Uttarabhaga
विभूतिविस्तरप्रश्नः / Inquiry into the Expansion of Śiva’s Vibhūti
ಅಧ್ಯಾಯ 1 ಶಿವಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ—ಗೌರಿಯ ಸ್ತನಗಳಿಂದ ಬಂದ ಕೇಸರಿ ಗುರುತು ಶಿವನ ವಕ್ಷಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಅಂಕಿತವಾಗಿರುವ ದಿವ್ಯ ಚಿತ್ರಣ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ತತ್ತ್ವಕೇಂದ್ರಿತತೆಯನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂತನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಉಪಮನ್ಯು ಶಿವಾನುಗ್ರಹವನ್ನು ಪಡೆದ ಬಳಿಕ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ವ್ರತಾಚರಣೆಯಿಂದ ಎದ್ದು ವಾಯುದೇವನು ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದ ಋಷಿಸಭೆಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ಋಷಿಗಳು ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಸಭಾಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಲೋಕಪೂಜಿತ ವಾಯು ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತು ಪ್ರಭುವಿನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಸರ್ವಜ್ಞನೂ ಅಜೇಯನೂ ಆದ ಮಹಾದೇವನ ಶರಣು ಪಡೆದು—ಚರಾಚರ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತೇ ಶಿವನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಂಗಳವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶುದ್ಧ ಋಷಿಗಳು ‘ವಿಭೂತಿವಿಸ್ತಾರ’ವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳಿ, ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಉಪಮನ್ಯುವಿನ ತಪಸ್ಸು, ಪಾಶುಪತ ವ್ರತಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ವಾಸುದೇವ ಕೃಷ್ಣಾದಿ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಕಥಾಭೂಮಿಕೆಯಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ಶಿವಪ್ರಕಟಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿವರಣೆಗೂ, ಅವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಸಾಧನಮಾರ್ಗಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೂ ಸೇತುವೆಯಾಗುತ್ತದೆ।
पाशुपतज्ञानप्रश्नः — Inquiry into Pāśupata Knowledge (Paśu–Pāśa–Paśupati)
ಅಧ್ಯಾಯ ೨ರಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಪಾಶುಪತ-ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪಾಶುಪತಿ (ಶಿವ), ಪಶು (ಬಂಧಿತ ಜೀವಗಳು), ಪಾಶ (ಬಂಧನಗಳು) ಇವುಗಳ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೂತನು ವಾಯುವನ್ನು ಯೋಗ್ಯ ಉಪದೇಶಕನಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಾಯು ಪೂರ್ವ ಪ್ರಕಟನೆಗೆ ಆಧಾರವಿಟ್ಟು—ಮಂದರ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವ ಶ್ರೀಕಂಠನು ದೇವಿಗೆ ಪರಮ ಪಾಶುಪತ-ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಾಯು ಮತ್ತೊಂದು ಬೋಧನಾ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನು (ಕೃಷ್ಣರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು) ವಿನಯದಿಂದ ಋಷಿ ಉಪಮನ್ಯುವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ದಿವ್ಯ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಶಿವನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ—ಪಾಶುಪತಿ ಯಾರು, ಪಶುಗಳು ಯಾರು, ಯಾವ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿ ಹೇಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಉಪಮನ್ಯು ಶಿವ-ದೇವಿಯನ್ನು ವಂದಿಸಿ ಉತ್ತರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಬಂಧನ-ಮೋಕ್ಷ ವಿಶ್ಲೇಷಣಾಧಾರಿತ ಶೈವ ಮುಕ್ತಿಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ವೇದಿಕೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
ಉಪಮನ್ಯು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಬೋಧಿಸುವುದು: ಪರಮಾತ್ಮ ಮಹೇಶ/ಶಿವನು ತನ್ನ ಸ್ವಮೂರ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವು ಶಿವನ ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ; ದಾರದಲ್ಲಿ ಗೂಡಿಸಿದ ಮಣಿಗಳಂತೆ ಎಂದು ಉಪಮೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಪ್ರಮುಖ ಶೈವ ರೂಪಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಂಚಬ್ರಹ್ಮ ತನುವುಗಳು—ಈಶಾನ, ತತ್ಪುರುಷ, ಅಘೋರ, ವಾಮದೇವ, ಸದ್ಯೋಜಾತ—ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕವೆಂದು, ಯಾವುದೂ ಅವ್ಯಾಪ್ತವಲ್ಲವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈಶಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ/ಭೋಕ್ತೃ ತತ್ತ್ವದ, ತತ್ಪುರುಷ ಅವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಗುಣಮಯ ಭೋಗ್ಯಗಳ, ಅಘೋರ ಬುದ್ಧಿತತ್ತ್ವದ (ಧರ್ಮಾದಿ ಸಹಿತ), ವಾಮದೇವ ಅಹಂಕಾರದ, ಸದ್ಯೋಜಾತ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯ-ಕರಣ-ವಿಷಯ-ಭೂತ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ—ಶ್ರೋತ್ರ–ವಾಕ್–ಶಬ್ದ–ವ್ಯೋಮ, ತ್ವಕ್–ಪಾಣಿ–ಸ್ಪರ್ಶ–ವಾಯು, ಚಕ್ಷು–ಚರಣ–ರೂಪ–ಅಗ್ನಿ, ರಸನಾ–ಪಾಯು–ರಸ–ಆಪಃ, ಘ್ರಾಣ–ಉಪಸ್ಥ–ಗಂಧ–ಭೂ। ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ದಿವ್ಯಮೂರ್ತಿಗಳ ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಪೂಜಾರ್ಹತೆ ಒಂದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ನೀಡುವ ಮಂಗಳಕಾರಣವೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ।
शिवशक्त्यैक्य-तत्त्वविचारः / Inquiry into the Unity of Śiva and Śakti (Para–Apara Ontology)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪರಮತೇಜಸ್ವಿ ಶರ್ವ (ಶಿವ)ನ ಮೂರ್ತಿಗಳಿಂದ ವಿಶ್ವವು ಹೇಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ? ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ತ್ರೀ–ಪುಂಭಾವದ ಧ್ರುವತೆ ಹೊಂದಿದ ಜಗತ್ತನ್ನು ದಿವ್ಯ ದಂಪತಿಗಳು ಹೇಗೆ ಅಧಿಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ? ಉಪಮನ್ಯು ಉತ್ತರಿಸಿ, ಶಿವ–ಶಿವೆಯ ಶ್ರೀಮದ್ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯಾಥಾರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯ, ವಿವರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಹಾದೇವಿ, ಶಿವನನ್ನು ಶಕ್ತಿಮಾನ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸಿ, ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತು ಅವರ ವಿಭೂತಿಯ ಲೇಶಮಾತ್ರವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಚಿತ್–ಅಚಿತ್, ಶುದ್ಧ–ಅಶುದ್ಧ, ಪರ–ಅಪರ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವಭೇದಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಅಚೇತನದೊಂದಿಗೆ ಚೇತನದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಅಪರ/ಅಶುದ್ಧ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರ ಪ್ರವಹಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಪರ ಮತ್ತು ಅಪರ ಎರಡೂ ಶಿವ–ಶಿವೆಯ ಸಹಜ ಸ್ವಾಮ್ಯಾಧೀನವೇ. ಜಗತ್ತು ಅವರ ಅಧೀನ, ಅವರು ಜಗತ್ತಿನ ಅಧೀನರಲ್ಲ—ಇದು ಅವರ ವಿಶ್ವಾಧಿಪತ್ಯ. ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಿಕೆಯಂತೆ ಶಿವ–ಶಕ್ತಿಯ ಅಭೇದವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಶಿವನ ಪ್ರಕಾಶವು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
शिवस्य परापरब्रह्मस्वरूपनिर्णयः / Determination of Śiva as Higher and Lower Brahman
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಉಪಮನ್ಯು ಉಪದೇಶಿಸುವುದು—ಚರಾಚರ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ದೇವದೇವ ಶಿವನ ‘ವಿಗ್ರಹ’ವೇ; ಆದರೆ ಪಾಶಬಂಧನದ ಭಾರದಿಂದ ಬಂಧಿತ ಜೀವಿಗಳು ಅದನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅವಿಕಲ್ಪ ಪರಮಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸದ ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಚನಭೇದ ಕಾಣುತ್ತದೆ—ಎಂಬ ಏಕತ್ವ–ಬಹುತ್ವದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಇಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಪರ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದರೆ ಭೂತತತ್ತ್ವಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ವಿಷಯಸಮೂಹ; ಪರ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದರೆ ಚಿದಾತ್ಮಕ ಶುದ್ಧಚೈತನ್ಯ. ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ (ಬೃಹತ್ತ್ವ/ಬೃಂಹಣತ್ವ) ಹೇಳಿ, ಎರಡೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಧಿಪತಿ ಪ್ರಭು ಶಿವನ ಸ್ವರೂಪಗಳೇ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಜಗತ್ತು ವಿದ್ಯಾ–ಅವಿದ್ಯಾ ರಚನೆ ಎಂದು—ವಿದ್ಯಾ ಸತ್ಯಾನುಕೂಲ ಚೇತನ ಜ್ಞಾನ, ಅವಿದ್ಯಾ ಅಚೇತನ ಮಿಥ್ಯಾಗ್ರಹ—ಭ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ಯಥಾರ್ಥಸಂವಿತ್ತಿಯ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಸತ್–ಅಸತ್ ಎರಡಕ್ಕೂ ಈಶ್ವರನಾದ ಶಿವನೇ ಈ ಜೋಡಿಗಳಿಗೂ ಅವುಗಳ ಜ್ಞಾನಫಲಗಳಿಗೂ ಅಧಿಪತಿ ಎಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ।
Śiva’s Freedom from Bondage and His Cosmic Support (शिवस्य अबन्धत्वं तथा सर्वाधिष्ठानत्वम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಉಪಮನ್ಯು ಸಿದ್ಧಾಂತೋಪದೇಶವಾಗಿ ಶಿವನು ಯಾವ ಬಂಧನಕ್ಕೂ ಒಳಪಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಆಣವ, ಮಾಯೀಯ, ಪ್ರಾಕೃತ, ಜ್ಞಾನ‑ಮಾನಸಿಕ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಭೂತ ಹಾಗೂ ತನ್ಮಾತ್ರಾದಿ ಬಂಧಗಳು ಅವನಿಗೆ ಇಲ್ಲ. ಕಾಲ, ಕಲಾ, ವಿದ್ಯಾ, ನಿಯತಿ, ರಾಗ‑ದ್ವೇಷ, ಕರ್ಮ, ಅದರ ವಿಪಾಕ ಮತ್ತು ಸುಖ‑ದುಃಖಗಳೂ ಶಿವನನ್ನು ಮಿತಿಗೊಳಿಸಲಾರವು. ಮಿತ್ರ‑ಶತ್ರು, ನಿಯಂತೃ‑ಪ್ರೇರಕ, ಸ್ವಾಮಿ‑ಗುರು‑ರಕ್ಷಕ ಎಂಬ ಸಂಬಂಧವಾಚಕ ಗುಣಗಳೂ ಅವನಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರಪೇಕ್ಷ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಶಿವನು ಸರ್ವಮಂಗಳ, ಸ್ವಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸ್ವಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಅಚಲ ಅಧಿಷ್ಠಾನ; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸ್ಥಾಣು’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
शक्तितत्त्ववर्णनम् / Exposition of the Principle of Śakti
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಉಪಮನ್ಯು ಶಿವನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೀ ಶಕ್ತಿಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಶಕ್ತಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿನಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಆನಂದ-ಚೈತನ್ಯಮಯಿ; ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಒಂದಾಗಿಯೂ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಇಚ್ಛಾ, ಜ್ಞಾನ, ಕ್ರಿಯಾ ಶಕ್ತಿಗಳ ಅನಂತ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅಗ್ನಿಸ್ಫುಲಿಂಗಗಳಂತೆ ಅವಳ ಪ್ರಸ್ಫುರಣದಿಂದ ತತ್ತ್ವವರ್ಗಗಳು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯಾ-ಅವಿದ್ಯಾಧಿಪತಿಗಳು, ಪುರುಷರು, ಪ್ರಕೃತಿ—all ಅವಳ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೇ; ಮಹತ್ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ವಿಕಾರಗಳು ಅವಳ ಕಾರ್ಯಗಳು. ಶಿವನು ‘ಶಕ್ತಿಮಾನ್’, ಶಕ್ತಿ ವೇದ-ಶ್ರುತಿ-ಸ್ಮೃತಿ, ಜ್ಞಾನ, ಧೃತಿ ಹಾಗೂ ತಿಳಿವು-ಇಚ್ಛೆ-ಕ್ರಿಯೆ ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಶಕ್ತಿಗಳ ಆಧಾರ. ಮಾಯೆ, ಜೀವ, ವಿಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸತ್-ಅಸತ್ ಸಮಸ್ತವೂ ಅವಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತ; ಅವಳ ಲೀಲೆಯು ಮೋಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವೇಶನು ಜಗತ್ತನ್ನು (ಇಲ್ಲಿ) ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ವಿಧವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಬೋಧದಿಂದ ಮೋಕ್ಷ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗಿದೆ.
