಿಷವಿಟ್ಟು ರಾಕ್ಷಸಿಯನ್ನು ಸೆಳೆದು ಎರಡನೇ ನೂಪುರ, ಎರಡನೇ ಪತ್ನಿ ವಿದ್ಯುತ್ಪ್ರಭಾ ಹಾಗೂ ದಿವ್ಯ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸ್ವರ್ಣಕಮಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ವೇತಾಳರಾಜ ಕಪಾಲವಿಸ್ಫೋಟ ಸಂಬಂಧಿತ ಸರೋವರದ ಬಳಿ ಸಂಘರ್ಷ ನಡೆಯುವಾಗ ವಿದ್ಯಾಧರಾಧಿಪತಿ ವಿಜ್ಞಪ್ತಿಕೌತುಕ ಬಂದು ಶಾಪರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಶೋಕದತ್ತನ ಸಹೋದರ ಸುಕರ್ಣ ಅಯೋಗ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ವೇತಾಳನಾದನು; ಅಶೋಕದತ್ತನಿಗೂ ಶಾಪಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರತೀರದ ಚಕ್ರತೀರ್ಥ ಸಮೀಪದ ಪರಮ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬಂದ ಜಲಬಿಂದುಗಳ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಸುಕರ್ಣ ವೇತಾಳಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅಶೋಕದತ್ತ ಸಂಕಲ್ಪಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸ್ಥಳ ‘ವೇತಾಳವರದಾ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಅಪಾರ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಪಿಂಡದಾನಾದಿ ವಿಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಠಣ-ಶ್ರವಣದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಿ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 10
गन्धमादन-सेतुरूप-वर्णनम् तथा पापविनाशन-तीर्थमाहात्म्यम् (Gandhamādana as Setu-form and the Glory of Pāpavināśana Tīrtha)
ಅಧ್ಯಾಯವು ಸೂತನು ಹೇಳುವ ಯಾತ್ರಾವಿಧಾನದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ—ವೇತಾಲವರದಾ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಯಾತ್ರಿಕನು ಕ್ರಮೇಣ ಗಂಧಮಾದನದ ಕಡೆ ಸಾಗಬೇಕು. ಗಂಧಮಾದನವು ಸಮುದ್ರದ ಮಧ್ಯೆ ‘ಸೇತು-ರೂಪ’ವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದು, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದಿವ್ಯ ಮಾರ್ಗದಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸರೋವರಗಳು, ನದಿಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳು, ವನಗಳು, ಆಶ್ರಮಗಳು, ವೇದಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ತುಂಬಿ ತುಳುಕುತ್ತವೆ; ವಸಿಷ್ಠಾದಿ ಋಷಿಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು, ಕಿನ್ನರರು ಹಾಗೂ ದೇವತೆಗಳು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗಂಧಮಾದನದ ಗಾಳಿ ಮಹಾಪಾಪಸಂಚಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಾತ್ರಿಕನು ಸೇತುವನ್ನು ಧರಿಸುವ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟದ್ದಕ್ಕೆ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸಿ, ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಶಂಕರನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬೇಡಿ, ಮೃದು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕು. ಗಂಧಮಾದನದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಸಾಸಿವೆ ಕಾಳಿನಷ್ಟು ಅಲ್ಪ ಪಿಂಡದಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ತೃಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಗ್ರಂಥವು ಸಾರುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಋಷಿಗಳು ‘ಪಾಪವಿನಾಶನ’ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಹಿಮವತ್ ಸಮೀಪದ ಒಂದು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ನಿಯಮನಿಷ್ಠ ವೇದಾಚಾರಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೃಢಮತಿ ಎಂಬ ಶೂದ್ರನು ದೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಉಪದೇಶವನ್ನು ಬೇಡಿದಾಗ, ಕುಲಪತಿ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆಚಾರ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೃಢಮತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕುಟೀರ ನಿರ್ಮಿಸಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸుమತಿ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಗುಪ್ತ ವೇದಕರ್ಮಗಳು (ಹವ್ಯಕವ್ಯ, ಶ್ರಾದ್ಧ, ಮಹಾಲಯ ಇತ್ಯಾದಿ) ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಸుమತಿಗೆ ಭಾರೀ ಕರ್ಮಪಾತ, ನರಕಭೋಗ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮರಾಕ್ಷಸ ದೋಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪೀಡಿತ ಪುತ್ರನನ್ನು ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆತಂದಾಗ, ಅವರು ಕಾರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಏಕೈಕ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಸೇತುಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಗಂಧಮಾದನದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಪಾಪವಿನಾಶನ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮೂರು ದಿನ ಸ್ನಾನ. ಆ ಅನಿಷ್ಠಾನದಿಂದ ದೋಷ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿ ಆರೋಗ್ಯ-ಸಮೃದ್ಧಿ ಮರಳುತ್ತದೆ; ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷದ ಭರವಸೆಯೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಪವಿನಾಶನವು ಸರ್ವಪಾಪಹರ, ಸ್ವರ್ಗ-ಮೋಕ್ಷಪ್ರದ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ-ವಿಷ್ಣು-ಮಹೇಶರಿಂದ ಪೂಜಿತ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಪುನಃ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಅನಧಿಕಾರಿಗೆ ಕರ್ಮಜ್ಞಾನ ಬೋಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಹಾಗೂ ವಿಧಿವತ್ತಾದ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಿಂದ ಶುದ್ಧಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 11
सीतासरः-माहात्म्यं (Sītāsaras / Sītākuṇḍa Māhātmya: Indra’s Purification Narrative)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತಮುನಿ ಜಿಜ್ಞಾಸು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಸೀತಾಸರಸ್/ಸೀತಾಕುಂಡದ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಪಾಪನಾಶ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ನಿಯಮಾಚರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೀತಾಸರಸಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶುದ್ಧಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾತೀರ್ಥಗಳ ಪುಣ್ಯಫಲವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಸೀತಾಸರಸ್ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಪಾವಿತ್ರ್ಯದ ಕೇಂದ್ರವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಇಂದ್ರ (ಪುರಂದರ)ನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ದೋಷ ಹೇಗೆ ಬಂತು ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು ಎಂಬ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ವರಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತನಾದ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸ ಕಪಾಲಾಭರಣ ಅಮರಾವತಿಗೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಇಂದ್ರ ವಜ್ರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ವಧಿಸುತ್ತಾನೆ. “ರಾಕ್ಷಸವಧಕ್ಕೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಏಕೆ?” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ—ಕಪಾಲಾಭರಣನ ಜನ್ಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಬೀಜಸಂಬಂಧಿತ: ಋಷಿ ಶುಚಿಯು ಸುಶೀಲಾ (ರಾಕ್ಷಸ ತ್ರಿವಕ್ರನ ಪತ್ನಿ) ಜೊತೆ ಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಅವನು ಹುಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ, ಅವನ ವಧದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಗಂಧಮಾದನ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿರುವ ಸೀತಾಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸದಾಶಿವಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಕುಂಡಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ದೋಷ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿ ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ ತೀರ್ಥನಾಮ-ಮಹಿಮೆಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಿ ಫಲಶ್ರುತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ—ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ದಾನ, ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶುಭ ಪರಲೋಕಗತಿ; ಈ ಕಥೆಯ ಶ್ರವಣ/ಪಠಣವೂ ಇಹಪರ ಕಲ್ಯಾಣಕರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 12
मंगलतीर्थमाहात्म्यम् (Mangalatīrtha Māhātmya: The Glory of the Auspicious Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ‘ಮಂಗಳತೀರ್ಥ’ದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತಾಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಭಕ್ತನು ಶಾಂತಚಿತ್ತದಿಂದ ಮಂಗಳತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು; ಅಲ್ಲಿ ಕಮಲಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ನಿತ್ಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ, ದೇವತೆಗಳ ನಿಯತ ಸಮಾಗಮ, ಮತ್ತು ಅಲಕ್ಷ್ಮಿ-ದುರ್ಭಾಗ್ಯ ನಿವಾರಣೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಕೀರ್ತಿಯಿದೆ. ಮುಂದೆ ಸೋಮವಂಶೀಯ ರಾಜ ಮನೋಜವನ ಇತಿಹಾಸ ಬರುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ, ಯಜ್ಞಕರ್ತ, ಪಿತೃತರ್ಪಣಪರ, ಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನಶೀಲನಾಗಿದ್ದ ಅವನು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಲೋಭ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಹಿಂಸೆ, ಈರ್ಷ್ಯೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಅಪಚಾರ ಮಾಡಿ, ದೇವದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ, ಭೂಮಿಗಳನ್ನು ಕಬಳಿಸಿದ ಫಲವಾಗಿ ಶತ್ರು ಗೋಲಭನಿಂದ ಸೋತು, ಪತ್ನಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಪುತ್ರ ಚಂದ್ರಕಾಂತನೊಂದಿಗೆ ಭಯಾನಕ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ನಿರ್ವಾಸಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಗುವಿನ ಹಸಿವು ರಾಜನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ದಾನ, ಶಿವ-ವಿಷ್ಣು ಪೂಜೆ, ಶ್ರಾದ್ಧ, ಉಪವಾಸ, ನಾಮಕೀರ್ತನೆ, ತಿಲಕಧಾರಣೆ, ಜಪ, ಹಾಗೆಯೇ ವೃಕ್ಷಾರೋಪಣ-ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ ನಿರ್ಮಾಣದಂತಹ ಲೋಕಹಿತ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ತಾನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದ್ದೇ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಋಷಿ ಪರಾಶರನು ಬಂದು ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸಿ, ತ್ರ್ಯಂಬಕಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರದಿಂದ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತ ರಾಜನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿ, ಗಂಧಮಾದನದಲ್ಲಿ ರಾಮಸೇತು ಸಮೀಪದ ಮಂಗಳತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ—ಸ್ನಾನ, ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ನಿಯಮಾಚರಣೆ—ಎಂಬ ಪರಿಹಾರಮಾರ್ಗವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮನೋಜವನು ನಲವತ್ತು ದಿನ ಏಕಾಕ್ಷರ ಮಂತ್ರಜಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಋಷಿಕೃಪೆಯಿಂದ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಪರಾಶರನು ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ಅಸ್ತ್ರೋಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ಮರಳಿ ಹೋಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಗೋಲಭನನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ನಂತರ ಅಹಂಕಾರರಹಿತವಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಪಡೆದು ಮತ್ತೆ ಮಂಗಳತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಶಿವಧ್ಯಾನಸಹಿತ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ದೇಹಾಂತದಲ್ಲಿ ಶಿವಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ, ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ ಅನುಗಮಿಸುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಈ ತೀರ್ಥವು ಲೋಕಮಂಗಳ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಮುಖ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಒಣ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಅಗ್ನಿ ದಹಿಸುವಂತೆ ಪಾಪಗಳನ್ನು ದಹಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 13
Amṛtavāpikā-Māhātmya and the Origin of Ekāntarāmanātha-kṣetra (अमृतवापिकामाहात्म्यं तथा एकांतरामनाथक्षेत्रोत्पत्तिः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಸೂತರು ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಂಗಳಾಖ್ಯ ಮಹಾತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಯಾತ್ರಿಕನು ಏಕಾಂತರಾಮನಾಥ-ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಜಗನ್ನಾಥಸ್ವರೂಪನಾದ ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತಾ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಸದಾ ಸನ್ನಿಹಿತನಾಗಿರುವನೆಂದು ಹೇಳಿ, ಕ್ಷೇತ್ರದ ನಿರಂತರ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಹಾಗೂ ದೈವಿಕ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ‘ಅಮೃತವಾಪಿಕಾ’ ಎಂಬ ಪುಣ್ಯಸರೊವರದ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಸ್ನಾನ ಜರಾ-ಮರಣಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ, ಪಾಪಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಿ, ಶಂಕರನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ‘ಅಮೃತತ್ವ’ವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ‘ಅಮೃತವಾಪಿಕಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಕಾರಣವಾಗಿ—ಹಿಮವತ್ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಅನುಜನು ಸಂಧ್ಯಾ, ಜಪ, ಅತಿಥಿಪೂಜೆ, ಪಂಚಯಜ್ಞ, ಶ್ರಾದ್ಧ ಮುಂತಾದ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಸೇತು/ಗಂಧಮಾದನ ಸಮೀಪದ ಮಂಗಳಾಖ್ಯ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನವೇ ಶೀಘ್ರ ಮೋಕ್ಷೋಪಾಯವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ತಪಸ್ವಿ ಮೂರು ವರ್ಷ ನಿಯಮದಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ನಾಲ್ಕನೇ ವರ್ಷ ಬ್ರಹ್ಮರಂಧ್ರದಿಂದ ಯೋಗಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ದುಃಖಾತೀತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸರೊವರ ‘ಅಮೃತವಾಪಿಕಾ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಮೂರು ವರ್ಷದ ಸ್ನಾನವ್ರತ ಅಮೃತತ್ವಸಾಧನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಏಕಾಂತರಾಮನಾಥ ಎಂಬ ನಾಮೋತ್ಪತ್ತಿ—ಸೇತು ನಿರ್ಮಾಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನು ರಾವಣವಧದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಸಹಚರರೊಂದಿಗೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ಏಕಾಂತ ಮಂತ್ರಣಾಸ್ಥಳವೇ ಏಕಾಂತರಾಮನಾಥ-ಕ್ಷೇತ್ರವಾಯಿತು. ಗಾಢ ತತ್ತ್ವವಿವೇಕ ಅಥವಾ ವಿಧಿಕೌಶಲವಿಲ್ಲದವರಿಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನದಿಂದ ‘ಅಮೃತ’ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಉಪಸಂಹಾರ.
