पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship

Verse 1

उपमन्युरुवाच । व्याख्यां पूजाविधानस्य प्रवदामि समासतः । शिवशास्त्रे शिवेनैव शिवायै कथितस्य तु

ಉಪಮನ್ಯು ಹೇಳಿದರು—ಶಿವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಶಿವನು ಶಿವಾ (ಪಾರ್ವತಿ)ಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಪೂಜಾವಿಧಾನದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ನಾನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

Verse 2

अंगमभ्यंतरं यागमग्निकार्यावसानकम् । विधाय वा न वा पश्चाद्बहिर्यागं समाचरेत्

ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯದಿಂದ ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುವ ಯಾಗದ ಅಂಗರೂಪವಾದ ಅಂತರ್ಯಾಗವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ ಬಳಿಕ—ಅಥವಾ ನೆರವೇರಿಸದೇ ಇದ್ದರೂ—ನಂತರ ಬಾಹ್ಯ ಯಾಗವನ್ನೂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸಬೇಕು.

Verse 3

तत्र द्रव्याणि मनसा कल्पयित्वा विशोध्य च । ध्यात्वा विनायकं देवं पूजयित्वा विधानतः

ಅಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯ ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಿ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ, ದೇವ ವಿನಾಯಕನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು; ಮತ್ತು ವಿಧಾನದಂತೆ ಆ ದೇವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು.

Verse 4

दक्षिणे चोत्तरे चैव नंदीशं सुयशं तथा । आराध्य मनसा सम्यगासनं कल्पयेद्बुधः

ಬಲದಲ್ಲಿಯೂ ಎಡದಲ್ಲಿಯೂ, ಜ್ಞಾನಿ ಸಾಧಕನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ನಂದೀಶ್ವರನನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್ಗా ಆರಾಧಿಸಬೇಕು; ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ನಂತರ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪೂಜಾಸನವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಬೇಕು.

Verse 5

आराधनादिकैर्युक्तस्सिंहयोगासनादिकम् । पद्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्

ಆರಾಧನೆ ಮೊದಲಾದ ಅನುಬಂಧ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಸಿಂಹಯೋಗಾಸನಾದಿ ಆಸನಗಳನ್ನು, ಅಥವಾ ನಿರ್ಮಲ ಪದ್ಮಾಸನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕು—ತತ್ತ್ವತ್ರಯ (ಪತಿ, ಪಶು, ಪಾಶ) ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸಮನ್ವಿತನಾಗಿ।

Verse 6

तस्योपरि शिवं ध्यायेत्सांबं सर्वमनोहरम् । सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वावयवशोभनम्

ಅದರ ಮೇಲಾಗಿ ಅಂಬಾ (ಉಮಾ) ಸಹಿತನಾದ ಸರ್ವಮನೋಹರ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು—ಸರ್ವ ಶುಭಲಕ್ಷಣಸಂಪನ್ನನಾಗಿ, ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವನಾಗಿ।

Verse 7

सर्वातिशयसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । रक्तास्यपाणिचरणं कुंदचंद्रस्मिताननम्

ಅವನು ಸರ್ವಾತಿಶಯಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಸರ್ವಾಭರಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಅವನ ಮುಖ, ಕೈಗಳು ಮತ್ತು ಪಾದಗಳು ರಕ್ತಿಮವಾಗಿದ್ದು, ಕುಂದಪುಷ್ಪ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನಂತೆ ನಗುವ ಮುಖವು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು।

Verse 8

शुद्धस्फटिकसंकाशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम् । चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचंद्रकलाधरम्

ಅವರು ಶುದ್ಧ ಸ್ಫಟಿಕದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ, ಅರಳಿದ ಪದ್ಮದಂತೆ ತ್ರಿನೇತ್ರ; ಚತುರ್ಭುಜ, ಉದಾರ ಅಂಗಗಳವರು, ಮನೋಹರ ಚಂದ್ರಕಲಾಧಾರಿ—ಇಂತಹ ಸಗುಣ ಶಿವನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಬೇಕು।