शिवज्ञान-प्रश्नः तथा सृष्टौ शिवस्य स्वयमाविर्भावः (Inquiry into Śiva-knowledge and Śiva’s self-manifestation in creation)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನು ಶರಣಾಗತರಿಗೆ ಮೋಕ್ಷ ನೀಡುವ ಶಿವೋಪದಿಷ್ಟ ‘ವೇದಸಾರ’ದ ನಿಖರ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಗೂಢ, ಬಹುಸ್ತರಾರ್ಥಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಹೀನ ಅಥವಾ ಅಯೋಗ್ಯರಿಗೆ ಅಪ್ರಾಪ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಕೃಷ್ಣನು ಆ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಪೂಜಾವಿಧಾನ ಹೇಗೆ, ಅಧಿಕಾರ ಯಾರಿಗೆ, ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನ–ಯೋಗಗಳ ಸಂಬಂಧ ಮಾರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಪಮನ್ಯು ವೇದಾಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಶೈವಸೂತ್ರವನ್ನು—ಸ್ತುತಿ-ನಿಂದಾರಹಿತವಾಗಿ ತಕ್ಷಣ ನಿಶ್ಚಯ ಉಂಟುಮಾಡುವಂತೆ—ವಿವರಿಸಿ, ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಸ್ತಾರ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿ ಸಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿವೃತ್ತಾಂತದಲ್ಲಿ, ವ್ಯಕ್ತಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಮುನ್ನ ಶಿವ (ಸ್ಥಾಣು/ಮಹೇಶ್ವರ) ಕಾರಣಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಯಂ ಅವಿರ್ಭವಿಸಿ ಪ್ರಭುವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ನಂತರ ದೇವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯವನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸೃಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ಜನಕನನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಶಿವನು ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಈ ಪರಸ್ಪರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಸೃಜನಾಧಿಕಾರ ಶಿವನ ಪೂರ್ವ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶದಿಂದಲೇ ಪ್ರವಹಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
योगाचार्यरूपेण शर्वावताराः (Śarva’s manifestations as Yoga-Teachers)
ಅಧ್ಯಾಯ 9ರಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನು ಉಪಮನ್ಯುವನ್ನು ಶರ್ವ (ಶಿವ) ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ಯುಗಗಳ ಪರಿವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಯೋಗಾಚಾರ್ಯನ ಛಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿ ಶಿಷ್ಯಪರಂಪರೆಯನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು. ಉಪಮನ್ಯು ವಾರಾಹಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಏಳನೇ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ, ಯುಗಕ್ರಮಾನುಸಾರ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಯೋಗಾಚಾರ್ಯರನ್ನು ಗಣನೆ ಮಾಡಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಆಚಾರ್ಯನಿಗೂ ನಾಲ್ಕು ಶಾಂತಚಿತ್ತ ಶಿಷ್ಯರು ಇರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಶ್ವೇತದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಶ್ವೇತಾಶ್ವ, ಶ್ವೇತಲೋಹಿತ, ವಿಕೋಷ/ವಿಕೇಶ ಹಾಗೂ ಸನತ್ಕುಮಾರ ಗುಂಪು ಮುಂತಾದ ಹೆಸರು-ಗುಚ್ಛಗಳೊಂದಿಗೆ ಶಿಷ್ಯರ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಶೈವ ಯೋಗ ಪ್ರಸರಣದ ವಂಶಾವಳಿ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಪುರಾಣೀಯ ನಿರ್ದೇಶಿಕೆಯಂತೆ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ.
श्रद्धामाहात्म्यं तथा देवीप्रश्नः (The Greatness of Śraddhā and Devī’s Question to Śiva)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನು ಉಪಮನ್ಯುವನ್ನು ಶಿವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಪಂಡಿತನೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಶಿವಜ್ಞಾನ ‘ಅಮೃತ’ವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಿದರೂ ತೃಪ್ತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ। ಉಪಮನ್ಯು ಮಂದರ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನು ದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ಧ್ಯಾನಮಯ ಆತ್ಮೀಯತೆಯಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗಿರುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು, ಸುತ್ತ ದೇವಿಯರು ಮತ್ತು ಗಣಗಳ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ। ಸೂಕ್ತ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ದೇವಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಲ್ಲದ ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿ ಮಾನವರು ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಬಹುದು? ಈಶ್ವರನು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಕರ್ಮ, ತಪಸ್ಸು, ಜಪ, ಆಸನಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳು ಅಥವಾ ಕೇವಲ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ—ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯರ್ಥ; ಶ್ರದ್ಧೆಯೇ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧನ. ಶ್ರದ್ಧೆ ಸ್ವಧರ್ಮಾಚರಣೆಯಿಂದ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ನಿಯಮಗಳಿಂದ, ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಆಚಾರದೊಂದಿಗೆ ಸ್ಥಿರ ಶ್ರದ್ಧೆ ಶಿವಕೃಪೆಯನ್ನು ಸುಲಭಗೊಳಿಸಿ, ಶಿವದರ್ಶನ-ಸ್ಪರ್ಶ-ಪೂಜೆ-ಸಂಭಾಷಣೆಗೆ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ।
भक्ताधिकारि-द्विजधर्म-योगिलक्षणवर्णनम् / Duties of Qualified Devotees and Marks of Yogins
ಶಿವನು ದೇವಿಗೆ ವರ್ಣಧರ್ಮವನ್ನೂ, ಅರ್ಹ ಭಕ್ತರು ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯಾವಂತ ದ್ವಿಜ ಸಾಧಕರು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದ ನಿಯಮಾಚಾರವನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುವೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತ್ರಿಕಾಲ ಸ್ನಾನ, ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಲಿಂಗಪೂಜೆ, ದಾನ-ದಯಾ-ಈಶ್ವರಭಾವ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ प्रति ಅಹಿಂಸಾ-ಸತ್ಯಾದಿ ಸಂಯಮಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಧ್ಯಯನ-ಅಧ್ಯಾಪನ-ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಶ್ರವಣ, ತಪಸ್ಸು, ಕ್ಷಮೆ, ಶೌಚ ಇವುಗಳ ವಿಧಿ; ಶಿಖೆ, ಉಪವೀತ, ಉಷ್ಣೀಷ, ಉತ್ತರೀಯ ಧಾರಣೆ, ಭಸ್ಮ-ರುದ್ರಾಕ್ಷ ಧಾರಣೆ ಹಾಗೂ ಪರ್ವದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚತುರ್ದಶಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆಹಾರಶುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಕೂರ್ಚಾದಿ ನಿಯತ ಸೇವನೆ, ಬಾಸಿ/ಅಶುದ್ಧ ಆಹಾರ, ಕೆಲವು ಧಾನ್ಯಗಳು, ಮದ್ಯ ಮತ್ತು ಅದರ ವಾಸನೆಯವರೆಗೂ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿ ಕ್ಷಮೆ, ಶಾಂತಿ, ಸಂತೋಷ, ಸತ್ಯ, ಅಸ್ತೇಯ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಶಿವಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಭಸ್ಮಸೇವನೆ, ಸರ್ವಾಸಕ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿ ಹಾಗೂ ಹಗಲು ಭಿಕ್ಷಾಭೋಜನದಂತಹ ಕಠೋರ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಬಾಹ್ಯಾನುಷ್ಠಾನ-ನೈತಿಕಶುದ್ಧಿ-ಯೋಗವೈರಾಗ್ಯಗಳನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ಕಟ್ಟುವ ಶೈವ ಆಚಾರಸಂಹಿತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ.