Adhyaya 14
Brahmakūṇḍa-māhātmya and the Liṅga-Origin Discourse (ब्रह्मकुण्ड-माहात्म्य तथा लिङ्गोद्भव-प्रसङ्ग)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ವಿಧಿಯ ನಿರೂಪಣೆ ಇದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಸೂತನು ಸೇತು-ಕೇಂದ್ರಿತ ಪವಿತ್ರ ಭೂಪಟದಲ್ಲಿ ಗಂಧಮಾದನದಲ್ಲಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮಕೂಂಡದವರೆಗೆ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮಕೂಂಡದ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸ್ನಾನವು ಸರ್ವಪಾಪನಾಶಕ, ವೈಕುಂಠಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಕೂಂಡೋತ್ಪನ್ನ ಭಸ್ಮದ ಮಹಿಮೆ—ಅದನ್ನು ತ್ರಿಪುಂಡ್ರವಾಗಿ ಅಥವಾ ನುಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಣವಾದರೂ ಧರಿಸಿದರೆ ತಕ್ಷಣ ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದು ಅಥವಾ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದು ಘೋರ ಧರ್ಮಭ್ರಷ್ಟತೆ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ದುಷ್ಫಲಕಾರಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಸೂತನು ಬ್ರಹ್ಮ–ವಿಷ್ಣುಗಳ ಅಹಂಕಾರವಿವಾದ, ಅನಾದಿ-ಅನಂತ ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿ ಲಿಂಗದ ಪ್ರಾಕಟ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣು ಸತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಬ್ರಹ್ಮ ಮಿಥ್ಯಾ ದಾವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಶಿವನು ನಿಯಮಾತ್ಮಕ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮೂರ್ತಿಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಿತಿಗೊಳಿಸಿ, ವೇದಿಕ/ಸ್ಮಾರ್ತ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಅನುಮತಿಸಿ, ದೋಷಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಗಂಧಮಾದನದಲ್ಲಿ ಮಹಾಯಾಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಯಾಗಸ್ಥಳವೇ ‘ಬ್ರಹ್ಮಕೂಂಡ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿ, ಮೋಕ್ಷದ ‘ಬಾಗಿಲಿನ ಅಡ್ಡಕಟ್ಟು’ ಮುರಿಯುವ ಸಂಕೇತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿನ ಭಸ್ಮ ಮಹಾಪಾತಕಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇವ-ಋಷಿಗಳ ನಿರಂತರ ಸನ್ನಿಧಿ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಯಾಗಕರ್ಮ ಮುಂದುವರಿಸಲು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 15
हनूमत्कुण्डमाहात्म्यं तथा धर्मसखराजचरितम् (Glory of Hanumat-Kuṇḍa and the Account of King Dharmasakha)
ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅತಿಪುಣ್ಯದಾಯಕ ಬ್ರಹ್ಮಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ನಿಯಮಶೀಲ ಯಾತ್ರಿಕನು ಹನುಮತ್-ಕುಂಡಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಇದು ಮಾರುತಾತ್ಮಜ ಹನುಮಾನ್ ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಪರಮ ತೀರ್ಥ; ಇದರ ಅನನ್ಯ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗಿದ್ದು, ರುದ್ರನೂ ಇದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಮಹಾಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿ, ಶಿವಲೋಕಾದಿ ಶುಭಗತಿಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ; ನರಕಫಲಗಳು ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತವೆ. ನಂತರ ರಾಜ ಧರ್ಮಸಖನ ಕಥೆ. ಕೇಕಯ ವಂಶದ ಈ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ, ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನು ಅನೇಕ ಪತ್ನಿಯರಿದ್ದರೂ ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದೆ ದುಃಖಪಟ್ಟನು. ದಾನ, ಯಜ್ಞ (ಅಶ್ವಮೇಧ), ಅನ್ನದಾನ, ಶ್ರಾದ್ಧ, ಮಂತ್ರಜಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಬಹಳ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ದೀರ್ಘಕಾಲಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬ ಮಗ ಸುಚಂದ್ರನು ಹುಟ್ಟಿದನು; ಆದರೆ ಚೇಳಿನ ಕಚ್ಚಿನಿಂದ ವಂಶದ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಕುರಿತು ಭಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನು ಋತ್ವಿಜರು ಮತ್ತು ಪುರೋಹಿತನನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಉಪಾಯ ಬೇಡಿದಾಗ, ಅವರು ಗಂಧಮಾದನ/ಸೇತು ಪ್ರದೇಶದ ಹನುಮತ್-ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ತೀರದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರೀಯೇಷ್ಠಿ ಮಾಡುವಂತೆ ವಿಧಿಸಿದರು. ರಾಜನು ಕುಟುಂಬ ಹಾಗೂ ಯಾಗಸಾಮಗ್ರಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ನಿರಂತರ ಸ್ನಾನ-ಯಾಗಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಅಪಾರ ದಕ್ಷಿಣಾ-ದಾನ ನೀಡಿ ಮರಳಿದನು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಪತ್ನಿಗೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ಮಗ ಹುಟ್ಟಿ—ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪುತ್ರರು ಆದರು. ಅವನು ಅವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಹಂಚಿ, ಮತ್ತೆ ಸೇತು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹನುಮತ್-ಕುಂಡದ ಬಳಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಶಾಂತಿಯಾಗಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ವೈಕುಂಠವನ್ನು ಪಡೆದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಪುತ್ರರು ವೈರವಿಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯವಾಳಿದರು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಪಠಣ ಅಥವಾ ಶ್ರವಣ ಮಾಡಿದರೆ ಇಹ-ಪರ ಸುಖ ಮತ್ತು ದೈವಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 16
अगस्त्यतीर्थमहिमा तथा कक्षीवान्-स्वनय-कथा (Glory of Agastya Tīrtha and the Kakṣīvān–Svanaya Narrative)
ಸೂತನು ಹನುಮಂತನ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಕುಂಭಯೋನಿ (ಅಗಸ್ತ್ಯ) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಅಗಸ್ತ್ಯತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುರಾತನ ಮೇರೂ–ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವಿಂಧ್ಯ ಪರ್ವತದ ವಿಸ್ತಾರವು ಜಗತ್ತಿನ ಸಮತೋಲನಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆಯಾಗಲು ಬಂದಾಗ, ಶಿವೋಪದೇಶದಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಯು ವಿಂಧ್ಯವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಗಂಧಮಾದನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯಕರ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ನೀರು ಪಾನಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪುನರ್ಜನ್ಮಬಂಧ ಕ್ಷಯವಾಗಿ, ಲೋಕಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಮೋಕ್ಷೋಪಯೋಗಿ ಫಲಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ ಎಂಬ ದೃಢ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮೂರು ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಾನವಿಲ್ಲದ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಉಪಾಖ್ಯಾನ: ದೀರ್ಘತಮಸನ ಪುತ್ರ ಕಕ್ಷೀವಾನ್ ಉದಂಕನ ಬಳಿ ವಿಶಾಲ ವೈದಿಕ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ಅಗಸ್ತ್ಯತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮೂರು ವರ್ಷ ನಿಯಮಬದ್ಧ ವಾಸ ಮಾಡಲು ಉಪದೇಶ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ವ್ರತಾಚರಣೆಯಿಂದ ನಾಲ್ಕು ದಂತಗಳ ಆನೆ ವಾಹನರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರकटವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಾಗ್ದಾನ. ಸ್ವನಯ ರಾಜನ ಪುತ್ರಿ ಅಂಥ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಬರುವವನನ್ನೇ ವಿವಾಹವಾಗುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ವ್ರತ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು; ಕಕ್ಷೀವಾನದ ನಿಯಮಪಾಲನೆಯಿಂದ ಷರತ್ತು ನೆರವೇರಿ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ವಿವಾಹ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸುದರ್ಶನ ದೂತನ ಮೂಲಕ ದೀರ್ಘತಮಸನ ಅಧಿಕೃತ ಅನುಮತಿ ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅವರು ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಬಂದು, ವಿವಾಹಾನುಮತಿ, ವ್ರತಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥನಿಯಮಾಚರಣೆಯ ಧರ್ಮಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 17
कक्षीवद्विवाहः — Kakṣīvān’s Marriage at Agastya-tīrtha (Rituals, Gifts, and Phalaśruti)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೇತುಖಂಡದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಅಗಸ್ತ್ಯ-ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕಕ್ಷೀವಾನನ ವಿವಾಹ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೂತನು ಹೇಳುವಂತೆ—ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತ ಕಕ್ಷೀವಾನನು ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ನದಿತೀರದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರನೊಡನೆ ಇರುವ ದೀರ್ಘತಮಸ ಋಷಿಯ ವಿಷಯ ತಿಳಿದು ಸ್ವನಯ ರಾಜನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಉಡಂಕನೂ ಶಿಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ರಾಮಸೇತು/ಧನುಷ್ಕೋಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಾರ್ಥವಾಗಿ ಬಂದು ವೈದಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚಾರ್ಯಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ. ಅತಿಥಿ-ಸತ್ಕಾರದ ಕ್ರಮ—ಅಭಿವಾದನ, ಆಶೀರ್ವಾದ, ಅರ್ಘ್ಯ—ಯಥಾವಿಧಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಶುಭ ಮುಹೂರ್ತ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿ ವಿವಾಹವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ಅರಮನೆಯಿಂದ ವಧುವನ್ನು ಕರೆತರುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಮಂಗಳ ವಿಧಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವರಯಾತ್ರೆ, ನೀರಾಜನ, ವರಮಾಲೆ, ಅಗ್ನಿಸ್ಥಾಪನೆ, ಲಾಜಾಹೋಮಾದಿ ಕ್ರಮಗಳು ಹಾಗೂ ಉಡಂಕನ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ ಸಂಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ರಾಜನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮಹಾಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಿ ದಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, ಪುತ್ರಿಗೆ ಅಪಾರ ಸ್ತ್ರೀಧನ ಮತ್ತು ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು ವೇದಾರಣ್ಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾರೆ, ರಾಜನು ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಪ್ರಾಚೀನ, ವೇದಾಧಿಷ್ಠಿತ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ/ಪಠಿಸಿದರೂ ಕ್ಷೇಮ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿ ಕಷ್ಟ-ದಾರಿದ್ರ್ಯ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 18
रामतीर्थ-रघुनाथसरः-माहात्म्य तथा धर्मपुत्रप्रायश्चित्तवर्णनम् (Rāma-tīrtha and Raghunātha-saras Māhātmya; Yudhiṣṭhira’s Expiation Narrative)
ಅಧ್ಯಾಯವು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ—ಕುಂಭಸಂಭವ-ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ರಾಮಕುಂಡಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಪಾಪನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ರಘುನಾಥ-ಸರಸ್ಸಿನ ಮಹಿಮೆ ವರ್ಣಿತ—ಇದು ಪಾಪಹರಣ ಕ್ಷೇತ್ರ; ವೇದಜ್ಞರಿಗೆ ಅಲ್ಪ ದಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಪುಣ್ಯವು ಬಹುಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಜಪ ವಿಶೇಷ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ ಋಷಿಯ ಪವಿತ್ರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಗಸ್ತ್ಯಶಿಷ್ಯನಾದ, ರಾಮಪಾದಭಕ್ತನಾದ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣನು ರಾಮಚಂದ್ರ-ಸರಸ್ಸಿನ ತೀರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾ, ನಿರಂತರ ಷಡಕ್ಷರ ರಾಮಮಂತ್ರ ಜಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನ ನಾಮಗಳು, ಉಪಾಧಿಗಳು, ಲೀಲಾಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಮಸ್ಕಾರಸ್ತೋತ್ರವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೀರ್ಘ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಸೇವೆಯಿಂದ ಅವನ ಭಕ್ತಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದ್ವೈತಬೋಧ ಮತ್ತು ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಗಳು ಗೌಣ ಫಲಗಳಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮುಂದೆ ತೀರ್ಥದ ಮೋಕ್ಷದಾಯಕತ್ವ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ—ಜೀವಿಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನು ತೀರದಲ್ಲಿ ಮಹಾಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಲಿಂಗದರ್ಶನ ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಧರ್ಮಪುತ್ರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಅಸತ್ಯದಿಂದ ಉಂಟಾದ ದೋಷದಿಂದ ತಕ್ಷಣ ಮುಕ್ತನಾದ ಉದಾಹರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸೂತನು ದ್ರೋಣವಧ ಪ್ರಸಂಗ, ‘ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ’ ಎಂಬ ಯುಕ್ತಿವಚನ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಬಂದ ನೈತಿಕ ಭಾರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಅಶರೀರವಾಣಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯ ಮಾಡಬೇಡ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ; ವ್ಯಾಸನು ಬಂದು ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದ ರಾಮಸೇತುವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ/ಪಠಿಸಿದರೆ ಕೈಲಾಸಗತಿ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 19