Verse 9

वरदाभयहस्तं च मृगटंकधरं हरम् । भुजंगहारवलयं चारुनीलगलांतरम्

ವರ ಹಾಗೂ ಅಭಯ ನೀಡುವ ಹಸ್ತಗಳಿರುವ ಹರನು; ಮೃಗ ಮತ್ತು ಟಂಕ (ಪರಶು) ಧರಿಸಿದವನು; ಭುಜಂಗವನ್ನು ಹಾರವಾಗಿಯೂ ವಲಯವಾಗಿಯೂ ಧರಿಸಿದವನು; ಮನೋಹರ ನೀಲಕಂಠಚಿಹ್ನದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ ಶಿವನನ್ನು ಅವನು ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದನು।

Verse 10

सर्वोपमानरहितं सानुगं सपरिच्छदम् । ततः संचिंतयेत्तस्य वामभागे महेश्वरीम्

ಅವನು ಎಲ್ಲ ಉಪಮಾನಗಳಿಗೂ ಅತೀತನಾದ ಆ ದೇವನನ್ನು—ಅನುಚರರು ಹಾಗೂ ದಿವ್ಯ ಪರಿಕರಗಳೊಂದಿಗೆ—ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು; ನಂತರ ಅವನ ವಾಮಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಹೇಶ್ವರಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು.

Verse 11

प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम् । पूर्णचंद्राभवदनां नीलकुंचितमूर्धजाम्

ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಅರಳಿದ ನೀಲೋತ್ಪಲದ ದಳಗಳಂತೆ ದೀರ್ಘವೂ ವಿಶಾಲವೂ ಆಗಿದ್ದವು; ಮುಖ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು; ಕೂದಲು ಕಪ್ಪಾಗಿ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕುಂಚಿತವಾಗಿತ್ತು.

Verse 12

नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्धकृतशेखराम् । अतिवृत्तघनोत्तुंगस्निग्धपीनपयोधराम्

ಅವಳು ನೀಲೋತ್ಪಲದ ದಳದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು; ಅರ್ಧಚಂದ್ರವನ್ನು ಶಿರೋಭೂಷಣವಾಗಿ ಧರಿಸಿದ್ದಳು; ಅವಳ ವಕ್ಷಸ್ಥಲ ಅತ್ಯಂತ ಪೂರ್ಣ—ವೃತ್ತ, ಉನ್ನತ, ಘನ, ಸ್ನಿಗ್ಧ ಮತ್ತು ದೃಢ—ಮಂಗಳಮಯ ಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು.

Verse 13

तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मवराम्बराम् । सर्वाभरणसंपन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम्

ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಕಂಡನು—ಸಣ್ಣ ನಡುಮೆಯುಳ್ಳ, ವಿಶಾಲ ನಿತಂಬಗಳುಳ್ಳವಳನ್ನು; ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪೀತಾಂಬರ ಧರಿಸಿದವಳನ್ನು; ಸರ್ವಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ, ಲಲಾಟತಿಲಕದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನಳಾಗಿ।

Verse 14

विचित्रपुष्पसंकीर्णकेशपाशोपशोभिताम् । सर्वतो ऽनुगुणाकारां किंचिल्लज्जानताननाम्

ಅವಳ ಕೇಶಪಾಶವು ವಿಚಿತ್ರವರ್ಣದ ಪುಷ್ಪಗುಚ್ಛಗಳಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅವಳ ಆಕಾರವು ಸಮಂಜಸ ಹಾಗೂ ಸೌಹಾರ್ದಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದು, ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಅವಳ ಮುಖ ಸ್ವಲ್ಪ ತಗ್ಗಿತ್ತು।

Verse 15

हेमारविंदं विलसद्दधानां दक्षिणे करे । दंडवच्चापरं हस्ते न्यस्यासीनां महासने

ಅವಳು ಮಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಆಸೀನಳಾಗಿ, ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣಪದ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಧರಿಸಿದ್ದಳು; ಇನ್ನೊಂದು ಕೈಯನ್ನು ದಂಡದಂತೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲಸಿಸಿದ್ದಳು.

Verse 16

पाशविच्छेदिकां साक्षात्सच्चिदानंदरूपिणीम् । एवं देवं च देवीं च ध्यात्वासनवरे शुभे

ಪಾಶಗಳನ್ನು ಛೇದಿಸುವ ಸాక్షಾತ್ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಸ್ವರೂಪಿಣಿಯಾದ ದೇವಿಯನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ದೇವ-ದೇವಿಯರನ್ನು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ಶುಭವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು.