पञ्चाक्षर-षडक्षरमन्त्र-माहात्म्यम् | The Greatness of the Pañcākṣara/Ṣaḍakṣara Mantra
ಅಧ್ಯಾಯ 12ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಉಪಮನ್ಯುವನ್ನು ಪಞ್ಚಾಕ್ಷರ ಮಂತ್ರದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತತ್ತ್ವತಃ ವಿವರಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಉಪಮನ್ಯು—ಅದರ ವಿಸ್ತಾರವು ಮಹಾಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಅಳವಡಿಸಲಾಗದಷ್ಟು ಅಪಾರ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಂತ್ರವು ವೇದದಲ್ಲಿಯೂ ಶಿವಾಗಮದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಮಾಣಿತ; ಶಿವಭಕ್ತರಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಧನವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ. ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕದಾದರೂ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್—ವೇದಸಾರ, ಮೋಕ್ಷಪ್ರದ, ನಿಶ್ಚಿತ, ಸ್ವತಃ ಶಿವಸ್ವರೂಪ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ದಿವ್ಯ, ಸಿದ್ಧಿದಾಯಕ, ಜೀವಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ, ಗಂಭೀರ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿವಾದಾರ್ಥ. ಮಂತ್ರರೂಪ ‘ನಮಃ ಶಿವಾಯ’ ಅನ್ನು ಆದ್ಯ ಸೂತ್ರವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಏಕಾಕ್ಷರ ‘ಓಂ’ ಅನ್ನು ಶಿವನ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ, ಈಶಾನಾದಿ ಪಂಚಬ್ರಹ್ಮ-ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಏಕಾಕ್ಷರ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ಮಂತ್ರಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಾಚ್ಯ-ವಾಚಕ ಭಾವದಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಷಡಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ಪಂಚಬ್ರಹ್ಮತನುವಾದ ಶಿವನೇ ಶಬ್ದವೂ ಅರ್ಥವೂ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
पञ्चाक्षरीविद्यायाḥ कलियुगे मोक्षोपायः | The Pañcākṣarī Vidyā as a Means of Liberation in Kali Yuga
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದೇವಿ ಕಲಿಯುಗದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಕಾಲವು ಕಲೂಷಿತ ಮತ್ತು ದುರ್ಜಯ, ಧರ್ಮ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯಗೊಂಡಿದೆ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾಚಾರ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ-ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಕಟ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ, ಹಾಗೂ ಗುರು–ಶಿಷ್ಯ ಉಪದೇಶ ಪರಂಪರೆ ಭಂಗವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಬಂಧನಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವಭಕ್ತರು ಹೇಗೆ ಮೋಕ್ಷ ಪಡೆಯಲಿ ಎಂದು ಅವಳು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈಶ್ವರನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ತನ್ನ ‘ಪರಮಾ ವಿದ್ಯೆ’ಯಾದ ಹೃದಯಾನಂದಕರ ಪಂಚಾಕ್ಷರಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಂತರಜೀವನ ರೂಪುಗೊಂಡವರಿಗೆ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಮನ-ವಾಣಿ-ಕಾಯ ದೋಷಗಳಿಂದ ಮಲಿನರಾದ, ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಅಯೋಗ್ಯರಾದ, ‘ಪತಿತ’ರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ—ಅವರು ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲ ನರಕಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಕಾರಣವೇ? ಎಂಬ ಸಂಶಯ ಬರುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಂತ್ರಸಹಿತ ಪೂಜೆ (ಸಮಂತ್ರಕ ಪೂಜೆ) ನಿರ್ಣಾಯಕ ರಕ್ಷಣೋಪಾಯ; ಪತಿತ ಭಕ್ತನೂ ಈ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಬಹುದು.
मन्त्रसिद्ध्यर्थं गुरुपूजा–आज्ञा–पौरश्चर्यविधिः / Guru-Authorization, Offerings, and Puraścaraṇa for Mantra-Siddhi
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಶೈವ ವಿಧಿವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈಶ್ವರನು ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ—ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆ, ಯಥಾವಿಧಿ ಕ್ರಿಯೆ, ಶ್ರದ್ಧೆ ಹಾಗೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದಕ್ಷಿಣೆ/ಅರ್ಪಣೆ ಇಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದ ಜಪ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಷ್ಯನು ತತ್ತ್ವವೇದಿ, ಸದ್ಗುಣಸಂಪನ್ನ, ಧ್ಯಾನನಿಷ್ಠ ಯೋಗ್ಯ ಗುರು/ಆಚಾರ್ಯನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಭಾವಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಾಣಿ-ಮನ-ದೇಹ-ಧನಗಳ ಮೂಲಕ ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಗುರುಪೂಜೆ ಮತ್ತು ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು; ವಿಟ್ಟಶಾಠ್ಯ (ಧನದಲ್ಲಿ ವಂಚನೆ) ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ಗುರು ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಬಳಿಕ ಸ್ನಾನ, ಮಂತ್ರಶುದ್ಧ ಜಲ ಮತ್ತು ಮಂಗಳ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಯೋಗ್ಯ ಅಲಂಕಾರ ಧರಿಸಿ, ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ (ನದಿತೀರ, ಸಮುದ್ರತೀರ, ಗೋಶಾಲೆ, ದೇವಾಲಯ ಅಥವಾ ಶುದ್ಧ ಗೃಹ) ದೋಷರಹಿತ ತಿಥಿ-ನಕ್ಷತ್ರ-ಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿಧಿ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಗುರು ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೋಚ್ಚಾರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ‘ಪರಮ ಮಂತ್ರ’ವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದ ಶಿಷ್ಯನು ಪುರಶ್ಚರಣ ನಿಯಮಗಳಂತೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜಪ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪುರಶ್ಚರಣ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ನಿತ್ಯಜಪವನ್ನು ಕಾಯುವವನು ಶಿವ-ಗುರುಗಳ ಅಂತಃಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ಸು ನೀಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ.
शिवसंस्कार-दीक्षानिरूपणम् (Śivasaṃskāra and the Typology of Dīkṣā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರದ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗದ ಕುರಿತು ಪೂರ್ವೋಪದೇಶವಾದ ನಂತರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು “ಶಿವಸಂಸ್ಕಾರ”ದ ನಿಖರ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಉಪಮನ್ಯು ಸಂಸ್ಕಾರವೆಂದರೆ ಪೂಜಾದಿ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡುವ ವಿಧಿ; ಅದು ಷಡಧ್ವದ ಶುದ್ಧಿ, ಜ್ಞಾನಪ್ರದಾನ ಮತ್ತು ಪಾಶಬಂಧನದ ಕ್ಷಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನೇ ದೀಕ್ಷೆ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವಾಗಮ ಪರಿಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷೆ ಮೂರು ವಿಧ—ಶಾಂಭವೀ, ಶಾಕ್ತೀ ಮತ್ತು ಮಾಂತ್ರೀ. ಶಾಂಭವೀ ಗುರುಮಾಧ್ಯಮದಿಂದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಫಲಕೊಡುವುದು; ಕೇವಲ ದೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಪರ್ಶ ಅಥವಾ ವಾಕ್ಯದಿಂದಲೂ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯ, ಮತ್ತು ಪಾಶಕ್ಷಯದ ತೀವ್ರತೆಯಂತೆ ತೀವ್ರಾ ಹಾಗೂ ತೀವ್ರತರಾ ಎಂದು ವಿಭಜನೆ—ತೀವ್ರತರಾ ತಕ್ಷಣ ಶಾಂತಿ/ಮೋಕ್ಷ ನೀಡುತ್ತದೆ, ತೀವ್ರಾ ಜೀವನಪೂರ್ತಿ ಕ್ರಮೇಣ ಶೋಧನೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಶಾಕ್ತೀ ದೀಕ್ಷೆ ಗುರು ಯೋಗೋಪಾಯದಿಂದ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುವಿನ ಮೂಲಕ ಶಕ್ತಿಯ ಅವತರಣವನ್ನು ಮಾಡಿ ಶಿಷ್ಯದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಜ್ಞಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಮುಂದಾಗಿ ಮಾಂತ್ರೀ ದೀಕ್ಷೆಯ ಸೂಚನೆ ಇದೆ.
समयाह्वय-संस्कारः — Rite of ‘Samayāhvaya’ and the Preparatory Layout (Maṇḍapa, Vedi, Kuṇḍas, Maṇḍala, Śiva-kumbha)
ಅಧ್ಯಾಯ 16ರಲ್ಲಿ ಉಪಮನ್ಯು ಶುಭದಿನದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ, ದೋಷರಹಿತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ‘ಸಮಯಾಹ್ವಯ-ಸಂಸ್ಕಾರ’ವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಗಂಧ, ವರ್ಣ, ರುಚಿ ಮುಂತಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಭೂಮಿ-ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡಿ, ಶಿಲ್ಪಿಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಮಾಣದಂತೆ ಮಂಡಪ ನಿರ್ಮಾಣ, ವೇದಿ ಸ್ಥಾಪನೆ ಹಾಗೂ ಅಷ್ಟದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಅನೇಕ ಕುಂಡಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಈಶಾನ (ಉತ್ತರ-ಪೂರ್ವ) ದಿಕ್ಕಿನ ಕ್ರಮವಿನ್ಯಾಸ ಮಹತ್ವದ್ದು, ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕುಂಡವನ್ನು ಐಚ್ಛಿಕವಾಗಿ ಇಡಬಹುದೆಂದೂ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ವೇದಿಯನ್ನು ಛತ್ರ, ಧ್ವಜ, ಮಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಲಂಕರಿಸಿ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣದ ಚೂರ್ಣಗಳಿಂದ ಶುಭ ಮಂಡಲವನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕು—ಧನಿಕರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಣ/ಅರುಣ ಚೂರ್ಣ, ದರಿದ್ರರಿಗೆ ಸಿಂಧೂರ, ಶಾಲಿ/ನಿವಾರ ಚೂರ್ಣ ಮುಂತಾದ ಪರ್ಯಾಯಗಳು. ಪದ್ಮಮಂಡಲದ ಪ್ರಮಾಣಗಳು (ಒಂದು/ಎರಡು ಹಸ್ತ), ಕರ್ಣಿಕಾ, ಕೇಸರ, ದಳಗಳ ಅಳತೆಗಳು ಮತ್ತು ಈಶಾನ ಭಾಗದ ವಿಶೇಷ ಅಲಂಕಾರ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯ, ಎಳ್ಳು, ಪುಷ್ಪ, ಕುಶಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸಿ ಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತ ಶಿವಕುಂಭವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಮುಂದಿನ ಆವಾಹನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆ.