श्रीलक्ष्मणतीर्थ-माहात्म्य एवं बलभद्र-ब्रह्महत्या-शोधन (Lakṣmaṇa-tīrtha Māhātmya and Balabhadra’s Expiation Narrative)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಶ್ರೀಲಕ್ಷ್ಮಣ-ತೀರ್ಥದ ಸ್ನಾನಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನವು ಪಾಪಹರ, ದಾರಿದ್ರ್ಯನಿವಾರಕ, ಹಾಗೂ ಆಯುಷ್ಯ–ವಿದ್ಯೆ–ಸಂತಾನಕ್ಕೆ ಶುಭಫಲದಾಯಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತೀರದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಜಪದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಾವೀಣ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ಮಹಾಲಿಂಗ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣೇಶ್ವರ’ದಿಂದ ಇದು ಜಲತೀರ್ಥ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಾರಾಧನೆಯ ಸಂಯುಕ್ತ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಋಷಿಗಳು—ಬಲಭದ್ರನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ದೋಷ ಹೇಗೆ ಬಂತು, ಅದು ಹೇಗೆ ಶುದ್ಧವಾಯಿತು—ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಟಸ್ಥನಾಗಿ ಬಲಭದ್ರನು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಂದರ್ಶಿಸಿ ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅಲ್ಲಿ ಉನ್ನತಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಸೂತನು ಎದ್ದು ನಮಸ್ಕರಿಸದ ಕಾರಣ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಬಲಭದ್ರನು ಕುಶದ ಧಾರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ವಧಿಸಿದನು; ಋಷಿಗಳು ಇದನ್ನು ಘೋರ ಬ್ರಹ್ಮವಧವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಆದೇಶಿಸಿದರು. ಯಜ್ಞವನ್ನು ದೂಷಿಸುವ ಬಲ್ವಲ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಬಲಭದ್ರನು ಅವನನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ತೀರ್ಥವ್ರತ ಆಚರಿಸಿದನು; ಆದರೂ ಕಪ್ಪು ನೆರಳಿನಂತೆ ಅಶುದ್ಧಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ‘ಪಾಪ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ಷಯವಾಗಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವಾಣಿ ಕೇಳಿತು. ನಂತರ ಋಷಿಗಳ ನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ರಾಮಸೇತು ಸಮೀಪದ ಗಂಧಮಾದನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣೇಶ್ವರನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದಾಗ ದೇಹಧಾರಿ ವಾಣಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿತು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಓದಿದರೂ ಕೇಳಿದರೂ ಅಪುನರ್ಭವ-ಲಕ್ಷಣ ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ।
Adhyaya 20
जटातीर्थमाहात्म्य (Jatātīrtha Māhātmya: The Glory of Jatātīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ‘ಜಟಾತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ’ವೆಂದು, ಅಂತರಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನನಾಶದ ಉಪದೇಶರೂಪವಾಗಿದೆ. ಸೂತರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ—ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಹಾತೀರ್ಥದಿಂದ (ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ-ನಾಶಕವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ) ಮುಂದಾಗಿ ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಜಟಾತೀರ್ಥವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ ವೇದಾಂತವಾಕ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ವಾದ-ವಿವಾದ, ತರ್ಕಜಾಲ, ಪಾಂಡಿತ್ಯದ ಗೊಂದಲಗಳು ವಿವಾದಪ್ರಧಾನವಾದರೆ ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾಗದು ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿ, ಅದರ ಬದಲಿಗೆ ‘ಲಘೂಪಾಯ’ವಾಗಿ ಜಟಾತೀರ್ಥಸ್ನಾನವನ್ನು ಅಂತಃಕರಣಶುದ್ಧಿ, ಅಜ್ಞಾನನಾಶ, ಜ್ಞಾನೋದಯ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷ—ಅಖಂಡ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಾನುಭವಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ತೀರ್ಥದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಮೂಲಕಥೆಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತವೆ—ಶಂಭುವು ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನೆಂದು, ರಾವಣವಧನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ಜಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಜಟೆಯನ್ನು ತೊಳೆಯಿದರಿಂದ ‘ಜಟಾತೀರ್ಥ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ನಾನಚಕ್ರಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಅಥವಾ ಅಧಿಕ ಪುಣ್ಯಫಲವೆಂದು, ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಸ್ನಾನವೂ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ವರ್ಣನೆ. ದೃಷ್ಟಾಂತದಲ್ಲಿ ಶುಕನು ವ್ಯಾಸನನ್ನು—ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿ, ಜ್ಞಾನ, ಮುಕ್ತಿ ನೀಡುವ ಗುಪ್ತೋಪಾಯ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ವ್ಯಾಸನು ಜಟಾತೀರ್ಥವನ್ನೇ ವಿಧಿಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭೃಗುಗೆ ವರುಣೋಪದೇಶ, ದುರ್ವಾಸ, ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಉದಾಹರಣೆಗಳು—ಯಜ್ಞ, ಜಪ, ಉಪವಾಸ, ಕಠಿಣ ಆಚರಣೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಬುದ್ಧಿಶುದ್ಧಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಪಠಣ ಅಥವಾ ಶ್ರವಣ ಪಾಪಕ್ಷಯ ಮಾಡಿ ವೈಷ್ಣವಗತಿ/ಪದವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 21
लक्ष्मीतीर्थमाहात्म्य (Laxmī-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Lakṣmī Tīrtha
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ತೀರ್ಥಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಜಟಾ-ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನವು ಪಾಪನಾಶಕವೆಂದು ಹೇಳಿ, ನಂತರ ಶುದ್ಧನಾದ ಯಾತ್ರಿಕನು ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸಂಕಲ್ಪಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಇಷ್ಟಫಲಗಳು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಮಹಾಭಾರತದ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ (ಧರ್ಮಪುತ್ರ) ಮಾನವರು ಮಹಾರಾಜ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಯಾವ ಧರ್ಮದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೃಷ್ಣನು ಗಂಧಮಾದನ ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಅದು ಐಶ್ವರ್ಯಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಧನ-ಧಾನ್ಯ ವೃದ್ಧಿ, ಶತ್ರುಕ್ಷಯ, ಕ್ಷಾತ್ರಬಲ ದೃಢತೆ, ಪಾಪನಾಶ ಮತ್ತು ರೋಗಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಒಂದು ತಿಂಗಳು ನಿಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಪುನಃಪುನಃ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮಹಾದಾನ ನೀಡಿ ರಾಜಸೂಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೃಷ್ಣನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ—ರಾಜಸೂಯಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ದಿಗ್ವಿಜಯ ಮತ್ತು ಕರ/ಉಪಹಾರ ಸಂಗ್ರಹ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಾಂಡವರು ದಿಗ್ವಿಜಯ ಮಾಡಿ ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದು, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಮಹಾದಾನ-ದಕ್ಷಿಣೆಯೊಂದಿಗೆ ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಫಲಗಳೆಲ್ಲವೂ ಲಕ್ಷ್ಮೀ-ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯದಿಂದಲೇ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಇದರ ಶ್ರವಣ-ಪಠಣದಿಂದ ದುಷ್ಟಸ್ವಪ್ನ ನಾಶ, ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ, ಇಹಲೋಕ ಸಮೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೋಗಾನಂತರ ಮೋಕ್ಷ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 22
अग्नितीर्थमहात्म्य (Agnitīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Agni Tīrtha)
ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಸೂತನು ಲಕ್ಷ್ಮೀತೀರ್ಥದಿಂದ ಯಾತ್ರಿಕರನ್ನು ಅಗ್ನಿತೀರ್ಥದ ಕಡೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸೇರುವುದರಿಂದ ಅದು ಪರಮ ಪುಣ್ಯಪ್ರದವಾಗಿದ್ದು ಮಹಾಪಾಪಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು ಅಗ್ನಿತೀರ್ಥದ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ರಾಮಕಥೆಯ ಅಂತರಂಗ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ರಾವಣವಧದ ನಂತರ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿ, ಶ್ರೀರಾಮನು ಸೀತಾ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಸೇತುಮಾರ್ಗವಾಗಿ ದೇವರು, ಋಷಿಗಳು, ಪಿತೃಗಳು ಮತ್ತು ವಾನರರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ರಾಮನು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಆವಾಹನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅಗ್ನಿದೇವನು ಜಲದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಪತಿವ್ರತಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಸೀತೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಿತ್ಯ ದಿವ್ಯ ಸಹಧರ್ಮಿಣಿ; ಅವತಾರಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಸದಾ ಸಹಚರಿಣಿ ಎಂದು ತತ್ತ್ವವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಗ್ನಿ ಜಲದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಆ ಸ್ಥಳವೇ ‘ಅಗ್ನಿತೀರ್ಥ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ತೀರ್ಥಾಚರಣೆಯ ನಿಯಮಗಳು—ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ನಾನ, ಉಪವಾಸ, ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸತ್ಕಾರ, ವಸ್ತ್ರ-ಧನ-ಭೂಮಿದಾನ ಮತ್ತು ಅಲಂಕೃತ ಕನ್ಯಾದಾನ; ಇದರಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು-ಸಾಯುಜ್ಯ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಿನ ದೃಷ್ಟಾಂತದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಪುತ್ರ ದುಷ್ಪಣ್ಯನು ಮರುಮರು ಶಿಶುಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿ ನಿರ್ವಾಸಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಋಷಿಶಾಪದಿಂದ ಜಲಮರಣ ಹೊಂದಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಪಿಶಾಚತ್ವ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಅಗ್ನಿತೀರ್ಥಸೇವೆ ಶುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಪುನರುತ್ಥಾನದ ಸಾಧನವೆಂದು ಅಧ್ಯಾಯವು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 23
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Glory of Chakratīrtha): Sudarśana’s Protection and Savitṛ’s Restoration
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಸರ್ವಪಾತಕನಾಶನ’ವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಗ್ನಿತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಶುದ್ಧನಾದ ಯಾತ್ರಿಕನು ಚಕ್ರತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ದೇಶನ. ಚಕ್ರತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಗೆ ಇದು ಫಲದಾಯಕ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ವಕಥೆಯಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗಂಧಮಾದನದಲ್ಲಿ ಅಹಿರ್ಬುಧ್ನ್ಯ ಋಷಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವಾಗ ಭೀಕರ ರಾಕ್ಷಸರು ತಪೋವಿಘ್ನಕ್ಕೆ ಕಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆಗ ಸುದರ್ಶನನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಭಕ್ತರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೆ ಅನುಗ್ರಹವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಅದರಿಂದ ‘ಚಕ್ರತೀರ್ಥ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು, ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಾದಿ ಬಾಧೆಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಸವಿತೃ/ಆದಿತ್ಯನಿಗೆ ‘ಛಿನ್ನಪಾಣಿ’ (ಕತ್ತರಿದ ಕೈಗಳು) ಎಂಬ ಉಪನಾಮ ಬಂದ ಕಾರಣ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ದೈತ್ಯಪೀಡಿತ ದೇವತೆಗಳು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಸಲಹೆಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಗಂಧಮಾದನದಲ್ಲಿ ಸುದರ್ಶನರಕ್ಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಾಹೇಶ್ವರ ಮಹಾಯಜ್ಞವನ್ನು ವಿಧಿಸಿ, ಹೋತೃ, ಅಧ್ವರ್ಯು ಮೊದಲಾದ ಋತ್ವಿಜರ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಶಿತ್ರ ಭಾಗ ವಿತರಿಸುವಾಗ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದ ಸವಿತೃನ ಕೈಗಳು ಕತ್ತರಿಹೋಗಿ ಸಂಕಟ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅಷ್ಟಾವಕ್ರನು ಅವನಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ (ಹಿಂದಿನ ಮುನಿತೀರ್ಥ, ಈಗ ಚಕ್ರತೀರ್ಥ) ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ನಾನದ ಬಳಿಕ ಸವಿತೃಗೆ ಸ್ವರ್ಣಹಸ್ತಗಳು ಪುನಃ ಲಭಿಸುತ್ತವೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣ ದೇಹಪೂರ್ಣತೆ, ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಕಾಮಿಗೆ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 24
शिवतीर्थमाहात्म्ये कालभैरवब्रह्महत्याशमनवृत्तान्तः (Śivatīrtha Māhātmya: The Kālabhairava Narrative of Brahmahatyā Pacification)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ವಿಧಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಚಕ್ರತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶಿವತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು; ಅಲ್ಲಿ ಅವಗಾಹನ ಮಾಡಿದರೆ ಮಹಾಪಾತಕಗಳ ಸಂಚಯವೂ ಕರಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕಾಲಭೈರವನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ದೋಷ ಏಕೆ ಬಂತು ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಸೂತನು ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಗಳ ನಡುವೆ ಜಗತ್ಕರ್ತೃತ್ವ ಕುರಿತು ನಡೆದ ಹಿಂದಿನ ವಿವಾದವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೇದಗಳು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಮೀರಿ ಇರುವ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತವೆ; ಪ್ರಣವ (ಓಂ) ಶಿವನ ಪರಾತ್ಪರತ್ವ ಹಾಗೂ ಗುಣಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ—ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ವಿಷ್ಣು ಪಾಲನೆ, ತಮೋಗುಣದಿಂದ ರುದ್ರ ಸಂಹಾರ. ಮೋಹಗ್ರಸ್ತ ಬ್ರಹ್ಮ ಅಗ್ನಿಮಯ ಐದನೇ ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದಾಗ, ಶಿವಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಕಾಲಭೈರವ ಅದನ್ನು ಛೇದಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಅಶೌಚ ವ್ಯಕ್ತರೂಪವಾಗಿ ಭೈರವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ. ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಶಿವನು ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕಪಾಲಪಾತ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ಭಿಕ್ಷುವಿನಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವುದು, ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ದೋಷವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದು, ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಗಂಧಮಾದನ ಸಮೀಪದ ಶಿವತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಉಳಿದ ದೋಷವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದು. ಸ್ನಾನದ ಬಳಿಕ ಶಿವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ, ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಕಪಾಲವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಭೈರವನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಕಪಾಲತೀರ್ಥ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಮಹಾತ್ಮ್ಯದ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣ ದುಃಖನಿವಾರಕ ಮತ್ತು ಮಹಾದೋಷಹರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 25