Verse 17

सर्वोपचारवद्भक्त्या भावपुष्पैस्समर्चयेत् । अथवा परिकल्प्यैवं मूर्तिमन्यतमां विभोः

ಎಲ್ಲಾ ಉಪಚಾರಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದಂತೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ, ಭಾವಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸಮರ್ಚಿಸಬೇಕು. ಅಥವಾ ಹೀಗೆ ಪರಿಕಲ್ಪಿಸಿ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ವಿಭುವಿನ ಇಷ್ಟವಾದ ಯಾವುದೇ ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಬಹುದು.

Verse 18

शैवीं सदाशिवाख्यां वा तथा माहेश्वरीं पराम् । षड्विंशकाभिधानां वा श्रीकंठाख्यामथापि वा

ಅದನ್ನು ‘ಶೈವೀ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಿ ಅಥವಾ ‘ಸದಾಶಿವ’ ಎಂದು ನಾಮಧೇಯ ಮಾಡಲಿ; ಪರಮ ‘ಮಾಹೇಶ್ವರೀ’ ಎಂದು ಆರಾಧಿಸಲಿ; ಅಥವಾ ‘ಷಡ್ವಿಂಶಕ’ (ಇಪ್ಪತ್ತಾರು ತತ್ತ್ವಗಳು) ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದಾಗಿ ಹೇಳಲಿ; ‘ಶ್ರೀಕಂಠ’ ಎಂದೂ ಸಂಬೋಧಿಸಲಿ—ಈ ಪವಿತ್ರ ನಾಮಗಳಿಂದ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಡುವವನು ಅದೇ ಮಹೇಶ್ವರನೇ।

Verse 19

मन्त्रन्यासादिकां चापि कृत्वा स्वस्यां तनौ यथा । अस्यां मूर्तौ मूर्तिमंतं शिवं सदसतः परम्

ವಿಧಿಯಂತೆ ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರನ್ಯಾಸಾದಿಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಈ ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲೇ ವಿರಾಜಮಾನನಾದ ಶಿವನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು—ಅನುಗ್ರಹಾರ್ಥ ಸಕಾರನಾದರೂ, ವ್ಯಕ್ತ-ಅವ್ಯಕ್ತ ಎರಡಕ್ಕೂ ಅತೀತನಾದ ಪರಮನು ಅವನೇ।

Verse 20

ध्यात्वा बाह्यक्रमेणैव पूजां निर्वर्तयेद्धिया । समिदाज्यादिभिः पश्चान्नाभौ होमं च भावयेत्

ಮೊದಲು ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಿ, ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಹ್ಯಕ್ರಮದಂತೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಸಮಿಧೆ, ತುಪ್ಪ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮವನ್ನೂ ಭಾವಿಸಬೇಕು—ಅಂತರಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಹುತಿ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು।

Verse 21

भ्रूमध्ये च शिवं ध्यायेच्छुद्धदीपशिखाकृतिम् । इत्थमंगे स्वतंत्रे वा योगे ध्यानमये शुभे

ಭ್ರೂಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ದೀಪಶಿಖೆಯ ರೂಪದ ಶಿವನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು. ಈ ರೀತಿಯ ಧ್ಯಾನಮಯ ಶುಭಯೋಗದಲ್ಲಿ, ಅಂಗಾಧಾರದಿಂದಲೂ ಅಥವಾ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿಯೂ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬಹುದು।

Verse 22

अग्निकार्यावसानं च सर्वत्रैव समो विधिः । अथ चिंतामयं सर्वं समाप्याराधनक्रमम्

ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯದ ಸಮಾಪನ ವಿಧಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಮಾನವೇ. ಅನಂತರ ಧ್ಯಾನಮಯವಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆರಾಧನಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಮುಗಿಸಬೇಕು.

Verse 23

लिंगे च पूजयेद्देवं स्थंडिले वानले ऽपि वा

ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ಅಥವಾ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಂಡಿಲ ವೇದಿಯ ಮೇಲೆಯೂ, ಪಾವನ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿಯೂ, ಯಥಾಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಅರ್ಚನೆ ಮಾಡಬೇಕು.