षडध्व-शुद्धिः (Purification of the Six Adhvans / Sixfold Cosmic Path)
ಅಧ್ಯಾಯ 17ರಲ್ಲಿ ಉಪಮನ್ಯು ಉಪದೇಶಿಸುವುದು: ಗುರುವು ಶಿಷ್ಯನ ಯೋಗ್ಯತೆ/ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಸರ್ವಬಂಧ-ವಿಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಷಡಧ್ವ-ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು ಅಥವಾ ಬೋಧಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಆರು ಅಧ್ವಗಳು—ಕಲಾ, ತತ್ತ್ವ, ಭುವನ, ವರ್ಣ, ಪದ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರ—ಪ್ರಕಟನೆಯ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ‘ಮಾರ್ಗ’ಗಳಾಗಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ನಿವೃತ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಐದು ಕಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಉಳಿದ ಐದು ಅಧ್ವಗಳು ಈ ಕಲಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವಾಧ್ವವು ಶಿವತತ್ತ್ವದಿಂದ ಭೂಮಿವರೆಗೆ 26 ತತ್ತ್ವಗಳ ಸರಣಿಯಾಗಿ, ಶುದ್ಧ–ಅಶುದ್ಧ–ಮಿಶ್ರ ಭೇದಗಳಿಂದ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭುವನಾಧ್ವವು ಆಧಾರದಿಂದ ಉನ್ಮನಾವರೆಗೆ (ಉಪಭೇದಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ಅರವತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ವರ್ಣಾಧ್ವವು ಐವತ್ತು ರುದ್ರರೂಪ ಅಕ್ಷರಗಳು; ಪದಾಧ್ವವು ಅನೇಕ ವಿಭೇದಗಳಿರುವುದು; ಮಂತ್ರಾಧ್ವವು ಪರಾವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ತತ್ತ್ವಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಶಿವನು ತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಡದಂತೆ, ಮಂತ್ರನಾಯಕನು ಮಂತ್ರಾಧ್ವದಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ನೀಡಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ವ್ಯಾಪಕ–ವ್ಯಾಪ್ಯ ನ್ಯಾಯসহ ಷಡಧ್ವದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ ಅಧ್ವಶೋಧನೆಗೆ ಅರ್ಹತೆ ಇಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧನೆಗೂ ಮುನ್ನ ಅಧ್ವಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತಿ-ರಚನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Maṇḍala–Pūjā–Homa Krama (Maṇḍala Worship and Homa Sequence for the Disciple)
ಅಧ್ಯಾಯ 18ರಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಮಂಡಲ–ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಹೋಮದ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ನಾನಾದಿ ಶುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಶಿಷ್ಯನು ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಧ್ಯಾನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಶಿವಮಂಡಲದ ಬಳಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಗುರುವು ನೇತ್ರಬಂಧನ ಹಂತದವರೆಗೆ ಮಂಡಲವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ನಂತರ ಶಿಷ್ಯನು ಪುಷ್ಪಾವಕಿರಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಹೂವುಗಳು ಬಿದ್ದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸೂಚಕವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಗುರುವು ಶಿಷ್ಯನ ಹೆಸರು/ನಿಯೋಜನೆಯನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬಳಿಕ ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ನಿರ್ಮಾಲ್ಯಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಈಶಾನ (ಶಿವ) ಪೂಜೆ ಮಾಡಿಸಿ ಶಿವಾನಲದಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಶುಭ ಸ್ವಪ್ನ ಕಂಡಿದ್ದರೆ ದೋಷಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಮೂಲವಿದ್ಯಾ ಮಂತ್ರದಿಂದ 100, 50 ಅಥವಾ 25 ಆಹುತಿಗಳ ಹೋಮವನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಿಖೆಯಲ್ಲಿ ದಾರ ಕಟ್ಟಿಸಿ ಕೆಳಗೆ ಬಿಡುವುದು, ನಿವೃತ್ತಿ-ಕಲೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆಧಾರಪೂಜೆ, ವಾಗೀಶ್ವರಿ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಹೋಮಪ್ರಧಾನ ಕ್ರಮವೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಗುರುಗಳ ಮಾನಸಿಕ ‘ಯೋಜನ’ ಮತ್ತು ಅನುಮೋದಿತ ಮುದ್ರೆಗಳ ಮೂಲಕ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಸರ್ವಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲಿಕ ಅಧಿಕಾರ/ಪ್ರವೇಶದ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಮಂತ್ರ–ಮುದ್ರೆ–ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಶುದ್ಧಿ, ನಿಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಏಕೀಕರಣ ಸಾಧಿಸುವ ಕ್ರಮಗ್ರಂಥವೇ ಈ ಅಧ್ಯಾಯ।
साधक-दीक्षा तथा मन्त्रसाधन (Puraścaraṇa and the Discipline of the Mantra-Sādhaka)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಗುರು ಯೋಗ್ಯ ಸಾಧಕನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಶೈವ ವಿದ್ಯೆ/ಮಂತ್ರವನ್ನು ದೀಕ್ಷೆಯಾಗಿ ಹೇಗೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿವರಣೆ ಇದೆ. ಉಪಮನ್ಯು ಮಂಡಲಪೂಜೆ, ಕುಂಭಸ್ಥಾಪನೆ, ಹೋಮ, ಶಿಷ್ಯನ ಸ್ಥಾನನಿರ್ಣಯ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಕರ್ಮಗಳ ಸಮಾಪ್ತಿ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಗುರು ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ‘ಪರಮ ಮಂತ್ರ’ವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ದಾನಮಾಡಿ, ಪುಷ್ಪಾಂಬುವಿನಿಂದ ಶಿಷ್ಯನ ಕರತಲದಲ್ಲಿ ಶೈವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಸಹಿತ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿ ವಿದ್ಯೋಪದೇಶವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಂತ್ರವು ಪರಮೇಷ್ಠಿನ್ (ಶಿವ) ಕೃಪೆಯಿಂದ ಇಹ-ಪರ ಸಿದ್ಧಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಾನುಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಗುರು ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಶಿವಯೋಗವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಿಷ್ಯ ವಿನಿಯೋಗವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಮಂತ್ರಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಇದೇ ಮೂಲಮಂತ್ರದ ಪುರಶ್ಚರಣ. ಮುಮುಕ್ಷುವಿಗೆ ಅತಿಯಾದ ವಿಧಿವಿಧಾನ ಶ್ರಮ ಕಡ್ಡಾಯವಲ್ಲ, ಆದರೂ ಆಚರಣೆ ಶುಭಕರವೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
शिवाचार्याभिषेकविधिः / Rite of Consecrating a Śiva-Teacher (Śivācārya Abhiṣeka)
ಅಧ್ಯಾಯ 20ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕಾರಶುದ್ಧನಾಗಿ ಪಾಶುಪತವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಯೋಗ್ಯ ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ಶಿವಾಚಾರ್ಯಪದದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವ ಅಭಿಷೇಕಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ವಿಧದಿಂದ ಮಂಡಲವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಪರಮೇಶ್ವರಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಐದು ಕಲಶಗಳನ್ನು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ—ಪೂರ್ವ/ಅಗ್ರದಲ್ಲಿ ನಿವೃತ್ತಿ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಾ—ಎಂದು ಶೈವಶಕ್ತಿ/ಸ್ತರಗಳ ನಿಯಾಸದೊಂದಿಗೆ. ರಕ್ಷಾಕರ್ಮ, ಧೈನವೀ ಮುದ್ರೆ, ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಕಲಶಸಂಸ್ಕಾರ, ಆಹುತಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಾಹುತಿ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ. ಶಿಷ್ಯನು ತಲೆ ಮುಚ್ಚದೆ ಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮಂತ್ರತರ್ಪಣಾದಿ ಪೂರ್ವಾಂಗಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಆಚಾರ್ಯನು ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ, ಸಕಲೀಕರಣ ನಡೆಸಿ ಪಂಚಕಲಾರೂಪವನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ/ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ಶಿವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಿವೃತ್ತಿಕಲಶದಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕವಾದ ಬಳಿಕ ಆಚಾರ್ಯನು ‘ಶಿವಹಸ್ತ’ವನ್ನು ಶಿಷ್ಯನ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು ಶಿವಾಚಾರ್ಯನಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಪೂಜೆ, 108 ಆಹುತಿಗಳ ಹೋಮ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಾಹುತಿಯಿಂದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
शिवाश्रम-नित्यनैमित्तिककर्मविधिः / Śaiva Āśrama-Duties: Daily and Occasional Rites (Morning Purity & Bath Procedure)
ಅಧ್ಯಾಯ 21ರಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನು ಶಿವನ ಸ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸಿದಂತೆ ಶೈವಾಶ್ರಮ ಸಾಧಕನ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ನಿಖರ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಉಪಮನ್ಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು, ಅಂಬಾ (ಶಕ್ತಿ) ಸಹಿತ ಶಿವಧ್ಯಾನ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಏಕಾಂತಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯ ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸುವ ಬೆಳಗಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶೌಚ, ದಂತಧಾವನ, ದಂತಕಾಷ್ಠ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದಾಗ ಅಥವಾ ಕೆಲವು ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧವಿದ್ದಾಗ ಪರ್ಯಾಯಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಪುನಃಪುನಃ ನೀರಿನಿಂದ ಬಾಯಿ ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ವಿಧಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ನದಿ, ಕೆರೆ, ಸರೋವರ ಅಥವಾ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ‘ವಾರುಣ ಸ್ನಾನ’—ಸ್ನಾನದ ದ್ರವ್ಯಗಳ ಬಳಕೆ, ಬಾಹ್ಯ ಅಶುದ್ಧಿ ನಿವಾರಣೆ, ಮೃತ್ತಿಕೆಯಿಂದ ಶುದ್ಧಿ, ಸ್ನಾನಾನಂತರ ಸ್ವಚ್ಛತೆ—ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶುದ್ಧ ವಸ್ತ್ರಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಪುನಃಶುದ್ಧಿಗೆ ಒತ್ತು; ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ, ತಪಸ್ವಿ, ವಿಧವೆ ಮುಂತಾದವರು ಸುಗಂಧ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರಸಮಾನ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮಗಳೂ ಇವೆ. ಉಪವೀತ ಧರಿಸಿ ಶಿಖೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಅವಗಾಹನ, ಆಚಮನ, ಜಲದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಮಂಡಲ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಮುಳುಗಿದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಜಪ-ಶಿವಸ್ಮರಣೆ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಜಲದಿಂದ ಆತ್ಮಾಭಿಷೇಕ—ಇಂತೆ ದೈನಂದಿನ ದೇಹಚರ್ಯೆಯನ್ನು ಮಂತ್ರಕೇಂದ್ರಿತ ಶೈವ ಸಾಧನೆಯಾಗಿ ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ।
न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया (Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification)
ಅಧ್ಯಾಯ 22ರಲ್ಲಿ ಉಪಮನ್ಯು ನ್ಯಾಸವನ್ನು ತ್ರಿವಿಧ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಾಧನೆಯಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸ್ಥಿತಿ (ಸ್ಥಿರೀಕರಣ), ಉತ್ಪತ್ತಿ (ಪ್ರಕಟನ) ಮತ್ತು ಸಂಹೃತಿ (ಲಯ), ಇದು ಜಗತ್ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಅನುಗುಣ. ಮೊದಲಿಗೆ ಆಶ್ರಮಭೇದವಾಗಿ (ಗೃಹಸ್ಥ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ, ಯತಿ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ) ನ್ಯಾಸದ ವರ್ಗೀಕರಣ, ನಂತರ ಸ್ಥಿತಿ-ನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ನ್ಯಾಸದ ದಿಕ್ಕು/ಕ್ರಮನ್ಯಾಯ, ಸಂಹೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ವರ್ಣ-ಬಿಂದು ನ್ಯಾಸ, ಬೆರಳುಗಳು ಮತ್ತು ಕರತಲಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ದಶದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರನ್ಯಾಸ, ಪಂಚಭೂತಾತ್ಮಕ ಪಂಚಕಲಗಳ ಧ್ಯಾನ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೃದಯ, ಕಂಠ, ತಾಲು, ಭ್ರೂಮಧ್ಯ, ಬ್ರಹ್ಮರಂಧ್ರ ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಬೀಜಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಗ್ರಂಥನ ಮಾಡಿ, ಪಂಚಾಕ್ಷರಿ ವಿದ್ಯೆಯ ಜಪದಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಸಾಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಪ್ರಾಣನಿಗ್ರಹ, ಅಸ್ತ್ರಮುದ್ರೆಯಿಂದ ಭೂತಗ್ರಂಥಿಚ್ಛೇದ, ಸುಷುಮ್ನಾಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಆತ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮರಂಧ್ರದಿಂದ ನಿರ್ಗಮಿಸಿ ಶಿವತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಐಕ್ಯವಾಗುವುದು ಹೇಳಿದೆ. ವಾಯುವಿನಿಂದ ಶೋಷಣೆ, ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಿಂದ ದಹನ, ಕಲಗಳ ಲಯ, ಅಮೃತ-ಪ್ಲಾವನದಿಂದ ವಿದ್ಯಾಮಯ ದೇಹ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕರನ್ಯಾಸ, ದೇಹನ್ಯಾಸ, ಅಂಗನ್ಯಾಸ, ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣನ್ಯಾಸ, ಷಡಂಗನ್ಯಾಸ, ದಿಗ್ಬಂಧ ಮತ್ತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಪರ್ಯಾಯವೂ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಗುರಿ ದೇಹಾತ್ಮಶೋಧನದಿಂದ ಶಿವಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದು ಪರಮೇಶ್ವರಾರಾಧನೆಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗುವುದು.
पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship
ಅಧ್ಯಾಯ 23ರಲ್ಲಿ ಉಪಮನ್ಯು, ಶಿವನು ಸ್ವಯಂ ಶಿವೆಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಪೂಜಾವಿಧಾನದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನು ಮೊದಲು ಆಭ್ಯಂತರಯಾಗವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಇಚ್ಛೆಯಿದ್ದರೆ ಹೋಮಾದಿ ಅಗ್ನಿಕರ್ಮಾಂಶಗಳಿಂದ ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸಿ, ನಂತರ ಬಹಿರ್ಯಾಗ (ಬಾಹ್ಯ ಪೂಜೆ) ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಸಿದ್ಧತೆ, ಪೂಜಾದ್ರವ್ಯಗಳ ಶುದ್ಧೀಕರಣ, ಧ್ಯಾನಾನಂತರ ವಿಘ್ನನಿವಾರಣಾರ್ಥ ವಿನಾಯಕನ ವಿಧಿವತ್ ಪೂಜೆ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಳಿಕ ದಕ್ಷಿಣ-ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ನಂದೀಶ ಮತ್ತು ಸುಯಶಸ್ ಮೊದಲಾದ ಪರಿಚಾರಕರನ್ನು ಮನಸಿನಲ್ಲಿ ಗೌರವಿಸಿ, ಸಿಂಹಾಸನ/ಯೋಗಾಸನ ಅಥವಾ ‘ತ್ರಿ-ತತ್ತ್ವ’ ಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತ ಶುದ್ಧ ಪದ್ಮಾಸನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು. ಆ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಸಾಂಬ ಶಿವನ ವಿಶದ ಧ್ಯಾನ—ಅತಿಶ್ರೇಷ್ಠ, ಅಲಂಕೃತ, ಚತುರ್ಭುಜ, ತ್ರಿನೇತ್ರ, ನೀಲಕಂಠಪ್ರಭ, ಸರ್ಪಾಭರಣಧಾರಿ; ವರದ-ಅಭಯ ಮುದ್ರೆ, ಮೃಗ ಮತ್ತು ಟಂಕ ಧಾರಣೆ—ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಮಹೇಶ್ವರಿಯ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಶಿವ–ಶಕ್ತಿ ಯುಗಲತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪೂಜಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
पूजास्थानशुद्धिः पात्रशोधनं च — Purification of the Worship-Space and Preparation of Ritual Vessels
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಉಪಮನ್ಯು ಶಿವಪೂಜೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪೂಜಾಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಪಾತ್ರಗಳ ಶುದ್ಧಿಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂಲಮಂತ್ರದಿಂದ ಜಲಪ್ರೋಕ್ಷಣ ಮಾಡಿ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವುದು, ಚಂದನ-ಸುಗಂಧ ಜಲದಲ್ಲಿ ತೋಯ್ದ ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು, ಅಸ್ತ್ರಮಂತ್ರದಿಂದ ವಿಘ್ನನಿವಾರಣೆ, ನಂತರ ಅವಗುಂಠನ ಮತ್ತು ವರ್ಮಬಂಧನ ಮಾಡಿ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರವಿನ್ಯಾಸದಿಂದ ಪೂಜಾಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬಳಿಕ ದರ್ಭೆಯನ್ನು ಹಾಸಿ ಪ್ರೋಕ್ಷಣಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಶೌಚ, ಎಲ್ಲಾ ಪಾತ್ರಶೋಧನ ಮತ್ತು ದ್ರವ್ಯಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರೋಕ್ಷಣೀ, ಅರ್ಘ್ಯ, ಪಾದ್ಯ, ಆಚಮನೀಯ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯಿಸಿ, ಛಿಟಕಿ ‘ಶಿವಜಲ’ದಿಂದ ಸಂಸ್ಕರಿಸುವ ವಿಧಿಯಿದೆ. ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಹ-ರತ್ನಗಳು, ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯ, ಹೂವು, ಧಾನ್ಯ, ಎಲೆ, ದರ್ಭೆ ಮುಂತಾದ ಶುಭದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಪಾತ್ರಕಾರ್ಯಾನುಸಾರ ಮಿಶ್ರಣಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ—ಸ್ನಾನ/ಪಾನ ಜಲಕ್ಕೆ ಶೀತಲ ಸುಗಂಧಗಳು, ಪಾದ್ಯಕ್ಕೆ ಉಶೀರ-ಚಂದನ, ಏಲಕ್ಕಿ-ಕರ್ಪೂರಾದಿ ಪುಡಿ; ಅರ್ಘ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುಶಾಗ್ರ, ಅಕ್ಷತ, ಯವ/ಗೋಧಿ/ಎಳ್ಳು, ತುಪ್ಪ, ಸಾಸಿವೆ, ಹೂವು ಮತ್ತು ಭಸ್ಮ. ಸ್ಥಳ→ರಕ್ಷಣೆ→ಪಾತ್ರ→ಜಲ→ಉಪಹಾರ ಎಂಬ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಪವಿತ್ರೀಕರಣವೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಾರ.
आवरणपूजाविधानम् / The Procedure of Āvaraṇa (Enclosure) Worship
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಉಪಮನ್ಯು ಪೂಜೆಯ ಒಂದು ತಾಂತ್ರಿಕ ಪೂರಕವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಹವಿಸ್ ಅರ್ಪಣೆ, ದೀಪದಾನ, ನೀರಾಜನಗಳ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಆವರಣ-ಅರ್ಚನೆಯನ್ನು ಯಾವಾಗ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು. ಶಿವ–ಶಿವೆಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಇಟ್ಟು ವಲಯಾಕಾರದ ಆವರಣಪೂಜೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮೊದಲ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಜಪದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮೇಣ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಐಶಾನ್ಯ, ಪೂರ್ವ, ದಕ್ಷಿಣ, ಉತ್ತರ, ಪಶ್ಚಿಮ, ಆಗ್ನೇಯ ಮೊದಲಾದ ದಿಕ್ಕುಕ್ರಮ ಉಲ್ಲೇಖಿತ; ‘ಗರ್ಭ-ಆವರಣ’ವನ್ನು ಅಂತರಂಗ ಮಂತ್ರಸಮೂಹರೂಪ ಆವರಣವೆಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೊರ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ(ಶಕ್ರ), ಯಮ, ವರುಣ, ಕುಬೇರ(ಧನದ), ಅಗ್ನಿ(ಅನಲ), ನೈಋತಿ, ವಾಯು/ಮಾರುತ ಮುಂತಾದ ಲೋಕಪಾಲರು ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸುವ ವಿಧಿ ಇದೆ. ಅಂಜಲಿ ಬದ್ಧವಾಗಿ ಸುಖಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ‘ನಮಃ’ ಸೂತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿದೇವತೆಯನ್ನು ಆವಾಹನ ಮಾಡಿ ಅರ್ಚಿಸಬೇಕು. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಇದು ಶಿವ-ಶಕ್ತಿ ಕೇಂದ್ರಿತ ವಿಶ್ವಕ್ರಮವನ್ನು ಹಂತ ಹಂತದ ಲಿಟುರ್ಗಿಕ ನಕ್ಷೆಯಾಗಿ ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
पञ्चाक्षरमाहात्म्यम् / The Greatness of the Pañcākṣarī (Five-Syllable) Mantra
ಅಧ್ಯಾಯ 26ರಲ್ಲಿ ಉಪಮನ್ಯು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ: ಇತರ ತಪಸ್ಸು ಅಥವಾ ಯಜ್ಞಮಾರ್ಗಗಳಿಗಿಂತ ಶಿವಮಂತ್ರಭಕ್ತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ, ಸುರಾಪಾನ, ಚೌರ್ಯ, ಗುರುಶಯ್ಯಾ-ಅಪರಾಧ, ಮಾತೃ‑ಪಿತೃವಧ, ವೀರಹತ್ಯೆ ಅಥವಾ ಭ್ರೂಣಹತ್ಯೆ ಮುಂತಾದ ಘೋರ ಪಾತಕಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಪರಮಕಾರಣನಾದ ಶಿವನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಂಚಾಕ್ಷರಿ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿದರೆ ಈ ಪಾಪಗಳು ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷಯವಾಗಿ, ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಹಂತ ಹಂತದ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಮುಕ್ತಿಯ ದಾರಿ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಏಕಾಂತ ಶಿವಭಕ್ತಿ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಭಿಕ್ಷಾವೃತ್ತಿಯಂತಹ ನಿಯತ ಜೀವನ—ಇವು ‘ಪತಿತ’ನೆಂದು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಿಗೂ ಸಾಕು. ಕೇವಲ ಜಲವ್ರತ, ವಾಯುಭಕ್ಷಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸುಗಳು ಮಾತ್ರ ಶಿವಲೋಕಸಾಮೀಪ್ಯವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಪಂಚಾಕ್ಷರೀಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಮಾಡಿದ ಪೂಜೆಯೂ ಮಂತ್ರಗೌರವದಿಂದ ಶಿವಧಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ—ಸರ್ವಧನವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟರೂ—ಶಿವಮೂರ್ತಿಪೂಜೆಗೆ ಸಮಾನವಲ್ಲ; ಪಂಚಾಕ್ಷರದಿಂದ ಪೂಜಿಸುವ ಭಕ್ತನು ಬಂಧಿತನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ನಂತರ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿರಲಿ, ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ರುದ್ರ/ಅರುದ್ರ ಸ್ತೋತ್ರರೂಪ, ಷಡಕ್ಷರ, ಸೂಕ್ತಮಂತ್ರ ಮುಂತಾದ ಭೇದಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ, ನಿರ್ಣಾಯಕ ಅಂಶ ಶಿವಭಕ್ತಿಯೇ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
अग्निकार्य-होमविधिः (Agnikārya and Homa Procedure)
ಅಧ್ಯಾಯ ೨೭ರಲ್ಲಿ ಉಪಮನ್ಯು ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಹೋಮವಿಧಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕುಂಡ, ಸ್ಥಂಡಿಲ, ವೇದಿ ಅಥವಾ ಕಬ್ಬಿಣ/ಹೊಸ ಶುಭ ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗ್ಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿ, ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿ, ಮೊದಲು ಮಹಾದೇವನ ಪೂಜೆ ನೆರವೇರಿಸಿ ನಂತರ ಹೋಮಾಹುತಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕುಂಡದ ಪ್ರಮಾಣ (ಒಂದು–ಎರಡು ಹಸ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ), ವೃತ್ತ ಅಥವಾ ಚತುಷ್ಕೋಣ ಆಕಾರಗಳು, ವೇದಿ–ಮಂಡಲ ನಿರ್ಮಾಣ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟದಳ ಕಮಲ, ಹಾಗೂ ಅಂಗುಲ ಪ್ರಮಾಣ (೨೪ ಅಂಗುಲ = ಒಂದು ಕರ/ಹಸ್ತ) ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ರಿಂದ ಮೂರು ಮೇಖಲಾ ವಲಯಗಳು, ಸ್ಥಿರ ಹಾಗೂ ಶೋಭನ ಮೃಣ್ಮಯ ನಿರ್ಮಿತಿ, ಯೋನಿರೂಪಗಳ ಪರ್ಯಾಯಗಳು, ದಿಕ್ಕುಸ್ಥಾಪನೆ, ಕುಂಡ/ವೇದಿಗೆ ಗೋಮಯಜಲ ಲೇಪನ ಮತ್ತು ಮಂಡಲವನ್ನು ಗೋಮಯಜಲದಿಂದ ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಮಹಾದೇವಕೇಂದ್ರಿತ ಶೈವ ಹೋಮಕ್ಕೆ ವಿಧಿ-ವಾಸ್ತು ರೂಪರೇಖೆಯಾಗಿದೆ.