Śaṅkhatīrtha Māhātmya (शंखतीर्थमाहात्म्य) — Purification from Kṛtaghnatā (Ingratitude)
ಸೂತರು ಶಂಖತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗಂಧಮಾದನ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿರುವ ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಭಾರೀ ಪಾಪಗಳೂ ಕರಗುತ್ತವೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೃತಘ್ನತಾ—ತಾಯಿ, ತಂದೆ, ಗುರುಗಳ प्रति ಮಾಡಿದ ಅಪಚಾರ, ಉಪಕಾರಭಂಗ, ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಕೊರತೆ—ಇವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೋಷ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಇತಿಹಾಸ ಬರುತ್ತದೆ. ವತ್ಸನಾಭ ಮಹರ್ಷಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ದೇಹವನ್ನು ಅಚಲವಾಗಿ ಇಟ್ಟು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾ ಕೊನೆಗೆ ವಲ್ಮೀಕದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಏಳು ದಿನ ನಿರಂತರ ಭೀಕರ ಗಾಳಿ-ಮಳೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮದೇವರು ಅವರ ಸ್ಥೈರ್ಯಕ್ಕೆ ಕರుణೆಯಿಂದ ಮಹಿಷ (ಎಮ್ಮೆ) ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಏಳು ದಿನ ಮಳೆಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಳೆ ನಿಂತ ಬಳಿಕ ವತ್ಸನಾಭ ಮಹಿಷವನ್ನು ನೋಡಿ ಅದರ ಧರ್ಮಸಮಾನ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಮರಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಅಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಕ್ಷಿಸಿದವನಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸದೇ ಇರುವುದು ಕೃತಘ್ನತೆ ಎಂದು ಅರಿತು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಾಗಿ ಆತ್ಮನಾಶವನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಧರ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಅದನ್ನು ತಡೆದು, ಅಹಿಂಸಕ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಶಂಖತೀರ್ಥ ಸ್ನಾನವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ನಾನದಿಂದ ವತ್ಸನಾಭರಿಗೆ ಮನಃಶುದ್ಧಿ ದೊರಿ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥದ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಶ್ರವಣ-ಪಠನದಿಂದ ಮೋಕ್ಷೋನ್ಮುಖ ಫಲ ದೊರೆಯುವ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
Adhyaya 26
Tīrthatraya-Āvāhana and Jñāna-Upadeśa (यमुनागङ्गागयातीर्थत्रयप्रादुर्भावः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತರು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ—ಶಂಖತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ ನಂತರ ಯಮುನಾ, ಗಂಗಾ ಮತ್ತು ಗಯಾ ಎಂಬ ಮೂರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಬೇಕು. ಇವು ಲೋಕವಿಖ್ಯಾತ, ವಿಘ್ನನಿವಾರಕ, ದುಃಖಶಮನಕರ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡುವ ತೀರ್ಥಗಳೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಗಂಧಮಾದನದಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರು ತೀರ್ಥಗಳು ಹೇಗೆ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದವು? ಸ್ನಾನದಿಂದ ರಾಜ ಜಾನಶ್ರುತಿ ಹೇಗೆ ಜ್ಞಾನ ಪಡೆದನು? ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತರು ರೈಕ್ವ (ಸಾಯುಗ್ವಾಂಗ ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ) ಎಂಬ ತಪಸ್ವಿಯ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಜನ್ಮತಃ ದೈಹಿಕ ಅಸಮರ್ಥತೆಯಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮಹಾತಪಸ್ವಿ; ಪ್ರಯಾಣ ಸಾಧ್ಯವಾಗದೆ ಮಂತ್ರ-ಧ್ಯಾನಗಳಿಂದ ತೀರ್ಥತ್ರಯವನ್ನು ಆವಾಹನ ಮಾಡುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಪಾತಾಳದಿಂದ ಯಮುನಾ, ಜಾಹ್ನವಿ ಗಂಗಾ, ಗಯಾ ಮಾನವರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿ, ತಾವು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸುವಂತೆ ವಿನಂತಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಒಪ್ಪುತ್ತವೆ. ಆ ಸ್ಥಳಗಳು ಯಮುನಾತೀರ್ಥ, ಗಂಗಾತೀರ್ಥ, ಗಯಾತೀರ್ಥ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಅಜ್ಞಾನ ದೂರವಾಗಿ ಜ್ಞಾನೋದಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ದಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ರಾಜ ಜಾನಶ್ರುತಿಯ ಪ್ರಸಂಗ ಬರುತ್ತದೆ. ಹಂಸರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಭಾಷಿಸುವ ದಿವ್ಯ ಋಷಿಗಳು ರೈಕ್ವನ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನವು ರಾಜನ ಪುಣ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಶಾಂತನಾದ ರಾಜನು ರೈಕ್ವನನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಧನ-ವೈಭವ ಅರ್ಪಿಸಿ ಉಪದೇಶ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ರೈಕ್ವ ದ್ರವ್ಯಮೌಲ್ಯವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಾರ—ಸಂಸಾರಕ್ಕೂ, ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳಿಗೂ ವೈರಾಗ್ಯವೇ ಅದ್ವೈತಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಸಾಧನ; ಅದೇ ಜ್ಞಾನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಿ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವದತ್ತ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 27
Kotitīrtha-māhātmya and Pilgrimage Ethics (कोटितीर्थमाहात्म्य तथा तीर्थयात्रानैतिकता)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಧರ್ಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಮುನಾ, ಗಂಗಾ ಮತ್ತು ಗಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಯಾತ್ರಿಕನು ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯದಾಯಕವಾದ ಕೋಟಿತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಸರ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಶ್ರೀಪ್ರದ, ಶುದ್ಧಿಕರ, ಪಾಪನಾಶಕ; ದುಷ್ಟಸ್ವಪ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಾವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೋಟಿತೀರ್ಥದ ನಾಮಕರಣದ ಕಥೆ ಹೀಗಿದೆ—ರಾವಣವಧದ ನಂತರ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾದೋಷ ವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಗಂಧಮಾದನ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ‘ರಾಮನಾಥ’ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ನೀರು ಸಿಗದೆ, ಧನುಸ್ಸಿನ ‘ಕೋಟಿ’ಯಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಜಾಹ್ನವಿ (ಗಂಗಾ)ಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದಾಗ ಗಂಗೆಯು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕೋಟಿತೀರ್ಥ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಸಂಚಿತ ಪಾಪವೂ ಕರಗುತ್ತದೆ; ಇತರ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆಳವಾದ ದೋಷವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲಾರವು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಇದನ್ನು ಅಂತಿಮ ಶುದ್ಧಿಕರ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಋಷಿಗಳು—ಕೋಟಿತೀರ್ಥವೇ ಸಾಕಾದರೆ ಇತರ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಏಕೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು—ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುವ ತೀರ್ಥಗಳು/ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ ದಾಟಿಹೋಗುವುದು ‘ತೀರ್ಥಾತಿಕ್ರಮ-ದೋಷ’; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಧ್ಯಂತರ ಸ್ನಾನಗಳು ಕರ್ತವ್ಯ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೋಟಿತೀರ್ಥ ಶೇಷದೋಷವನ್ನು ಹರಣಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾದೋಷದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೂ ನಾರದೋಪದೇಶದಿಂದ ಲೋಕಶಿಕ್ಷಾರ್ಥವಾಗಿ, ಕಂಸವಧಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೋಷವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಕೋಟಿತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಮಥುರೆಗೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಶ್ರವಣ-ಪಠನದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾದಿ ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 28
साध्यामृततीर्थमाहात्म्यं तथा पुरूरवोर्वशी-वियोगशापमोक्षणम् (The Glory of Sādhyāmṛta Tīrtha and the Curse-Release of Purūravas and Urvaśī)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಮೊದಲು ಕೋಟಿತೀರ್ಥವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಗಂಧಮಾದನದಲ್ಲಿರುವ ಮಹಾತೀರ್ಥ ‘ಸಾಧ್ಯಾಮೃತ’ದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನವು ತಪಸ್ಸು, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಯಜ್ಞ, ದಾನಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದರ ಜಲಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ದೇಹಗತ ಪಾಪ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲವಚನಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಭಾವದಿಂದ ಸ್ನಾನಿಸಿದವರು ವಿಷ್ಣುಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗೌರವ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಭಾರೀ ಕರ್ಮಬಂಧಿತರಿಗೂ ಭಯಂಕರ ನರಕಗಳು ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಇದೆ. ನಂತರ ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿ ರಾಜ ಪುರೂರವ ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರೆ ಉರ್ವಶಿಯ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ನಿಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರ ಸಂಯೋಗ—ನಗ್ನದರ್ಶನವಾಗಬಾರದು, ಉಚ್ಛಿಷ್ಟ ಭೋಜನವಾಗಬಾರದು, ಎರಡು ಕುರಿಮರಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಗಂಧರ್ವರು ಕುತಂತ್ರದಿಂದ ಕುರಿಮರಿಗಳನ್ನು ಕದ್ದಾಗ ಪುರೂರವ ರಕ್ಷಿಸಲು ಓಡುತ್ತಾನೆ; ಮಿಂಚಿನ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ನಗ್ನನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಉರ್ವಶಿ ವಿರಹದಿಂದ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಬಳಿಕ ಇಂದ್ರಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಉರ್ವಶಿಯ ನೃತ್ಯದ ವೇಳೆ ಇಬ್ಬರೂ ನಗಿದಾಗ ತುಂಭುರು ತಕ್ಷಣ ವಿಯೋಗದ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಪುರೂರವ ಇಂದ್ರನ ಶರಣಾದಾಗ, ದೇವ-ಸಿದ್ಧ-ಯೋಗಿಮುನಿಸೇವಿತ, ಭುಕ್ತಿ-ಮುಕ್ತಿದಾಯಕ, ಶಾಪನಿವಾರಕವಾದ ಸಾಧ್ಯಾಮೃತ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಇಂದ್ರನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಶಾಪಮುಕ್ತನಾಗಿ ಉರ್ವಶಿಯೊಂದಿಗೆ ಪುನರ್ಮಿಲನ ಮಾಡಿ ಅಮರಾವತಿಗೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ—ಕಾಮ್ಯಸ್ನಾನದಿಂದ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗ, ನಿಷ್ಕಾಮಸ್ನಾನದಿಂದ ಮೋಕ್ಷ; ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣದಿಂದ ವೈಕುಂಠಗತಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 29
Sarvatīrtha-Māhātmya (मानसतीर्थ / सर्वतीर्थ माहात्म्य) — The Glory of the ‘All-Tīrthas’ Bath
ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ—ನಿಯಮಶೀಲ ಯಾತ್ರಿಕನು ಮೊದಲು ಒಂದು ಮೋಕ್ಷಪ್ರದ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ‘ಸರ್ವತೀರ್ಥ’ ಎಂಬ ಪರಮ ಪುಣ್ಯಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಮಹಾಪಾಪಗಳೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಸ್ನಾನಿಗನ ಎದುರು ಪಾಪಗಳು ನಡುಗುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೀರ್ಘ ವೇದಪಠಣ, ಮಹಾಯಜ್ಞ, ದೇವಪೂಜೆ, ಪವಿತ್ರ ತಿಥಿಗಳ ಉಪವಾಸ, ಮಂತ್ರಜಪದಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಫಲವೆಲ್ಲ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಮುಳುಗುದಲಿನಿಂದ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಋಷಿಗಳು ‘ಸರ್ವತೀರ್ಥ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಹೇಗೆ ಬಂದಿತು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಭೃಗುವಂಶದ ತಪಸ್ವಿ ಸುಚರಿತನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅವನು ಅಂಧ, ವೃದ್ಧ; ಸರ್ವದೇಶ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗೆ ಅಸಮರ್ಥ. ಆದ್ದರಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದ ಸಮೀಪದ ಗಂಧಮಾದನ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಶಿವನಿಗೆ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು—ತ್ರಿಕಾಲ ಪೂಜೆ, ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರ, ಋತು ತಪ, ಭಸ್ಮಧಾರಣೆ, ರುದ್ರಾಕ್ಷ ಧಾರಣೆ, ದೀರ್ಘ ಸಂಯಮ. ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ನೀಡಿದನು ಮತ್ತು ವರ ಕೇಳಲು ಹೇಳಿದನು. ಸುಚರಿತನು ಪ್ರಯಾಣವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನದ ಫಲ ಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. ಶಿವನು—ರಾಮಸೇತುವಿನಿಂದ ಪಾವನವಾದ ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಆವಾಹಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ‘ಸರ್ವತೀರ್ಥ’ ಹಾಗೂ ‘ಮಾನಸತೀರ್ಥ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿ ಭೋಗ-ಮೋಕ್ಷ ಎರಡನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದನು. ಸುಚರಿತನು ಸ್ನಾನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಯೌವನ ಪಡೆದನು; ಅಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸಿ ಶಿವಸ್ಮರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು, ದೂರ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು ಎಂದು ಉಪದೇಶ ಪಡೆದನು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಶಿವಪ್ರಾಪ್ತನಾದನು; ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಓದಿದರೂ ಕೇಳಿದರೂ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಇದೆ.
Adhyaya 30
धनुष्कोटि-तीर्थमाहात्म्य (Dhanuskoṭi Tīrtha-Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಧನುಷ್ಕೋಟಿ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡುವುದು, ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದು, ಕಥನ/ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿ ಮಾಡುವುದೂ ಮಹಾಪಾತಕಗಳನ್ನೂ ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ನರಕಗಳ ಪಟ್ಟಿ ನೀಡಿ, ಧನುಷ್ಕೋಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದವರು ಅಥವಾ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅದರ ಗುಣಗಾನ ಮಾಡಿದವರು ಆ ದಂಡಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಪುನಃಪುನಃ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಳ್ಳತನ, ವಿಶ್ವಾಸಘಾತ, ಹಿಂಸೆ, ವೇದವಿರೋಧಿ ಆಚರಣೆ, ಕಾಮದೋಷ, ಅಧಿಕಾರದ ದುರುಪಯೋಗ, ಯಜ್ಞವಿಧಿ ಭಂಗ—ಇಂತಹ ಪಾಪಕೃತ್ಯಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕ ನರಕಗಳನ್ನು ಉದಾಹರಿಸಿ, ಧನುಷ್ಕೋಟಿ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಪತನ ತಪ್ಪುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಮರುಮರು ಬರುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಧನುಷ್ಕೋಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವಗಾಹನವು ಮಹಾದಾನ-ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳು, ಅಶ್ವಮೇಧಾದಿ ಯಾಗಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯಪ್ರದವೆಂದು, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಚತುರ್ವಿಧ ಮುಕ್ತಿಭಾವವೂ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನಾಮೋತ್ಪತ್ತಿ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ರಾವಣವಧಾನಂತರ ವಿಭೀಷಣನ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಮೇಲೆ, ಸೇತು ವಿಷಯವಾಗಿ ವಿಭೀಷಣನು ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶ್ರೀರಾಮನ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಗುರುತು/ಕರ್ಮದಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳ ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ‘ಧನುಷ್ಕೋಟಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸೇತು ಪ್ರದೇಶದ ಇತರ ದಿವ್ಯಸ್ಥಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಇದು ಸರ್ವಪಾಪಹರ ಹಾಗೂ ಭುಕ್ತಿ-ಮುಕ್ತಿದಾಯಕ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 31
Aśvatthāmā’s Night Assault (Suptamāraṇa) and Prescribed Expiation (Prāyaścitta)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು—ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಸುಪ್ತಮಾರಣ (ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದವರ ವಧ) ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದನು, ಅದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪಾಪದಿಂದ ಹೇಗೆ ಮುಕ್ತನಾದನು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಧನುಸ್ಸಿನ ತುದಿ-ಮಾಪಿನ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನದಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಎಂಬ ಸೂಚನೆಯೂ ಬರುತ್ತದೆ. ದುರ್ಯೋಧನ ಪತನದ ಬಳಿಕ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ, ಕೃಪ ಮತ್ತು ಕೃತವರ್ಮ ಜಲಸಮೀಪದ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ರೂರ ಪಕ್ಷಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಗೆಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಅದನ್ನು ರಾತ್ರಿಯ ಸಂಹಾರಕ್ಕೆ ತಂತ್ರೋಪದೇಶವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೃಪನ ನೈತಿಕ ವಿರೋಧವಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮಹಾದೇವನ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಿ ಶುದ್ಧ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ನಿದ್ರಿತ ಶಿಬಿರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನಾದಿಗಳನ್ನು ವಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಕೃಪ ಮತ್ತು ಕೃತವರ್ಮ ಕಾವಲು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಘೋರ ದೋಷದ ಅಪರಾಧಿ ಎಂದು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ವ್ಯಾಸನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ; ಸುಪ್ತಮಾರಣ-ದೋಷಶುದ್ಧಿಗೆ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ನಿರಂತರ ಸ್ನಾನವ್ರತವನ್ನು ವ್ಯಾಸನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪಠಣ ಅಥವಾ ಶ್ರವಣ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಶಿವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 32
धनुष्कोटि-माहात्म्य (Dhanuṣkoṭi Māhātmya: The Glory of Dhanuṣkoṭi)
ಸೂತನು ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಧನುಷ್ಕೋಟಿ ತೀರ್ಥದ ವೈಭವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೋಮವಂಶೀಯ ರಾಜ ನಂದನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪುತ್ರ ಧರ್ಮಗುಪ್ತನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧರ್ಮಗುಪ್ತನು ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆ ಮಾಡಿ, ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರಜೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಭಯಾನಕ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾತ್ರಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಸಂಧ್ಯಾವಿಧಿ ಮಾಡಿ ಗಾಯತ್ರಿ ಜಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದೇ ಮರಕ್ಕೆ ಸಿಂಹದಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕರಡಿ (ಋಕ್ಷ) ಏರುತ್ತದೆ; ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಪರಸ್ಪರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಧರ್ಮಸಂಧಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳೋಣ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕರಡಿ ನಿದ್ರಿಸಿದಾಗ ಸಿಂಹ ರಾಜನನ್ನು ವಿಶ್ವಾಸಘಾತಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ; ಕರಡಿ ಎಚ್ಚರಾಗಿ ‘ವಿಶ್ವಾಸಘಾತ’ ಅತ್ಯಂತ ಭಾರೀ ಪಾಪ ಎಂದು ಖಂಡಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಸಿಂಹದ ಮಾತಿಗೆ ಮರುಳಾಗಿ ರಾಜನು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕರಡಿಯನ್ನು ಕೆಳಗೆ ತಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಪುಣ್ಯಬಲದಿಂದ ಬದುಕಿ, ಭೃಗುವಂಶೀಯ ಋಷಿ ಧ್ಯನಕಾಷ್ಠನು ಕರಡಿರೂಪದಲ್ಲಿ ತಾನು ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ನಿರ್ದೋಷ ನಿದ್ರಿತನಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡಿದ ಕಾರಣ ರಾಜನಿಗೆ ಉನ್ಮಾದ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ಸಿಂಹವೂ ಯಕ್ಷನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ—ಕುಬೇರನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಭದ್ರನಾಮ, ಗೌತಮ ಶಾಪದಿಂದ ಸಿಂಹನಾಗಿದ್ದನು; ಧ್ಯನಕಾಷ್ಠನ ಸಂವಾದದಿಂದ ಶಾಪಮುಕ್ತನಾಗಿ ಯಕ್ಷರೂಪ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಉನ್ಮತ್ತ ಧರ್ಮಗುಪ್ತನನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳು ನಂದನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆತರುತ್ತಾರೆ; ನಂದನು ಜೈಮಿನಿ ಋಷಿಯನ್ನು ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ. ಜೈಮಿನಿ ಸೇತುವಿನ ಸಮೀಪ ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರತೀರದ ಧನುಷ್ಕೋಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ರಾಮನಾಥ (ಶಿವ) ಪೂಜೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅದು ಮಹಾದೋಷಗಳನ್ನೂ ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ಪರಮ ಪಾವನ ತೀರ್ಥ. ನಂದನು ಅಲ್ಲಿ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಸ್ನಾನ-ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಿಸಿದ ತಕ್ಷಣ ಧರ್ಮಗುಪ್ತನ ಉನ್ಮಾದ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ದಾನ-ಭೂಮಿದಾನ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದೂ ಪಾವನ; ಸ್ನಾನಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ “ಧನುಷ್ಕೋಟಿ” ಎಂದು ಮೂರು ಬಾರಿ ಉಚ್ಚರಿಸಿದರೆ ಮಹಾಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ।
Adhyaya 33
धनुष्कोटि-माहात्म्यं (Dhanuṣkoṭi Māhātmya) — Expiation through the Dhanuṣkoṭi Tīrtha
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಸೂತನು ಸೇತು-ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಧನುಷ್ಕೋಟಿ ತೀರ್ಥದ ಗುಪ್ತ ಹಾಗೂ ಅತಿಶಯ ವೈಭವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೌತಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವಿರುವ ರೈಭ್ಯನ ಪುತ್ರರಾದ ಅರ್ವಾವಸು ಮತ್ತು ಪರಾವಸು ರಾಜ ಬೃಹದ್ದ್ಯುಮ್ನನ ದೀರ್ಘ ಸತ್ತ್ರಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ದೋಷರಹಿತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಪರಾವಸು ರಾತ್ರಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗುವಾಗ ಜಿಂಕೆ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ತಂದೆಯನ್ನು ಹತ್ಯೆಮಾಡಿ, ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾಸದೃಶ ಮಹಾಪಾತಕದ ಭೀಕರ ದೋಷಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕ್ಕಾಗಿ ಸಹೋದರರು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ—ಯಜ್ಞಕರ್ಮ ನಿಲ್ಲದಂತೆ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪರಾವಸು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಲು, ಕನಿಷ್ಠ ಅರ್ವಾವಸು ಅವನ ಬದಲಾಗಿ ದೀರ್ಘ ವ್ರತವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ರಾಜಸಭೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ನಿರಪರಾಧಿಯಾದ ಅರ್ವಾವಸು ಬಹಿಷ್ಕೃತನಾಗಿ, ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ದೇವದರ್ಶನ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ದೇವರುಗಳು ಸೇತು-ಪ್ರದೇಶದ ಧನುಷ್ಕೋಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನವೇ ವಿಶೇಷ ಪರಿಹಾರ; ಅದು ಪಂಚಮಹಾಪಾತಕಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ ಮಹಾದೋಷಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ, ಲೋಕಹಿತ ಹಾಗೂ ಮೋಕ್ಷಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪರಾವಸು ನಿಯತ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದಾಗ ಆಕಾಶವಾಣಿ ದೋಷಕ್ಷಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಸಮಾಧಾನ ಮತ್ತು ಮಿಲನ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ಧನುಷ್ಕೋಟಿ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಘೋರ ದುಃಖ-ದೋಷಗಳು ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 34
धनुष्कोटिप्रशंसनम् (Praise of Rāma-dhanus-koṭi) — Sṛgāla–Vānara Saṃvāda and the Expiatory Bath
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ‘ಇತಿಹಾಸ’ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀರಾಮ-ಧನುಷ್ಕೋಟಿ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶ್ಮಶಾನಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಜಾತಿಸ್ಮರರಾದ ಎರಡು ಜೀವಿಗಳು—ಶೃಗಾಲ ಮತ್ತು ವಾನರ—ಸಂದರ್ಶನವಾಗುತ್ತವೆ; ಅವರು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದರು. ವಾನರನು ಶೃಗಾಲನ ಹೀನ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ದೀನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಶೃಗಾಲನು ಹೇಳುತ್ತದೆ: ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ವೇದಶರ್ಮ ಎಂಬ ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡಿದ ದಾನವನ್ನು ನೀಡದೆ ಬಿಟ್ಟೆ. ‘ಪ್ರತಿಶ್ರುತ್ಯ-ಅಪ್ರದಾನ’ ದೋಷದಿಂದ ಪುಣ್ಯ ನಾಶವಾಗಿ ಶೃಗಾಲಯೋನಿ ದೊರಕಿತು; ವಚನಭಂಗದ ಭಾರೀ ಫಲವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಶೃಗಾಲನು ವಾನರನ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತದೆ. ವಾನರನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ: ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ವೇದನಾಥ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮನೆಯಿಂದ ಶಾಕ-ತರಕಾರಿಗಳನ್ನು ಕದ್ದೆ. ಗ್ರಂಥವು ‘ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವ-ಹರಣ’ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಆಸ್ತಿಯ ಕಳವು) ಅತ್ಯಂತ ಘೋರ ಪಾಪವೆಂದು ಹೇಳಿ, ನರಕಾನುಭವದ ಬಳಿಕ ಪ್ರಾಣಿಯ ಜನ್ಮ ದೊರಕುತ್ತದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಇಬ್ಬರೂ ಭಸ್ಮಲಿಪ್ತ, ತ್ರಿಪುಂಡ್ರಧಾರಿ, ರುದ್ರಾಕ್ಷಧಾರಿ ಸಿದ್ಧ ಸಿಂಧುದ್ವೀಪ ಮುನಿಯ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮುನಿ ಅವರ ಪೂರ್ವವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದ ಶ್ರೀರಾಮ-ಧನುಷ್ಕೋಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನವೇ ಶುದ್ಧಿ-ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಯಜ್ಞದೇವನ ಪುತ್ರ ಸುಮತಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಕುಸಂಗದಿಂದ ಕಳವು, ಮದ್ಯಪಾನ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯವರೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ-ರೂಪಿಣಿ ಶಕ್ತಿ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದುರ್ವಾಸ ಋಷಿ, ಶ್ರೀರಾಮ-ಧನುಷ್ಕೋಟಿ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಮಹಾಪಾಪಗಳಿಂದಲೂ ಶೀಘ್ರ ವಿಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ವಚನಪಾಲನೆ, ಅಚೌರ್ಯ, ಋಷಿವಾಕ್ಯದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ-ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ಒಂದೇ ಉಪದೇಶವಾಗಿ ಒಗ್ಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 35
धनुष्कोटिस्नानमाहात्म्यं — The Māhātmya of Bathing at Dhanuṣkoṭi
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಾಚರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಬಹುಸ್ವರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂವಾದವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಯಜ್ಞದೇವನು ದುರ್ವಾಸರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ದುರ್ವಿನೀತನೆಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮೋಹ ಮತ್ತು ಕಾಮದಿಂದ ಮಾತೃಸೀಮೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ ಮಹಾಪಾತಕ ಮಾಡಿದನು; ಅವನು ಹೇಗೆ ಶುದ್ಧನಾದನು? ದುರ್ವಾಸರು ಅವನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಪಾಂಡ್ಯ ಪ್ರದೇಶದವನು ದುರ್ಭಿಕ್ಷದಿಂದ ಗೋಕರಣಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಹೋಗಿ ಪತನಗೊಂಡನು; ನಂತರ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ಋಷಿಗಳ ಶರಣು ಬೇಡಿದನು. ಕೆಲವರು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರೂ ವ್ಯಾಸರು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಮಾರ್ಗೋಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಸರು ದೇಶ-ಕಾಲನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವ್ರತವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ—ತಾಯಿಯೊಂದಿಗೆ ರಾಮಸೇತು/ಧನುಷ್ಕೋಟಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಮಾಘಮಾಸದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಮಕರಸ್ಥನಾಗಿರುವಾಗ ಸಂಯಮ ಪಾಲಿಸಬೇಕು, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ವೈರತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕು, ಒಂದು ತಿಂಗಳು ನಿರಂತರ ಸ್ನಾನ ಹಾಗೂ ಉಪವಾಸ ಆಚರಿಸಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗಿ ಶುದ್ಧಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮರಳಲು ವ್ಯಾಸರ ನೀತಿಬೋಧ—ಅಹಿಂಸೆ, ಸಂಧ್ಯಾ-ನಿತ್ಯಕರ್ಮ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಅತಿಥಿ-ಗುರು-ವೃದ್ಧರಿಗೆ ಗೌರವ, ಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನ, ಶಿವ-ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತಿ, ಮಂತ್ರಜಪ, ದಾನ ಮತ್ತು ಶೌಚಾಚಾರ. ಮತ್ತೊಂದು ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸಿಂಧುದ್ವೀಪನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಯಜ್ಞದೇವನು ತನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾದಿ ಪಾಪಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಧನುಷ್ಕೋಟಿಗೆ ಕರೆತರುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಅಶರೀರಿವಾಣಿ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ಪಠಿಸಿದರೂ ಧನುಷ್ಕೋಟಿಸ್ನಾನದ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಯೋಗಿಗಳ ಸಮೂಹಕ್ಕೂ ದುರ್ಲಭವಾದ ಮೋಕ್ಷಸಮಾನ ಸ್ಥಿತಿ ಶೀಘ್ರ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 36