नैमित्तिकविधिक्रमः (Occasional Rites and Their Procedure)
ಅಧ್ಯಾಯ ೨೮ರಲ್ಲಿ ಉಪಮನ್ಯು ಶಿವಾಶ್ರಮ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿಗೆ ನೈಮಿತ್ತಿಕ ವ್ರತ-ಆಚಾರಗಳ ವಿಧಿಕ್ರಮವನ್ನು ಶಿವಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಮಾಣಿತ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪಾಕ್ಷಿಕ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟಮಿ, ಚತುರ್ದಶಿ ಹಾಗೂ ಪರ್ವದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಯನಾಂತರ, ವಿಷುವ ಮತ್ತು ಗ್ರಹಣಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಮಾಸ ಬ್ರಹ್ಮಕೂರ್ಚವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ ಅದರಿಂದ ಶಿವಾಭಿಷೇಕ, ಉಪವಾಸ, ಮತ್ತು ಉಳಿದುದನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದು—ಇದು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಮುಂತಾದ ಘೋರ ದೋಷಗಳಿಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ತಿಂಗಳು–ನಕ್ಷತ್ರಾಧಾರಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ದಾನಗಳು: ಪೌಷದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ನೀರಾಜನ, ಮಾಘದಲ್ಲಿ ಮಘಾ ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ಘೃತ-ಕಂಬಳ ದಾನ, ಫಾಲ್ಗುಣಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹೋತ್ಸವಾರಂಭ, ಚೈತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಾ ಪೂರ್ಣಿಮೆಗೆ ದೋಲಾ ವಿಧಿ, ವೈಶಾಖದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಖಾ ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ಪುಷ್ಪೋತ್ಸವ, ಜ್ಯೇಷ್ಠದಲ್ಲಿ ಮೂಲಾ ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ಶೀತಲ ಜಲಘಟ ದಾನ, ಆಷಾಢದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಾಷಾಢಾ ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ಪವಿತ್ರಾರೋಪಣ, ಶ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಮಂಡಲಸಜ್ಜೆ, ನಂತರ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಜಲಕ್ರೀಡೆ/ಪ್ರೋಕ್ಷಣಾದಿ. ಒಟ್ಟಾರೆ ಇದು ವ್ರತ–ಪೂಜೆ–ದಾನ–ಉತ್ಸವಗಳ ಪವಿತ್ರ ಪಂಚಾಂಗ ರೂಪರೇಖೆಯಾಗಿದೆ.
काम्यकर्मविभागः — Taxonomy of Kāmya (Desire-Motivated) Śaiva Rites
ಅಧ್ಯಾಯ 29ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಉಪಮನ್ಯುವನ್ನು—ಶಿವಧರ್ಮಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ನಿತ್ಯ‑ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮಗಳೂ ಇದೆಯೇ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಪಮನ್ಯು ಫಲಗಳನ್ನು ಐಹಿಕ, ಆಮೂಷ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಉಭಯಫಲದಾಯಕವೆಂದು ವಿಭಾಗಿಸಿ, ಸಾಧನೆಯ ವಿಧಗಳನ್ನು ಕ್ರಿಯಾಮಯ, ತಪೋಮಯ, ಜಪ‑ಧ್ಯಾನಮಯ, ಸರ್ವಮಯವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ, ದಾನ, ಅರ್ಚನೆ ಮೊದಲಾದ ಕ್ರಮಗಳನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶಕ್ತಿಸಂಪನ್ನರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕ್ರಿಯಾಕರ್ಮದ ಪೂರ್ಣ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಶಕ್ತಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಶಿವನ ಆಜ್ಞೆ/ಅನುಮತಿಯೇ ಎಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿ, ಶಿವಾಜ್ಞಾಧಾರಿಯು ಕಾಮ್ಯವಿಧಿಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಶೈವರು ಮತ್ತು ಮಾಹೇಶ್ವರರು ಅಂತಃ‑ಬಹಿಃ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ, ಇಹ‑ಪರ ಎರಡೂ ಫಲ ನೀಡುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ‘ಶಿವ’ ಮತ್ತು ‘ಮಾಹೇಶ್ವರ’ ತತ್ತ್ವತಃ ಭಿನ್ನವಲ್ಲ; ಶೈವರು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಪರರು, ಮಾಹೇಶ್ವರರು ಕರ್ಮಯಜ್ಞಪರರು—ಆದ್ದರಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಒಳಮುಖವಾಗಿ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಹೊರಮುಖವಾಗಿ, ಆದರೆ ವಿಧಾನ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
द्वितीयतृतीयावरणपूजाक्रमः | The Sequence of the Second and Third Enclosure Worship (Āvaraṇa-pūjā)
ಅಧ್ಯಾಯ 30 ಶೈವ ಮಂಡಲಾರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯ ಮತ್ತು ತೃತೀಯ ಆವರಣಪೂಜೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶಿವ-ಶಿವೆಯ ಸಮೀಪ ಹೇರಂಬ ಗಣೇಶನನ್ನೂ ಷಣ್ಮುಖ ಸ್ಕಂದನನ್ನೂ ಗಂಧಾದಿ ಉಪಚಾರಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ನಂತರ ಪ್ರಥಮ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಈಶಾನ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ದಿಕ್ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇವತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯೊಡನೆ (ಸಶಕ್ತಿಕ) ಪೂಜಿಸಿ ಸದ್ಯಾಂತವರೆಗೆ ಕ್ರಮ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶಿವನಿಗೂ ಶಿವೆಯಿಗೂ ಹೃದಯಾದಿ ಷಡಂಗಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಅಗ್ನಿದಿಕ್ಕು ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಾನವಿನ್ಯಾಸಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ; ವಾಮಾದಿ ಅಷ್ಟ ರುದ್ರರು ತಮ್ಮ ವಾಮಾ-ಶಕ್ತಿಗಳೊಡನೆ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ (ಐಚ್ಛಿಕವಾಗಿ) ಪೂಜ್ಯರು. ಅನಂತರ ದ್ವಿತೀಯ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಪತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಸಹಿತ ಶಿವರೂಪಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ—ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅನಂತ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಶಿವೋತ್ತಮ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಏಕನೇತ್ರ; ಮಧ್ಯದಿಕ್ಕಿನ ಪತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಏಕರುದ್ರ, ತ್ರಿಮೂರ್ತಿ, ಶ್ರೀಕಂಠ, ಶಿಖಂಡೀಶ ಮುಂತಾದವರೂ ಶಕ್ತಿಯೊಡನೆ. ದ್ವಿತೀಯ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಸ್ವರೂಪ ರಾಜರ ಪೂಜೆ, ತೃತೀಯ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿಗಳ ಶಕ್ತಿಸಹಿತ ವಂದನೆ—ಶಕ್ತಿಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ ಪೂಜೆ ಸಂಪೂರ್ಣವೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
पञ्चावरणमार्गस्थं योगेश्वरस्तोत्रम् (Pañcāvaraṇa-mārga Stotra to Yogeśvara Śiva)
ಅಧ್ಯಾಯ 31ರಲ್ಲಿ ಉಪಮನ್ಯು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ, ಪಂಚಾವರಣ-ಮಾರ್ಗದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಉಪದಿಷ್ಟವಾದ ‘ಯೋಗೇಶ್ವರ ಶಿವ’ನ ಪವಿತ್ರ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲಿ ‘ಜಯ ಜಯ’ ಮತ್ತು ‘ನಮಃ’ ಎಂಬ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಶಿವನ ಘನ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಶಿವನು ಜಗತ್ತಿನ ಏಕಾಧಿಪತಿ, ಸ್ವತಃ ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯಸ್ವರೂಪ, ವಾಣಿ-ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅತೀತವಾದ ಪರತತ್ತ್ವ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ—ಅವನು ನಿರಂಜನ, ನಿರಾಧಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ಸರ್ವಾಧಾರ, ನಿಷ್ಕಾರಣೋದಯ, ನಿರಂತರ ಪರಮಾನಂದ, ಮೋಕ್ಷ-ಶಾಂತಿಯ ಪರಮ ಕಾರಣ. ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆ, ಅಪ್ರತಿಹತ ಶಕ್ತಿ, ಅತುಲ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಅವಿನಾಶಿತ್ವಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪಠನ-ಲಿತುರಗಿಯಾಗಿ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಾಂತಸಾರವಾಗಿ ಭಕ್ತನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪದರಪದರವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ನಡೆಸಿ ಕರ್ಮಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಫಲಸಿದ್ಧಿಯತ್ತ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.