धनुष्कोटि-माहात्म्यम् (Dhanushkoti Māhātmya: Bathing Merit and Mahālaya Śrāddha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತ–ಮುನಿಗಳ ಸಂವಾದದ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮೋಪದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ದುರಾಚಾರ’ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ‘ಸಂಗಧರ್ಮ’ವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ—ಮಹಾಪಾತಕಿಗಳ ದೀರ್ಘ ಸಂಗತಿಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾನ ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷೀಣಿಸಿ, ಜೊತೆಯಾಗಿ ವಾಸಿಸುವುದು, ಜೊತೆಯಾಗಿ ಭೋಜನ ಮಾಡುವುದು, ಜೊತೆಯಾಗಿ ಶಯನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾಪಸಾಮ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಧನುಷ್ಕೋಟಿ ತೀರ್ಥದ ಶಕ್ತಿ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಈ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಮಹಾಪಾತಕನಾಶಿನಿ ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ತಕ್ಷಣ ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ವೇತಾಳದ ಬಲವಂತದ ಆವೇಶ/ಪೀಡೆ ಕೂಡ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕಥೆಯಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಭಾದ್ರಪದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದಲ್ಲಿನ ಮಹಾಲಯ ಶ್ರಾದ್ಧದ ಕಾಲವಿಧಾನ, ತಿಥಿ-ವಿಶೇಷ ಫಲಗಳು, ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ದೋಷಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಯಥಾಶಕ್ತಿ ವೇದಪಾರಂಗತ, ಸದಾಚಾರಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಅನ್ನದಾನ/ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸುವುದನ್ನು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧನುಷ್ಕೋಟಿ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವುದು/ತಿಳಿಯುವುದು ಪಾಪನಾಶಕವಾಗಿ ಮುಕ್ತಿಗೆ ಸಹಾಯಕವೆಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 37
Kṣīrakuṇḍa–Kṣīrasaras Māhātmya (Origin and Merit of the Milk-Tīrtha)
ಅಧ್ಯಾಯ 37ರಲ್ಲಿ ಸಮವಾಯವಾದ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ಚಕ್ರತೀರ್ಥದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಉಲ್ಲೇಖವಾದ ಕ್ಷೀರಕುಂಡದ ಉದ್ಭವ ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆ ಏನು ಎಂದು. ಸೂತನು ಅದು ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರತೀರದ ಫುಲ್ಲಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಇರುವ ತೀರ್ಥವೆಂದು, ರಾಮನ ಸೇತು-ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಪಾವನಗೊಂಡುದೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿಪಾಠದಿಂದ ಪಾಪನಾಶವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಮುದ್ಗಲ ಋಷಿಯ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅವರು ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ವೇದವಿಧಿಯ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ; ವಿಷ್ಣು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಮುದ್ಗಲನು ಮೊದಲು ನಿಷ್ಕಪಟ, ಅಚಲ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಜೊತೆಗೆ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ದಿನಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಪಯೋಹೋಮ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ಸುಂದರ ಸರೋವರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಸುರಭಿಗೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಅದನ್ನು ಹಾಲಿನಿಂದ ತುಂಬಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ತೀರ್ಥವು ‘ಕ್ಷೀರಸರಸ್’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದವರ ಮಹಾಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮುದ್ಗಲನಿಗೆ ಜೀವನಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕದ್ರೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಕಾರಣಕಥೆಯೊಂದಿಗೆ, ಈ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಓದಿದರೂ ಕೇಳಿದರೂ ಕ್ಷೀರಕುಂಡಸ್ನಾನದ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 38
Kadrū–Vinatā Saṃvāda, Garuḍa-Amṛtāharaṇa, and Kṣīra-kuṇḍa Praśaṃsā (कद्रू-विनता संवादः, गरुडामृताहरणम्, क्षीरकुण्डप्रशंसा)
ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಕದ್ರೂ ಹೇಗೆ ಕ್ಷೀರ-ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ನಿಮಜ್ಜನದ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದಳು? ವಿನತಾ ಯಾವ ಮೋಸಭರಿತ ಪಣದಿಂದ ದಾಸ್ಯಕ್ಕೆ ಬದ್ಧಳಾದಳು? ಸೂತನು ಕೃತಯುಗದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಕಶ್ಯಪನ ಪತ್ನಿಯರು ಕದ್ರೂ ಮತ್ತು ವಿನತಾ; ವಿನತೆಯಿಂದ ಅರುಣ ಮತ್ತು ಗರುಡ ಜನಿಸಿದರು, ಕದ್ರೂದಿಂದ ವಾಸುಕಿಯ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ನಾಗರು ಹುಟ್ಟಿದರು. ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸ ಅಶ್ವವನ್ನು ನೋಡಿ ಬಾಲದ ಬಣ್ಣದ ಕುರಿತು ಪಣವಾಯಿತು; ಕದ್ರೂ ನಾಗಪುತ್ರರಿಗೆ ಬಾಲವನ್ನು ಕಪ್ಪಾಗಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ವಂಚನೆ ಮಾಡಿತು, ಅವರು ವಿರೋಧಿಸಿದಾಗ ಶಾಪ ನೀಡಿತು—ಇದು ಮುಂದಿನ ರಾಜಸರ್ಪಯಾಗದಲ್ಲಿ ಅವರ ನಾಶವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಿನತಾ ಸೋತು ದಾಸಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ; ಗರುಡ ಕಾರಣ ತಿಳಿದು ತಾಯಿಯ ಮುಕ್ತಿಗೆ ಮಾರ್ಗ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ನಾಗರು ದೇವಾಮೃತವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ವಿನತಾ ಗರುಡನಿಗೆ ಧರ್ಮಮಿತಿಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಅಮೃತವನ್ನು ತಾನೇ ಸೇವಿಸಬಾರದು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡಬಾರದು. ಗರುಡ ಕಶ್ಯಪನ ಸಲಹೆ ಪಡೆದು, ಶಾಪಗ್ರಸ್ತ ಶತ್ರುಗಳಾದ ಆನೆ ಮತ್ತು ಆಮೆಯನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿ ಬಲ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ವಾಲಖಿಲ್ಯ ಋಷಿಗಳಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಆಗದಂತೆ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಬೇರೆಡೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಅಮೃತವನ್ನು ತರುತ್ತಾನೆ; ವಿಷ್ಣು ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಗರುಡನನ್ನು ತನ್ನ ವಾಹನವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರ ಅಮೃತವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಲು ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಿನತಾ ದಾಸ್ಯಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀರ-ಕುಂಡ ವ್ರತ (ಮೂರು ದಿನ ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಸ್ನಾನ) ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಪಠಣ-ಶ್ರವಣದಿಂದ ಮಹಾದಾನಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಉಂಟು।
Adhyaya 39
कपितीर्थ-माहात्म्य तथा रंभा-शापमोचन (Kapitīrtha Māhātmya and Rambhā’s Release from the Curse)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಸೂತನು ಕಪಿತೀರ್ಥದ ಉದ್ಭವ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಧಿ-ಫಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣಾದಿ ಬಲಗಳು ಸೋತ ನಂತರ ಗಂಧಮಾದನ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಸರ್ವಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಈ ತೀರ್ಥವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು. ಬಳಿಕ ಶ್ರೀರಾಮನು ವಿಶೇಷ ವರ ನೀಡಿದನು—ಕಪಿತೀರ್ಥಸ್ನಾನವು ಗಂಗಾಸ್ನಾನ, ಪ್ರಯಾಗಸ್ನಾನದ ಸಮಾನ ಫಲವನ್ನು, ಎಲ್ಲಾ ತೀರ್ಥಗಳ ಸಮಗ್ರ ಪುಣ್ಯವನ್ನು, ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಾದಿ ಸೋಮಯಾಗಗಳ ಫಲವನ್ನು, ಗಾಯತ್ರಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಮಹಾಮಂತ್ರಜಪದ ಫಲವನ್ನು, ಗೋಧಾನಾದಿ ಮಹಾದಾನಗಳ ಫಲವನ್ನು, ವೇದಪಾರಾಯಣ ಮತ್ತು ದೇವಪೂಜೆಯ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ದೇವರು-ಋಷಿಗಳು ಸೇರಿ ತೀರ್ಥದ ಅಪೂರ್ವ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿ, ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥಿಗಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಬೇಕೆಂದು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಂಭೆಯ ಶಾಪಮೋಚನ ಕಥೆ. ಕುಶಿಕವಂಶೀಯ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಮೊದಲು ರಾಜ; ವಸಿಷ್ಠನ ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರಾಜಿತನಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಅವನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘ್ನವಾಗಲೆಂದು ದೇವರುಗಳು ಅಪ್ಸರೆ ರಂಭೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದಾಗ, ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಅರಿತ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅವಳಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಶಿಲಾರೂಪವಾಗುವ ಶಾಪ ನೀಡಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮೂಲಕವೇ ಮುಕ್ತಿ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ನಂತರ ಅಗಸ್ತ್ಯನ ಶಿಷ್ಯ ಶ್ವೇತನು ಒಂದು ರಾಕ್ಷಸಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ದಿವ್ಯ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಆ ಶಿಲೆ ಕಪಿತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು, ತೀರ್ಥಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ರಂಭೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದು ದೇವರಿಂದ ಸತ್ಕೃತಳಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ; ಕಪಿತೀರ್ಥವನ್ನು ಪುನಃಪುನಃ ಸ್ತುತಿಸಿ ರಾಮನಾಥ ಮತ್ತು ಶಂಕರರನ್ನು ವಂದಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ಪಠಿಸಿದರೂ ಕಪಿತೀರ್ಥಸ್ನಾನದ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 40
Gayatrī–Sarasvatī Sannidhāna at Gandhamādana and the Establishment of the Twin Kuṇḍas (गायत्रीसरस्वती-सन्निधानं तथा कुण्डद्वय-माहात्म्यम्)
ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಗಾಯತ್ರೀ‑ಸರಸ್ವತೀ ಪರಂಪರೆಯ ಶ್ರವಣ‑ಕೀರ್ತನೆ ಮುಕ್ತಿದಾಯಕವೂ ಪಾಪನಾಶಕವೂ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆನಂದಭಾವದಿಂದ ಗಾಯತ್ರೀ‑ಸರಸ್ವತೀ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವವನು ಗರ್ಭವಾಸದ ದುಃಖವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅನುಭವಿಸದೆ, ನಿಶ್ಚಿತ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು—ಗಂಧಮಾದನ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಗಾಯತ್ರೀ ಮತ್ತು ಸರಸ್ವತೀ ಯಾಕೆ ಸನ್ನಿಧಾನವಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ಕಾರಣಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ಪುತ್ರಿ ವಾಕ್ ಮೇಲೆ ಮೋಹಿತನಾಗಿ, ಅವಳು ಜಿಂಕೆಯ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಓಡಿದಾಗ ಅವಳನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳು ಈ ನಿಷಿದ್ಧ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಶಿವನು ಬೇಟೆಗಾರನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಬಾಣದಿಂದ ವಿದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆ ದೇಹದಿಂದ ಮಹಾಜ್ಯೋತಿ ಉದ್ಭವಿಸಿ ಮೃಗಶೀರ್ಷ ನಕ್ಷತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ, ಶಿವನ ಅನುಸರಣೆಯು ಖಗೋಳೀಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಪತನದಿಂದ ವ್ಯಥಿತವಾದ ಗಾಯತ್ರೀ‑ಸರಸ್ವತೀಗಳು ಪತಿಯ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಗಂಧಮಾದನದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತವೆ—ಉಪವಾಸ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಶಿವಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಕ್ಷರ ಮಂತ್ರಜಪ. ಸ್ನಾನಾರ್ಥವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕುಂಡ/ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ತ್ರಿಸವನ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಶಿವನು ಪಾರ್ವತಿಯೊಂದಿಗೆ ದೇವಗಣಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮನ ಶಿರಗಳನ್ನು ಸಂಧಾನಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಚತುರ್ಮುಖ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ತಪ್ಪನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮುಂದಿನ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಬೇಡಿದಾಗ, ಶಿವನು ಅಪ್ರಮಾದವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಶಿವನು ಆ ದ್ವಿಕುಂಡಗಳ ನಿತ್ಯ ತಾರಕ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಶುದ್ಧಿ, ಮಹಾಪಾತಕನಾಶ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಅಥವಾ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳಿಲ್ಲದವರಿಗೂ ಸಮಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ಓದಿದರೂ, ಎರಡೂ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನದ ಫಲ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 41
गायत्री-सरस्वतीतीर्थमाहात्म्य तथा कश्यपप्रायश्चित्तकथा (Glory of the Gayatrī–Sarasvatī Tīrthas and the Atonement Narrative of Kaśyapa)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಗಾಯತ್ರೀ–ಸರಸ್ವತೀ ಎಂಬ ಜೋಡಿ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟ ಶುದ್ಧಿಕರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೇಳುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ರಾಜ ಪರಿಕ್ಷಿತನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಸಂಗ ಬರುತ್ತದೆ—ಬೇಟೆಯ ವೇಳೆ ಧ್ಯಾನಸ್ಥ ಋಷಿಯನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿ ಅವನ ಭುಜದ ಮೇಲೆ ಸತ್ತ ಹಾವನ್ನು ಇಟ್ಟನು; ಋಷಿಪುತ್ರ ಶೃಂಗಿ ಕೋಪದಿಂದ ‘ಏಳು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಕನ ದಂಶದಿಂದ ಮರಣ’ ಎಂದು ಶಪಿಸಿದನು. ರಾಜನು ರಕ್ಷಣಾ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ವಿಷನಿವಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಮಂತ್ರಿಕ ಕಶ್ಯಪನು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಕನು ಅವನನ್ನು ತಡೆದು ಆಲದ ಮರವನ್ನು ಸುಟ್ಟು ತನ್ನ ಘಾತಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕಶ್ಯಪನು ಮಂತ್ರಬಲದಿಂದ ಮರವನ್ನು ಹಾಗೂ ಅದರ ಮೇಲಿದ್ದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪುನರ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಕ್ಷಕನು ಧನ ನೀಡಿ ಕಶ್ಯಪನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ, ಕೊನೆಗೆ ಹಣ್ಣಿನೊಳಗೆ ಹುಳುರೂಪದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಾಜನನ್ನು ದಂಶಿಸಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಶ್ಯಪನ ಧರ್ಮಸಂಕಟವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇದ್ದರೂ ಲೋಭದಿಂದ ವಿಷಪೀಡಿತನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸದೆ ಹೋದ ಕಾರಣ ಸಮಾಜದಿಂದ ನಿಂದಿತನಾಗಿ ಅವನು ಶಾಕಲ್ಯ ಋಷಿಯ ಸಲಹೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಶಾಕಲ್ಯನು ಕಠಿಣ ನೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ತಿಳಿದುಕೊಂಡೇ ಲೋಭದಿಂದ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆ ನೆರವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವುದು ಮಹಾಪಾತಕಸಮಾನ ದೋಷ; ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಾಗೂ ವೈದಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದ ಸೇತು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಘಂಡಮಾದನ ಸಂಬಂಧಿತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿರುವ ಗಾಯತ್ರೀ–ಸರಸ್ವತೀ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮದೊಂದಿಗೆ ಸಂಕಲ್ಪಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಶ್ಯಪನು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ತಕ್ಷಣ ಶುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ; ದೇವಿ ಗಾಯತ್ರೀ ಮತ್ತು ಸರಸ್ವತೀ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ತಾವು ತೀರ್ಥನಿವಾಸಿನೀ ರೂಪಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಸ್ವರূপ, ವೇದಮಾತೃಸ್ವರೂಪಗಳಾಗಿ ಕಶ್ಯಪನ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ ಹಾಗೂ ಮಹಿಮಾಶ್ರವಣದಿಂದ ಮಹಾಪಾವನ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 42
ऋणमोचन–देवतीर्थ–सुग्रीव–नल–नीलादि तीर्थमाहात्म्य (Release from Debts and the Glories of Key Setu Tīrthas)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಸೂತರು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಸೇತುಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳ ವೈಭವವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಋಣಮೋಚನ’ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ—ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಋಷಿ-ಋಣ, ದೇವ-ಋಣ, ಪಿತೃ-ಋಣ ಎಂಬ ತ್ರಿವಿಧ ಋಣಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಧರ್ಮ ಪಾಲಿಸದಿರುವುದು, ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು, ಸಂತಾನ/ಪಿತೃಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸದಿರುವುದು ಇವುಗಳಿಂದ ಋಣಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿ, ಋಣಮೋಚನದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನವು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಹಾತೀರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಪ್ರಾತಃ-ಸಾಯಂ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನೂ ಮಹಾತೀರ್ಥಸ್ನಾನಫಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನವೆಂದು, ತರ್ಪಣ, ದಾನ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನವನ್ನು ವಿಶೇಷ ಪುಣ್ಯಕರವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ದೇವತೀರ್ಥ/ದೇವಕುಂಡ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭಪ್ರಾಪ್ಯವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನವು ಮಹಾವೈದಿಕ ವಿಧಿಗಳ ಸಮಫಲದಾಯಕ, ಪಾಪನಾಶಕ, ಉನ್ನತ ಲೋಕಪ್ರದವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಎರಡು ರಿಂದ ಆರು ದಿನಗಳ ವಾಸ ಮತ್ತು ಪುನಃಪುನಃ ಸ್ನಾನಗಳನ್ನೂ ಮಹಾಶಕ್ತಿಯ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಹೊಗಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಸುಗ್ರೀವತೀರ್ಥ—ಸ್ನಾನ, ಸ್ಮರಣೆ, ಉಪವಾಸ, ಅಭಿಷೇಕ, ತರ್ಪಣಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಘೋರ ಪಾಪಗಳ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಮಹಾಕರ್ಮಫಲಸಿದ್ಧಿ ದೊರಕುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಲತೀರ್ಥ ಮತ್ತು ನೀಲತೀರ್ಥ ಶುದ್ಧಿಕರ ಹಾಗೂ ಮಹಾಯಜ್ಞಸಮ ಫಲಪ್ರದ; ನೀಲನನ್ನು ಅಗ್ನಿಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪಕನೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳ ಜಾಲವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣ ತೀರ್ಥಗಳು ದುಃಖ, ರೋಗ, ದಾರಿದ್ರ್ಯ, ದುಸ್ವಪ್ನ, ನರಕಕ್ಲೇಶಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ವೈಕುಂಠಸಮಾನ ಅನಾವೃತ್ತಿಪದವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಸೇತು/ಗಂಧಮಾದನ ಪ್ರದೇಶವು ರಾಮಚಂದ್ರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ದೇವ-ಪಿತೃ-ಋಷಿಗಳ ನಿತ್ಯನಿವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು, ಈ ಮಹಾತ್ಮ್ಯದ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣದಿಂದ ದುಃಖನಿವಾರಣೆ ಮತ್ತು ಕೈವಲ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 43
रामनाथ-महालिङ्ग-माहात्म्यम् (Glory of the Rāmanātha Mahāliṅga)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಸೂತರು ರಾಮನಾಥ/ರಾಮೇಶ್ವರ ಮಹಾಲಿಂಗದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಮಾನವನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಿ, ರಾಮನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ಲಿಂಗವನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾರಿ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರೂ ಶಿವಸಾಯುಜ್ಯರೂಪ ಮೋಕ್ಷ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯುಗಗಣನೆಯ ಮೂಲಕ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಸ್ಪರ್ಶದ ಫಲ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಬಹುಗುಣವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸರ್ವತೀರ್ಥಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳು ಸನ್ನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಮರಣೆ, ಸ್ತೋತ್ರ, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ನಾಮೋಚ್ಚಾರ ಮಾತ್ರವೂ ದುಃಖ, ಭಯ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ದಂಡದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವ ಧರ್ಮೋಪಾಯವೆಂದು ಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದರ್ಶನ ಅಥವಾ ಕೀರ್ತನೆಯಿಂದ ಮಹಾಪಾತಕಗಳು ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ದೀರ್ಘ ಫಲಶ್ರುತಿ ಪಟ್ಟಿಯೂ ಇದೆ. ಮುಂದೆ ಮಹಾಲಿಂಗಕೇಂದ್ರಿತ ಅಷ್ಟವಿಧ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ—ಭಕ್ತಸೇವೆ, ಪ್ರೀತಿಪೂರ್ವಕ ಪೂಜೆ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆರಾಧನೆ, ದೇವರಿಗಾಗಿ ದೇಹಶ್ರಮ, ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಗಮನದಿಂದ ಶ್ರವಣ, ಭಕ್ತಿಜನ್ಯ ದೇಹಭಾವ, ನಿರಂತರ ಸ್ಮರಣೆ, ಮತ್ತು ಲಿಂಗಪರಾಯಣ ಜೀವನೋಪಾಯ—ಇವು ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳಿಗೂ ಸುಲಭವೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಂದಿರ ನಿರ್ಮಾಣ, ಹಾಲು, ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪ, ಪಂಚಗವ್ಯ, ರಸ, ಸುಗಂಧ ಜಲಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ, ವೇದಪಠಣ ಸಹಿತ ವಿಧಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಲೋಕ/ಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ನಿರಂತರ ಸೇವೆಯಿಂದ ಐಹಿಕ ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪರಮ ಮುಕ್ತಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 44
रामेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा, कुबेरजलदर्शनविधि, तथा रामस्तोत्रफलश्रुति (Rāmeśvara Liṅga-Installation, Kubera’s Vision-Water Rite, and the Fruit of Rāma-Stotra)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಬಹುಭಾಗವಾಗಿ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವಯುಕ್ತ ರಾಮಕಥೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಸಮುದ್ರಸೀಮೆಗೆ ಬಂದು ಸೇತುವೆ ನಿರ್ಮಿಸಿ ಲಂಕೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ರಾಕ್ಷಸ ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಭೀಕರ ಯುದ್ಧಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ; ನಾಗಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಗರುಡನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಂತರ ಮಾತಲಿ ಮತ್ತು ಐಂದ್ರ ರಥದಂತಹ ದಿವ್ಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ ಮತ್ತು ರಾವಣನು ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ವಿಧಿ-ತಂತ್ರದ ಕಡೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ—ವಿಭೀಷಣನು ಕುಬೇರನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಮಂತ್ರಪೂತ ಜಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಜಲವನ್ನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಹಚ್ಚಿದರೆ ಅಂತರ್ಹಿತ (ಮರೆಮಾಚಿದ) ಜೀವಿಗಳು ಕಾಣಿಸಿ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಾತ್ಮಕ ನಿಶ್ಚಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ವಿಜಯಾನಂತರ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯಪ್ರಮುಖ ಮುನಿಗಳು ಬಂದು ವಿಸ್ತೃತ ರಾಮಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದರ ಫಲಶ್ರುತಿ ರಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಪಾವನತೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣವಧದಿಂದ ಉಳಿದ ಪಾಪ ಕುರಿತು ರಾಮನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, ಮುನಿಗಳು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥವಾಗಿ ಗಂಧಮಾದನದಲ್ಲಿ ಶಿವಾರ್ಚನೆ ಮತ್ತು ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹನುಮಾನ್ ಕೈಲಾಸದಿಂದ ಲಿಂಗವನ್ನು ತಂದು “ರಾಮೇಶ್ವರ” ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ದರ್ಶನ-ಸೇವೆಗೆ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 45
हनूमद्विषाद-रामोपदेशः (Hanumān’s Distress and Rāma’s Instruction at Setu)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೇತುವಿನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ತತ್ತ್ವ-ನೀತಿಸಂವಾದವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹನುಮಾನ್ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶಿವಾನುಗ್ರಹ ಪಡೆದು ಕೈಲಾಸದಿಂದ ಮಂಗಳಲಿಂಗವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ತರುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ರಾಮನು ಋಷಿ-ದೇವಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಸೀತೆಯು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮರಳಿನ ಲಿಂಗ (ಸೈಕತಲಿಂಗ)ವನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮನಸ್ಸು ನೋಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಸೇವೆಗೆ ಅವಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಶೋಕ, ಆತ್ಮನಿಂದೆ, ಕ್ರೋಧ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿ ದೇಹತ್ಯಾಗದ ಚಿಂತೆಯವರೆಗೂ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವ ಉಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಆತ್ಮವು ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಜನ್ಮ-ಮರಣ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಭಿನ್ನ; ಮೂರು ಶರೀರಗಳಿಗೂ ಅತೀತವಾದ ನಿರ್ಗುಣ ಅದ್ವೈತ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸತ್ಯ, ಅಹಿಂಸೆ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಪರದೋಷಾನ್ವೇಷಣೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದು, ನಿತ್ಯ ದೇವಪೂಜೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಆಚಾರಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸಿ, ದೇಹಸুখದ ಮೋಹವನ್ನು ಅಶುಚಿ-ಅನಿತ್ಯತೆಯ ವಿಚಾರದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಾಲಮಿತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಸೀತೆಯ ಮರಳಿನ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಬೇಕಾಯಿತು ಎಂದು ರಾಮನು ವಿವರಿಸಿ, ಹನುಮಾನ್ ತಂದ ಕೈಲಾಸಲಿಂಗವನ್ನೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸುವೆನೆಂದು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹನೂಮದೀಶ್ವರ-ರಾಘವೇಶ್ವರ ದರ್ಶನಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಫಲವಿಧಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅನೇಕ ಲಿಂಗಗಳ ವರ್ಣನೆಯ ನಂತರ ಶಿವನ “ಏಕಾದಶರೂಪ” ನಿತ್ಯಸನ್ನಿಧಿಯೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಾನ್ ಮರಳಿನ ಲಿಂಗವನ್ನು ಎಳೆದು ತೆಗೆಯಲು ಯತ್ನಿಸಿ ವಿಫಲನಾಗಿ, ಅತಿಶ್ರಮದಿಂದ ರಕ್ತಸ್ರಾವದೊಂದಿಗೆ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ವಾನರರು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 46
Hanūmat-stuti, Hanūmat-kuṇḍa-māhātmya, and Setu-liṅga Context (हनूमत्स्तुति-हनूमत्कुण्डमाहात्म्य-सेतुलिङ्गप्रसङ्गः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಿತ ಭಾಗಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತನಾಗಿರುವ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನೋಡಿ ಶ್ರೀರಾಮನು ಲಂಕಾ-ಯಾತ್ರೆಯ ಸೇವಾಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸಮುದ್ರಲಂಘನ, ಮೈನಾ್ಕ ಮತ್ತು ಸುರಸೆಯ ಸಂಗಮ, ನೆರಳು ಹಿಡಿಯುವ ರಾಕ್ಷಸಿಯ ನಿಗ್ರಹ, ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ, ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ, ಚೂಡಾಮಣಿ ಸ್ವೀಕಾರ, ಅಶೋಕವನ ಧ್ವಂಸ, ರಾಕ್ಷಸರು ಹಾಗೂ ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ, ಮತ್ತು ಮರಳಿಕೆ. ಭಕ್ತಿಯು ಅಪಾಯ ಎದುರಿಸುವ ದೇಹಧಾರಿಣಿ ನಿಷ್ಠೆ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಭಕ್ತನಿಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯ, ಬಂಧುತ್ವ, ಜೀವವೂ ಅರ್ಥಹೀನವೆಂದು ರಾಮನು ಧರ್ಮವಾಕ್ಯವಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಚೇತನಗೊಂಡು ರಾಮನನ್ನು ಹರಿ-ವಿಷ್ಣುವಾಗಿ, ನರಸಿಂಹ-ವರಾಹ-ವಾಮನಾದಿ ಅನೇಕ ಅವತಾರರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತೋತ್ರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸೀತೆಯನ್ನು ಶ್ರೀ/ಲಕ್ಷ್ಮೀ, ಪ್ರಕೃತಿ, ವಿದ್ಯೆ, ಕರುಣಾಮಯಿ ಮಾತೃಶಕ್ತಿ ಎಂದು ತತ್ತ್ವಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸ್ತೋತ್ರ ಪಾಪನಾಶಕವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಪಠಿಸುವವರಿಗೆ ಲೋಕಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಮೂರನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ: ಲಿಂಗವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅತಿಕ್ರಮವನ್ನು ಮಹಾದೇವತೆಗಳೂ ನಿವಾರಿಸಲಾರರು ಎಂದು ರಾಮನು ಹೇಳಿ, ಹನುಮಂತನು ಬಿದ್ದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ “ಹನುಮತ್ಕುಂಡ” ಎಂಬ ನಾಮ-ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಹಾನದೀತೀರ್ಥಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಫಲದಾಯಕ; ತೀರದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ತಿಲೋದಕ ನೀಡಿದರೆ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಫಲವೆಂದು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೇತು ಸಮೀಪ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಕರ್ಮ, ಹಾಗೂ ಪಠನ-ಶ್ರವಣದಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶಿವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾನಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 47
Rāvaṇa-vadha-hetukā Brahmahatyā-śāntiḥ — Rāmeśvara-liṅga-pratiṣṭhā ca (Chapter 47)
ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ರಾವಣನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುವಾಗ, ಅವನ ವಧೆಯ ನಂತರ ರಾಘವ ರಾಮನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ದೋಷ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು? ಸೂತನು ಪುಲಸ್ತ್ಯ ವಂಶಾವಳಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಬ್ರಹ್ಮಜನ್ಯ ಪುಲಸ್ತ್ಯನ ಪುತ್ರ ವಿಶ್ರವಸ್. ವಿಶ್ರವಸ್ ಸుమಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಪುತ್ರಿ ಕೈಕಸಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದಾಗ ರಾವಣ (ದಶಗ್ರೀವ), ಕುಂಭಕರ್ಣ, ವಿಭೀಷಣ ಮತ್ತು ಶೂರ್ಪಣಖೆ ಜನಿಸಿದರು. ಅಶುಭ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಕೈಕಸಿಗೆ ವಿಶ್ರವಸ್—ಪುತ್ರರು ಉಗ್ರ ರಾಕ್ಷಸರು ಆಗುವರು; ಆದರೆ ಕೊನೆಯವನು ವಿಭೀಷಣ ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನಾಗುವನು ಎಂದು ಮುನ್ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ, ವಿಶ್ರವಸ್–ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ರಾವಣ ಮತ್ತು ಕುಂಭಕರ್ಣರಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀಯ ವಂಶಸಂಬಂಧವಿರುವುದರಿಂದ, ಅವರ ವಧೆಯಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾಸದೃಶ ಮಲಿನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ರಾಮನು ವೈದಿಕ ವಿಧಿಯಿಂದ ರಾಮೇಶ್ವರ (ರಾಮನಾಥ) ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ವಿಮೋಚನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯ, ಸೋಮ, ಅಗ್ನಿ, ಯಮ, ವರುಣ, ವಾಯು, ಕುಬೇರ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ವಿನಾಯಕ, ಕುಮಾರ, ವೀರಭದ್ರ ಮತ್ತು ಶಿವಗಣಗಳು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವುದಾಗಿ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಬಲಿಷ್ಠ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಭೂಗರ್ಭ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರದಂತೆ ಭೈರವನನ್ನು ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಋತ್ವಿಜರನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿ, ಗ್ರಾಮಗಳು, ಧನ, ಆಭರಣ, ವಸ್ತ್ರಾದಿ ದಾನಗಳಿಂದ ನಿತ್ಯಪೂಜೆಯನ್ನು ನಿರಂತರಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣ ಪಾಪಕ್ಷಯ ಮಾಡಿ ಹರಿಸಾಯುಜ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