मन्त्रसिद्धिः, प्रतिबन्धनिरासः, श्रद्धा-नियमाः (Mantra Efficacy, Removal of Obstacles, and the Role of Faith/Discipline)
ಅಧ್ಯಾಯ 32ರಲ್ಲಿ ಉಪಮನ್ಯು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, ಇಹ-ಪರ ಯಶಸ್ಸು ನೀಡುವ ಸಾಧನೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿವರಣೆಯಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ, ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ ಶೈವ ಫಲಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಪೂಜೆ, ಹೋಮ, ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನಗಳ ಸಂಯುಕ್ತ ಶಿಸ್ತನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ತಿಳಿದ ಸಾಧಕನು ಮಂತ್ರ-ಸಂಸಾಧನ/ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು; ಅದನ್ನಾಧರಿಸಿ ಮಾತ್ರ ಕರ್ಮ ಫಲಪ್ರದವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ‘ಪ್ರತಿಬಂಧ’ ಎಂಬ ಅದೃಷ್ಟವಾದ, ಬಲಿಷ್ಠ ಅಡಚಣೆಗಳ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತದೆ—ಮಂತ್ರ ಸಿದ್ಧವಾದರೂ ಫಲವನ್ನು ತಡೆಯಬಹುದು. ಅಡಚಣೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಂಡರೆ ಆತುರಪಡದೆ ಶಕುನಾದಿ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ-ಶಮನಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ತಪ್ಪು ವಿಧಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಮೋಹದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳು ನಿಷ್ಫಲವಾಗಿ ಲೋಕನಿಂದೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ದೃಷ್ಟಫಲ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಶ್ರದ್ಧಾಭಾವ—ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ಫಲ ಸಿಗದು. ದೋಷ ದೇವತೆಯಲ್ಲ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವವರು ಫಲವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಅಡಚಣೆ ನಿವಾರಣೆಯಾದ ಸಿದ್ಧ ಸಾಧಕನು ವಿಶ್ವಾಸ-ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇಚ್ಛೆಯಿದ್ದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಯತ ಆಹಾರ (ರಾತ್ರಿ ಹವಿಷ್ಯ, ಪಾಯಸ, ಹಣ್ಣು) ಪಾಲಿಸಿ ಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆಯಬಹುದು.
केवलामुष्मिकविधिः — The Rite for Exclusive Otherworldly Attainment (Liṅga-Abhiṣeka and Padma-Pūjā Protocol)
ಉಪಮನ್ಯು ತ್ರಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಾನವಿಲ್ಲದ, ಸಂಪೂರ್ಣ ‘ಅಮುಷ್ಮಿಕ’ (ಪರಲೋಕಸಾಧಕ) ವಿಧಿಯೆಂದು ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವ್ರತವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ—ಈ ವ್ರತವನ್ನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ರುದ್ರ; ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಲೋಕಪಾಲರು; ಸೂರ್ಯಾದಿ ನವಗ್ರಹಗಳು; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ-ವಸಿಷ್ಠಾದಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ ಮಹರ್ಷಿಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಶಿವಭಕ್ತ ಋಷಿಗಳು (ಶ್ವೇತ, ಅಗಸ್ತ್ಯ, ದಧೀಚಿ) ಆಚರಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂದೀಶ್ವರ, ಮಹಾಕಾಲ, ಭೃಂಗೀಶ ಮೊದಲಾದ ಗಣೇಶ್ವರರು, ಮತ್ತು ದೈತ್ಯರು, ಶೇಷಾದಿ ಮಹಾನಾಗರು, ಸಿದ್ಧರು, ಯಕ್ಷರು, ಗಂಧರ್ವರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಭೂತ-ಪಿಶಾಚರು ಕೂಡ ಇದನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ವ್ರತದಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ದೇವರುಗಳು ‘ದೇವತ್ವ’ದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾಗುತ್ತಾರೆ—ಬ್ರಹ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವ, ವಿಷ್ಣು ವಿಷ್ಣುತ್ವ, ರುದ್ರ ರುದ್ರತ್ವ, ಇಂದ್ರ ಇಂದ್ರತ್ವ, ಗಣೇಶ ಗಣೇಶತ್ವ. ನಂತರ ವಿಧಿ—ಶ್ವೇತಚಂದನಸುಗಂಧಿತ ಜಲದಿಂದ ಲಿಂಗಾಭಿಷೇಕ, ಅರಳಿದ ಬಿಳಿ ಪದ್ಮಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಮತ್ತು ಯಥಾಲಕ್ಷಣ ಸುಂದರ ಪದ್ಮಾಸನ ನಿರ್ಮಾಣ; ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದರೆ ಸ್ವರ್ಣ-ರತ್ನಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಕೇಸರಜಾಲದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವುದು।
लिङ्गप्रतिष्ठा-माहात्म्यम् / The Greatness of Liṅga Installation
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಹಾಗೂ ಬೇರ/ಪ್ರತಿಮೆ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಫಲಕೊಡುವ ವಿಧಿಯಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ನಿತ್ಯ, ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಕಾಮ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಲಭಿಸುತ್ತವೆ. ಉಪಮನ್ಯು—“ಜಗತ್ತು ಲಿಂಗಮಯ; ಎಲ್ಲವೂ ಲಿಂಗದಲ್ಲೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ; ಲಿಂಗ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾದಾಗ ಸ್ಥಿರತೆ, ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಮಂಗಳ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ” ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಲಿಂಗದ ಸ್ವರೂಪ, ಮಹೇಶ್ವರನ ‘ಲಿಂಗೀ’ಭಾವ ಮತ್ತು ಶಿವನು ಲಿಂಗರೂಪದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಪೂಜ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ವಿವರವಾಗುತ್ತದೆ. ಲಿಂಗವು ಅವ್ಯಕ್ತ, ತ್ರಿಗುಣಸಂಬಂಧ ಮೂಲ, ಸೃಷ್ಟಿ-ಲಯ ಕಾರಣ, ಅನಾದಿ-ಅನಂತ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಉಪಾದಾನಕಾರಣ; ಆ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿ/ಮಾಯೆಯಿಂದ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಶುದ್ಧ-ಅಶುದ್ಧ-ಶುದ್ಧಾಶುದ್ಧ ಭೇದಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ನಿರೂಪಿತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಹ-ಪರ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಲಿಂಗ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಅದು ಶಿವಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಪುನಃ ಆಧಾರಗೊಳಿಸುವ ಮಹಾಕ್ರಿಯೆ.
प्रणवविभागः—वेदस्वरूपत्वं लिङ्गे च प्रतिष्ठा (The Division of Oṃ, Its Vedic Forms, and Its Placement in the Liṅga)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಣವ (ಓಂ) ಅನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ/ಶಿವನ ಪರಮ ನಾದಚಿಹ್ನವಾಗಿಯೂ ವೇದಪ್ರಕಟನೆಯ ಬೀಜವಾಗಿಯೂ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉಪಮನ್ಯು ‘ಓಂ’ಚಿಹ್ನಿತ ಅನುರಣಿತ ಧ್ವನಿಯ ಅವತರಣೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ರಜಸ್-ತಮಸ್ ಆವರಣದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಮೊದಲಿಗೆ ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾರರು. ನಂತರ ಏಕಾಕ್ಷರವನ್ನು ನಾಲ್ಕಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಅ, ಉ, ಮ (ಮೂರು ಮಾತ್ರೆಗಳು) ಮತ್ತು ನಾದರೂಪ ಅರ್ಧಮಾತ್ರೆ. ಇವು ಲಿಂಗದ ಸ್ಥಳಪ್ರತೀಕಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ—ಅ ದಕ್ಷಿಣ, ಉ ಉತ್ತರ, ಮ ಮಧ್ಯ; ನಾದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣೀಯ. ಹಾಗೆಯೇ ವೇದಗಳೊಂದಿಗೆ—ಅ=ಋಗ್ವೇದ, ಉ=ಯಜುರ್ವೇದ, ಮ=ಸಾಮವೇದ, ನಾದ=ಅಥರ್ವವೇದ. ಗುಣಗಳು, ಸೃಷ್ಟಿಕಾರ್ಯಗಳು, ತತ್ತ್ವಗಳು, ಲೋಕಗಳು, ಕಲಾ/ಅಧ್ವ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಿಸದೃಶ ಶಕ್ತಿಗಳ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಪದರಪದರವಾಗಿ ತೋರಿಸಿ ಮಂತ್ರ-ವೇದ-ವಿಶ್ವರಚನೆಯನ್ನು ಶೈವ ತತ್ತ್ವದೊಳಗೆ ಪರಸ್ಪರಾರ್ಥಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ।
लिङ्ग-बेर-प्रतिष्ठाविधिः / The Procedure for Installing the Liṅga and the Bera (Icon)
ಅಧ್ಯಾಯ 36 ಉಪದೇಶರೂಪ ಸಂವಾದವಾಗಿದೆ. ಕೃಷ್ಣನು ಶಿವೋಕ್ತ ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಬೇರು (ಪ್ರತಿಮೆ) ಎರಡಕ್ಕೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾವಿಧಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಉಪಮನ್ಯು ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಶುಭವರ್ಜಿತ ಶುಭ ದಿನ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ) ಆಯ್ಕೆ, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಮಾಣದಂತೆ ಲಿಂಗ ನಿರ್ಮಾಣ, ಭೂಮಿಪರೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ಶುಭ ಸ್ಥಳನಿರ್ಣಯ. ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಉಪಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಗಣೇಶಪೂಜೆ, ನಂತರ ಸ್ಥಳಶುದ್ಧಿ ಮಾಡಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ನಾನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದು. ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಸ್ವರ್ಣಲೇಖನಿಯಿಂದ ಕುಂಕುಮಾದಿ ರಂಜಕದಿಂದ ರೇಖಾಂಕನ/ಅಂಕನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಪಿಂಡಿಕೆಯನ್ನು ಮಣ್ಣು-ನೀರು ಮಿಶ್ರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಪಂಚಗವ್ಯದಿಂದ ಶೋಧಿಸಿ ವೇದಿಕಾಸಹಿತ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ದಿವ್ಯ ಜಲಾಶಯಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದು ಅಧಿವಾಸಾರ್ಥ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಧಿವಾಸಮಂಡಪವು ತೋರಣ, ಆವರಣ, ದರ್ಭಮಾಲೆ, ಅಷ್ಟದಿಗ್ಗಜ, ಅಷ್ಟ ದಿಕ್ಪಾಲ ಕಲಶ, ಅಷ್ಟಮಂಗಳ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಸಜ್ಜಿತ; ದಿಕ್ಪಾಲಪೂಜೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಮಲಾಸನಚಿಹ್ನಿತ ವಿಶಾಲ ಪೀಠವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಶುದ್ಧಿ, ದಿಕ್ಕು ಮತ್ತು ದೇವಕ್ರಮದ ನಿಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಮುಂದಿನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಕ್ರಮ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ.