Adhyaya 48
अध्याय ४८: रामनाथसेवा-माहात्म्यं तथा ब्रह्महत्या-प्रायश्चित्तोपदेशः (Chapter 48: The Glory of Service to Rāmanātha and Instruction on Expiation for Major Transgressions)
ಸೂತರು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ತೀರ್ಥಕೇಂದ್ರಿತ ಧರ್ಮಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವೇದಜ್ಞಾನಿ ಹಾಗೂ ವಿಧಿನಿಷ್ಠ ಪಾಂಡ್ಯರಾಜ ಶಂಕರನು ಬೇಟೆಗೆಂದು ಭಯಾನಕ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಶಾಂತ ತಪಸ್ವಿ ಮುನಿಯನ್ನು ಮೃಗವೆಂದು ಭ್ರಮಿಸಿ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಮುನಿಯ ಪತ್ನಿಯನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಹತ್ಯೆ ಎಂಬ ಮಹಾಪಾತಕಗಳು ಸೇರಿ ಭಾರೀ ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಪುತ್ರ ಜಾಂಗಲ (ಶಾಕಲ್ಯನ ಪುತ್ರ) ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಸೇರಿದ್ದ ಋಷಿಗಳು ಮರಣಧರ್ಮ, ಕರ್ಮಕಾರಣಭಾವ ಮತ್ತು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಬೋಧಿಸುವ ಅದ್ವೈತ ಬ್ರಹ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ವಿಧಿಯನ್ನೂ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ: ಅಸ್ಥಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಶ್ರಾದ್ಧಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ರಾಮಸೇತು ಸಮೀಪದ ರಾಮನಾಥ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಶುದ್ಧಿ ಪಡೆಯಬೇಕು. ಜಾಂಗಲನು ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪೋಷಕರು ವಿಷ್ಣುಸಮಾನ ದಿವ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ಅವರ ಶುಭ ಪರಲೋಕಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಋಷಿಗಳು ರಾಜನನ್ನು ದೂಷಿಸಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಾಗಿ ಆತ್ಮದಹನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನು ಅಗ್ನಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಸಿದ್ಧವಾಗುವಾಗ ಅಶರೀರ ವಾಣಿ ತಡೆದು, ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಪರ್ಯಾಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ: ಒಂದು ವರ್ಷ ದಿನಕ್ಕೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ರಾಮನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಲಿಂಗವಾದ ರಾಮನಾಥನಿಗೆ ನಿಯಮಿತ ಭಕ್ತಿಸೇವೆ—ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ, ತುಪ್ಪ-ಹಾಲು-ಜೇನಿನಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ, ನೈವೇದ್ಯ/ಪಾಯಸ ಅರ್ಪಣೆ, ಎಳ್ಳೆಣ್ಣೆಯ ದೀಪಾರಾಧನೆ. ಇಂತಹ ಸೇವೆಯಿಂದ ಮಹಾಪಾತಕಗಳೂ ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತವೆ; ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಶ್ರವಣ-ಪಠಣ ಮಾಡಿದರೂ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ರಾಮನಾಥಪ್ರಾಪ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಈ ನಿಯಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ರಾಜ್ಯಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದು ಸಮೃದ್ಧಿಯಾಗಿ ಆಳುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 49
स्तोत्राध्यायः — Rāmanātha (Rāmeśvara) Stotra and Phalaśruti
ಸೂತನು ‘ಮಹಾಪುಣ್ಯ’ವಾದ ಸ್ತೋತ್ರಾಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನಾಥ (ರಾಮೇಶ್ವರ) ಶಿವನ ಸ್ತುತಿ ಇದರ ಕೇಂದ್ರ. ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತಾ, ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಇತರ ವಾನರರು, ನಂತರ ದೇವರುಗಳು ಹಾಗೂ ಋಷಿಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ತೋತ್ರಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶಿವನನ್ನು ಶೂಲಿನ್, ಗಂಗಾಧರ, ಉಮಾಪತಿ, ತ್ರಿಪುರಘ್ನ ಎಂಬ ಭಕ್ತಿನಾಮಗಳಿಂದಲೂ, ಸಾಕ್ಷಿ, ಸತ್-ಚಿತ್-ಆನಂದ, ನಿರ್ಲೇಪ, ಅದ್ವಯ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವವಾಚಕ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದಲೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರಗಳವರೆಗೆ ದೃಢಭಕ್ತಿ, ವೈದಿಕಾಚಾರದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ‘ಅಸತ್-ಮಾರ್ಗ’ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಸೀತಾ ಪತಿವ್ರತಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಸುಗ್ರೀವ, ವಿಭೀಷಣ ಮತ್ತು ವಾನರರು ಸಂಸಾರವನ್ನು ಭಯ-ರೋಗ-ಕ್ರೋಧ-ಲೋಭ-ಮೋಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಾಗರ/ಅರಣ್ಯದಂತೆ ಹೇಳಿ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಕೋರುತ್ತಾರೆ; ದೇವಋಷಿಗಳು ಭಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಕಾಂಡ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ, ತಪಸ್ಸು ಫಲಹೀನವೆಂದು, ಒಂದೇ ದರ್ಶನ/ಸ್ಪರ್ಶ/ನಮಸ್ಕಾರವೂ ಪರಿವರ್ತನಕಾರಿ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಪಠಣ ಅಥವಾ ಶ್ರವಣದಿಂದ ಪೂಜಾಫಲ ಮತ್ತು ಮಹಾಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸಿ, ಅದು ವಿಶಿಷ್ಟ ತೀರ್ಥಸೇವೆಯೂ ರಾಮಸೇತು-ವಾಸವೂ ಸಮಾನವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಿರಂತರ ಕೀರ್ತನೆಯಿಂದ ಜರಾ-ಮರಣಬಂಧನ ಕಳಚಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನಾಥನೊಂದಿಗೆ ಸಾಯುಜ್ಯ-ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 50
सेतुमाधववैभवम् (The Glory of Setumādhava and the Test of Royal Devotion)
ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಮಥುರೆಯ ಸೋಮವಂಶೀಯ ರಾಜ ಪುಣ್ಯನಿಧಿ (ಗುಣನಿಧಿ) ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗೆ ರಾಮಸೇತುವಿಗೆ ತೆರಳಿ, ಧನುಷ್ಕೋಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ರಾಮನಾಥನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು. ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ವ್ರತಕರ್ಮಗಳು ಹಾಗೂ ದಾನಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ತುಲಾಪುರುಷ ದಾನವನ್ನೂ ಮಾಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಎಂಟು ವರ್ಷದ ಅನಾಥ ಬಾಲಕಿ ಕಠಿಣ ಷರತ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ದತ್ತು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡಿದಳು; ರಾಜ ಮತ್ತು ರಾಣಿ ವಿಂಧ್ಯಾವಳಿ ಅವಳನ್ನು ಪುತ್ರಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ನಂತರ ದೇವಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಕ್ರೀಡಾವಾದದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ರಾಜಭಕ್ತಿಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿದಳು; ವಿಷ್ಣು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತಪಸ್ವಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದನು. ವೇಷಧಾರಿ ವಿಷ್ಣು ಬಾಲಕಿಯ ಕೈಯನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಯತ್ನಿಸಿದಾಗ ಅವಳು ಅತ್ತಳು; ರಾಜನು ತನ್ನ ರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ಆ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’ನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ ರಾಮನಾಥನ ಪ್ರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿದನು. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು—ಬಂಧಿತನು ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದಾ-ಪದ್ಮ-ಮಾಲಾಧಾರಿ ವಿಷ್ಣು, ಬಾಲಕಿ ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮೀ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ರಾಜನು ದೇವರನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ ಬಂಧನದ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸಿದನು. ವಿಷ್ಣು—ಇದು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಿಂದ ಭಕ್ತಿ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು ಎಂದನು; ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸ್ಥಿರ ರಾಜ್ಯ, ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಅಚಲ ಭಕ್ತಿ, ಪುನರ್ಜನ್ಮವಿಲ್ಲದ ಮುಕ್ತಿ ಎಂಬ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದಳು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಸೇತುವಿನಲ್ಲಿ ‘ಸೇತುಮಾಧವ’ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುವನು, ಸೇತು ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಶಂಕರ/ರಾಮನಾಥರಿಂದ ರಕ್ಷಿತ, ಮತ್ತು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಶ್ರವಣ-ಪಠಣ ವೈಕುಂಠಗತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 51
सेतुयात्राक्रमः (Setu-yātrā-kramaḥ) — The Prescribed Order of the Setu Pilgrimage
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಸೇತು-ಯಾತ್ರೆಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ನಾನ, ಆಚಮನ, ನಿತ್ಯವಿಧಿ, ಶೌಚಾಚಾರಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ರಾಮನಾಥ/ರಾಘವನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಬೇಕು; ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ ಅನ್ನದಾನ ಮಾಡುವುದು ಮುಖ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಯಾತ್ರಿಕನು ಭಸ್ಮತ್ರಿಪುಂಡ್ರ ಅಥವಾ ಊರ್ಧ್ವಪುಂಡ್ರ, ರುದ್ರಾಕ್ಷ ಧರಿಸಿ ತಪಸ್ಸು, ವಾಕ್ಸಂಯಮ ಪಾಲಿಸಬೇಕು; ಅಷ್ಟಾಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಕ್ಷರ ಮಂತ್ರಜಪವನ್ನು ನಿಯಮವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು; ಭೋಗವಿಲಾಸ ಮತ್ತು ವ್ಯರ್ಥ ವ್ಯಾಕುಲತೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೇತು-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ, ರಾಮಾಯಣ ಅಥವಾ ಇತರ ಪುರಾಣಗಳ ಪಠಣ/ಶ್ರವಣ, ದಾನ, ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ನಿರಂತರವಾಗಿರಲಿ ಎಂದು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ವಿಧಿ—ಪಾಷಾಣದಾನ (ಒಂದು ಅಥವಾ ಏಳು ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಣೆ) ಮಾಡಿ ಆವಾಹನ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಅರ್ಘ್ಯ ನೀಡಿ ಸ್ನಾನಾನುಮತಿ ಬೇಡಬೇಕು; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತಕ್ಕೂ ಮಂತ್ರಗಳು ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ನಂತರ ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರ ಸಹಿತ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಋಷಿ, ದೇವತೆ, ವಾನರ-ಸಹಾಯಕರು ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳ ಹೆಸರು ಹೇಳಿ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಬೇಕು. ಬಳಿಕ ಶ್ರಾದ್ಧಕ್ರಮ—ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಸರಳವಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಷಡ್ರಸಸಂಪನ್ನವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಲಿ, ಹಾಗೂ ಗೋ, ಭೂಮಿ, ತಿಲ, ಹಿರಣ್ಯಾದಿ ದಾನಗಳೊಂದಿಗೆ. ಮುಂದಾಗಿ ತೀರ್ಥಪರಿಕ್ರಮೆ—ಚಕ್ರತೀರ್ಥ, ಕಪಿತೀರ್ಥ, ಸೀತಾಕುಂಡ, ಋಣಮೋಚನ, ಲಕ್ಷ್ಮಣತೀರ್ಥ, ರಾಮತೀರ್ಥ, ಹನುಮತ್ಕುಂಡ, ಬ್ರಹ್ಮಕುಂಡ, ನಾಗಕುಂಡ, ಅಗಸ್ತ್ಯಕುಂಡ, ಅಗ್ನಿತೀರ್ಥ—ಸುತ್ತಿ ರಾಮೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಸೇತುಮಾಧವನ ಪೂಜೆ-ದಾನ ಮಾಡಿ, ಸಂಯಮದಿಂದ ಮನೆಗೆ ಮರಳಿ ಸಮೂಹಭೋಜನ/ಅನ್ನದಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಂತ್ಯದ ಫಲಶ್ರುತಿ: ಸೇತು-ಯಾತ್ರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಸೇತು-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ/ಓದುವುದರಿಂದಲೇ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ದುಃಖನಿವಾರಣ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಯಾತ್ರೆಗೆ ಅಸಮರ್ಥರಿಗೂ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 52
धनुष्कोटिमाहात्म्य (Dhanuṣkoṭi Māhātmya) — Ritual Merit of Snāna, Dāna, and Setu-Observances
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತರು ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಧನುಷ್ಕೋಟಿ (ರಾಮಸೇತು)ಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಪರಮ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ; ಇಲ್ಲಿ ಜಪ, ಹೋಮ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ದಾನ ಅಕ್ಷಯ ಫಲ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಇತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸ ಅಥವಾ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದಷ್ಟೇ ಪುಣ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೌಲನಿಕ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಾಘಮಾಸ ಸ್ನಾನ, ಸೂರ್ಯ/ಚಂದ್ರ ಗ್ರಹಣಕಾಲದ ಸ್ನಾನ-ದಾನ, ಹಾಗೆಯೇ ಅರ್ಧೋದಯ–ಮಹೋದಯ ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯವೃದ್ಧಿ ವಿಶೇಷವೆಂದು; ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ/ಶೈವ ಗತಿಗಳು—ಸಾಲೋಕ್ಯ, ಸಾಮೀಪ್ಯ, ಸಾರೂಪ್ಯ, ಸಾಯುಜ್ಯ—ಎಂಬ ಫಲಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತವೆ. ದಾನಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸತ್ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ದಾನ ನೀಡಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಪುಣ್ಯಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೇ ಕುಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟ ದಾನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಹಾನಿಕರವೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇದೆ. ವಸಿಷ್ಠ–ದಿಲೀಪ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಸತ್ಪಾತ್ರ ಲಕ್ಷಣಗಳು—ವೇದಾಚಾರ, ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳ ನಿರಂತರತೆ, ದಾರಿದ್ರ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಶೀಲ-ಶುದ್ಧತೆ—ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಯೋಗ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸಿಗದಿದ್ದರೆ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿ ಜಲಾರ್ಪಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀಕದಾನ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನವೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇತು ದಿವ್ಯರಕ್ಷಿತ—ವಿಷ್ಣು ‘ಸೇತುಮಾಧವ’ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ದೇವರು-ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳು ಸನ್ನಿಹಿತ—ಮಠ/ಮಂದಿರ/ಪವಿತ್ರ ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಸೇತುಸ್ಮರಣೆ, ಪಠಣ, ಶ್ರವಣ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಮಹಾಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ।
FAQs about Setubandha Mahatmya
It elevates Setu (the bridge-site) as a sanctified liminal geography where epic action becomes ritual memory, and where contact with designated tīrthas is framed as ethically transformative.
The section repeatedly associates Setu-related bathing and visitation with purification from transgressions (pāpa-kṣaya) and the accrual of merit through regulated acts such as snāna, recitation, and attentive listening.
The central legend is the Setubandha episode: Rāma’s alliance with the vānaras, the ocean’s propitiation, Nāla’s bridge-building, and the subsequent sanctification of multiple tīrthas along the Setu corridor.