योगप्रकारनिर्णयः (Classification and Definition of Yoga)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ‘ಪರಮ-ದುರ್ಲಭ’ ಯೋಗದ ನಿಖರ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅಧಿಕಾರ, ಅಂಗಗಳು, ವಿಧಿ, ಪ್ರಯೋಜನ ಮತ್ತು ಮರಣಕಾರಣಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ—ಸಾಧಕನು ಆತ್ಮವಿನಾಶವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ ತ್ವರಿತ ಫಲ ಪಡೆಯಲು. ಉಪಮನ್ಯು ಶೈವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯೋಗವನ್ನು ಶಿವನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತದ ದೃಢ ವೃತ್ತಿ ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಂತರಂಗದ ಚಂಚಲ ವೃತ್ತಿಗಳ ನಿಯಮನದ ಬಳಿಕ ಮನಸ್ಸು ಶಿವನಿಷ್ಠವಾಗುವುದು ಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಯೋಗದ ಐದು ವಿಧಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ—ಮಂತ್ರಯೋಗ, ಸ್ಪರ್ಶಯೋಗ (ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸಂಬಂಧಿತ), ಭಾವಯೋಗ, ಅಭಾವಯೋಗ ಮತ್ತು ಪರಮ ಮಹಾಯೋಗ. ಮಂತ್ರಜಪ-ಅರ್ಥಚಿಂತನೆ, ಪ್ರಾಣನಿಯಮ, ಭಾವಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ದೃಶ್ಯಪ್ರಪಂಚದ ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಯ—ಇವುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಆಧಾರಿತ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಲೀನತೆವರೆಗೆ ಯೋಗವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಉಪಮನ್ಯು ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸಿಗಳ ಎದುರು ಬರುವ ಅಂತರಾಯಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವಿವೇಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಹತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಆಲಸ್ಯ, ತೀವ್ರ ರೋಗ, ಪ್ರಮಾದ, ಮಾರ್ಗ ಅಥವಾ ಸಾಧನಾಸ್ಥಳದ ಕುರಿತು ಸಂಶಯ, ಚಿತ್ತದ ಅಸ್ಥಿರತೆ, ಅಶ್ರದ್ಧೆ, ವಿಪರ್ಯಯ (ತಲೆಕೆಳಗಿನ ನಿರ್ಣಯ), ದುಃಖ, ದೌರ್ಮನಸ್ಯ/ನಿರಾಶೆ, ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಷೇಪ. ನಂತರ ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ರೋಗ ದೇಹ-ಕರ್ಮ ಕಾರಣಗಳಿಂದ, ಸಂಶಯ ಪರ್ಯಾಯಗಳ ನಡುವೆ ವಿಭಜಿತ ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಅಸ್ಥಿರತೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಆಧಾರಾಭಾವದಿಂದ, ಅಶ್ರದ್ಧೆ ಯೋಗಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಭಾವಶೂನ್ಯತೆಯಿಂದ, ವಿಪರ್ಯಯ ತಪ್ಪು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ದುಃಖವನ್ನು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ, ಆಧಿಭೌತಿಕ, ಆಧಿದೈವಿಕ ಎಂದು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಿರಾಶೆ ವಿಫಲ ಕಾಮನೆಯಿಂದ, ವಿಕ್ಷೇಪ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಚದುರಿಕೆಯಿಂದ. ಈ ವಿಘ್ನಗಳು ಶಮನವಾದ ಬಳಿಕ ಯೋಗಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಯ ಸಮೀಪತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ‘ದೈವ’ ಉಪಸರ್ಗಗಳೂ ಕಾಣಬಹುದು; ತಪ್ಪಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿದರೆ ಅವೇ ವ್ಯತ್ಯಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಆರು ಉಪಸರ್ಗಗಳು—ಪ್ರತಿಭಾ, ಶ್ರವಣ, ವಾರ್ತಾ, ದರ್ಶನ, ಆಸ್ವಾದ, ವೇದನಾ. ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಾರ—ವಿಘ್ನ-ಉಪಸರ್ಗಗಳ ವಿವೇಕದಿಂದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷ್ಯದತ್ತ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದು.
ध्यानप्रकारनिर्णयः / Determination of the Modes of Meditation (on Śrīkaṇṭha-Śiva)
ಅಧ್ಯಾಯ 39ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕಂಠ-ಶಿವನನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಸಾಧನೆಯಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉಪಮನ್ಯು ಹೇಳುವಂತೆ, ಯೋಗಿಗಳು ಶ್ರೀಕಂಠನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಸ್ಮರಣಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ತಕ್ಷಣ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು ಸ್ಥೂಲ (ವಿಷಯಾಧಾರಿತ) ಧ್ಯಾನ, ನಂತರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಷಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳ ಭೇದವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಿವನ ನೇರ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಲಭಿಸುತ್ತವೆ; ಇತರ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿದರೂ ಒಳಗಿನ ಸೂಚ್ಯವಾಗಿ ಶಿವರೂಪಸ್ಮರಣವನ್ನೇ ಆಧಾರವಾಗಿಡಬೇಕು. ಧ್ಯಾನವು ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದು—ಸವಿಷಯದಿಂದ ನಿರ್ವಿಷಯದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವುದು. ‘ನಿರ್ವಿಷಯ’ವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಸಂತತಿ ಎಂಬ ನಿರಂತರ ಪ್ರವಾಹವಾಗಿ, ನಿರಾಕಾರ ಆತ್ಮಬೋಧದ ಕಡೆಗೆ ವಾಲುವ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಬೀಜ-ನಿರ್ಬೀಜ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಬೀಜ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಬೀಜವನ್ನು ಸಮಗ್ರಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ ಶಾಂತಿ ಮೊದಲಾದ ಕ್ರಮಫಲಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿವೆ.
अवभृथस्नान-तीर्थयात्रा-तेजोदर्शनम् | Avabhṛtha Bath, Tīrtha-Pilgrimage, and the Vision of Divine Radiance
ಅಧ್ಯಾಯ 40ರಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ವಿಧಿ-ಅನುಷ್ಠಾನ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಕಥನ ಬರುತ್ತದೆ. ಸೂತನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಯಾದವ ಮತ್ತು ಉಪಮನ್ಯು ಸಂಬಂಧಿತ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಮುನಿಸಭೆಗೆ ತಿಳಿಸಿ ವಾಯು ಅಂತರ್ಧಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದ ಋಷಿಗಳು ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸತ್ರಯಾಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅವಭೃತಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ದೇವಿ ಸರಸ್ವತಿ ಮಧುರ ಜಲಗಳೊಂದಿಗೆ ಶುಭ ನದಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರकटವಾಗಿ ವಿಧಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ನೆರವಾಗುತ್ತಾಳೆ; ಋಷಿಗಳು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಸಂಬಂಧಿತ ಜಲಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ, ಹಿಂದಿನ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ವಾರಾಣಸಿಯ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಿಮವತದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ಭಾಗೀರಥಿ (ಗಂಗಾ)ಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತಾರೆ. ವಾರಾಣಸಿಗೆ ತಲುಪಿ ಉತ್ತರवाहಿನೀ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅವಿಮುಕ್ತೇಶ್ವರ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೊರಡುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕೋಟಿ ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸುವ ಅತಿಶಯ ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ಭಸ್ಮಲೇಪಿತ ಪಾಶುಪತ ಸಿದ್ಧರು ನೂರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದು ಆ ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗುವುದು ಪರಮ ಶೈವಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಶಿವಶಕ್ತಿಯ ಅತೀತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
स्कन्दसरः (Skandasara) — तीर्थवर्णनम् / Description of the Skandasara Sacred Lake
ಅಧ್ಯಾಯ 41ರಲ್ಲಿ ಸೂತರು ತೀರ್ಥಕೇಂದ್ರಿತ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಸ್ಕಂದಸರಃ’ ಎಂಬ ಪವಿತ್ರ ಸರೋವರವು ಸಮುದ್ರದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದರೂ ಅದರ ಜಲವು ಮಧುರ, ಶೀತಲ, ನಿರ್ಮಲ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸ್ಫಟಿಕದಂತ ತೀರಗಳು, ಋತುಪುಷ್ಪಗಳು, ಕಮಲಗಳು ಹಾಗೂ ಜಲಸಸ್ಯಗಳು, ಮೇಘದಂತ ಅಲೆಗಳು ಸೇರಿ ‘ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಆಕಾಶ’ದಂತೆ ದಿವ್ಯ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಮುನಿಗಳು ಮತ್ತು ಮುನಿಕುಮಾರರು ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಜಲ ಸಂಗ್ರಹ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಭಸ್ಮಧಾರಣೆ, ತ್ರಿಪುಂಡ್ರ, ಶ್ವೇತವಸ್ತ್ರ, ನಿಯತಾಚಾರ ಇವು ಶೈವ ತಪಸ್ವಿ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಘಟ, ಕಲಶ, ಕಮಂಡಲು, ಎಲೆಪಾತ್ರೆ ಮುಂತಾದ ಜಲವಾಹಕ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಜಲಸಂಗ್ರಹದ ಉದ್ದೇಶಗಳು—ತಮಗಾಗಿ, ಇತರರಿಗಾಗಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ—ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳ → ಆಚಾರನಿಯಮ → ತೀರ್ಥಜಲದ ಪುಣ್ಯವ್ಯವಹಾರ ಎಂಬ ಕ್ರಮವು ಶಿವಕೇಂದ್ರಿತ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.