विभूतिविस्तरप्रश्नः / Inquiry into the Expansion of Śiva’s Vibhūti
ಅಧ್ಯಾಯ 1 ಶಿವಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ—ಗೌರಿಯ ಸ್ತನಗಳಿಂದ ಬಂದ ಕೇಸರಿ ಗುರುತು ಶಿವನ ವಕ್ಷಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಅಂಕಿತವಾಗಿರುವ ದಿವ್ಯ ಚಿತ್ರಣ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ತತ್ತ್ವಕೇಂದ್ರಿತತೆಯನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂತನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಉಪಮನ್ಯು ಶಿವಾನುಗ್ರಹವನ್ನು ಪಡೆದ ಬಳಿಕ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ವ್ರತಾಚರಣೆಯಿಂದ ಎದ್ದು ವಾಯುದೇವನು ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದ ಋಷಿಸಭೆಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ಋಷಿಗಳು ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ ಸಭಾಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಲೋಕಪೂಜಿತ ವಾಯು ಸುಖವಾಗಿ ಕುಳಿತು ಪ್ರಭುವಿನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಸರ್ವಜ್ಞನೂ ಅಜೇಯನೂ ಆದ ಮಹಾದೇವನ ಶರಣು ಪಡೆದು—ಚರಾಚರ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತೇ ಶಿವನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಂಗಳವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶುದ್ಧ ಋಷಿಗಳು ‘ವಿಭೂತಿವಿಸ್ತಾರ’ವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳಿ, ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಉಪಮನ್ಯುವಿನ ತಪಸ್ಸು, ಪಾಶುಪತ ವ್ರತಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ವಾಸುದೇವ ಕೃಷ್ಣಾದಿ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಕಥಾಭೂಮಿಕೆಯಿಂದ ಮುಂದಾಗಿ ಶಿವಪ್ರಕಟಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿವರಣೆಗೂ, ಅವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಸಾಧನಮಾರ್ಗಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೂ ಸೇತುವೆಯಾಗುತ್ತದೆ।
Shlokas
Verse 1
ॐ । नमस्समस्तसंसारचक्रभ्रमणहेतवे । गौरीकुचतटद्वन्द्वकुंकुमांकितवक्षसे
ಓಂ। ಸಮಸ್ತ ಸಂಸಾರಚಕ್ರದ ಭ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ಗೌರಿಯ ಕುಚತಟದ್ವಯದ ಕುಂಕುಮದಿಂದ ಅಂಕಿತವಾದ ವಿಶಾಲ ವಕ್ಷಸ್ಥಲವಿರುವವನಿಗೆ ವಂದನೆ।
Verse 2
सूत उवाच । उक्त्वा भगवतो लब्धप्रसादादुपमन्युना । नियमादुत्थितो वायुर्मध्ये प्राप्ते दिवाकरे
ಸೂತನು ಹೇಳಿದರು—ಉಪಮನ್ಯು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಪಡೆದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮುಗಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಎದ್ದ ವಾಯುದೇವನು, ಸೂರ್ಯನು ಮಧ್ಯಾಹ್ನಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು।
Verse 3
ऋषयश्चापि ते सर्वे नैमिषारण्यवासिनः । अथायमर्थः प्रष्टव्य इति कृत्वा विनिश्चयम्
ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ ಆ ಎಲ್ಲಾ ಋಷಿಗಳು—“ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಈಗಲೇ ಕೇಳಬೇಕು” ಎಂದು ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಮುಂದಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾದರು।
Verse 4
कृत्वा यथा स्वकं कृत्यं प्रत्यहं ते यथा पुरा । भगवंतमुपायांतं समीक्ष्य समुपाविशन्
ಅವರು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಹಿಂದಿನಂತೆ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಭಗವಂತನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ನಂತರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರು।
Verse 5
अथासौ नियमस्यांते भगवानम्बरोद्भवः । मध्ये मुनिसभायास्तु भेजे कॢप्तं वरासनम्
ನಿಯಮದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಆಕಾಶೋದ್ಭವ ಭಗವಂತನು, ಮುನಿಸಭೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದನು।
Verse 6
सुखासनोपविष्टश्च वायुर्लोकनमस्कृतः । श्रीमद्विभूतिमीशस्य हृदि कृत्वेदमब्रवीत्
ಸുഖಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ, ಲೋಕಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕೃತನಾದ ವಾಯು, ಈಶನ ಶ್ರೀಮದ್ವಿಭೂತಿಯನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿ, ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು।
Verse 7
तं प्रपद्ये महादेवं सर्वज्ञमपराजितम् । विभूतिस्सकलं यस्य चराचरमिदं जगत्
ನಾನು ಸರ್ವಜ್ಞನೂ ಅಪರಾಜಿತನೂ ಆದ ಆ ಮಹಾದೇವನ ಶರಣಾಗುತ್ತೇನೆ; ಯಾರ ವಿಭೂತಿಯೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತು.
Verse 8
इत्याकर्ण्य शुभां वाणीमृषयः क्षीणकल्मषाः । विभूतिविस्तरं श्रोतुमूचुस्ते परमं वचः
ಆ ಶುಭ ವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕಲ್ಮಷಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಋಷಿಗಳು ವಿಭೂತಿಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸಿ ಪರಮ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 9
ऋषय ऊचुः । उक्तं भगवता वृत्तमुपमन्योर्महात्मनः । क्षीरार्थेनापि तपसा यत्प्राप्तं परमेश्वरात्
ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ಭಗವನ್! ನೀವು ಮಹಾತ್ಮ ಉಪಮನ್ಯುವಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿದಿರಿ; ಕ್ಷೀರಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಅವನು ಪರಮೇಶ್ವರ ಶಿವನಿಂದ ಪರಮ ವರವನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 10
दृष्टो ऽसौ वासुदेवेन कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । धौम्याग्रजस्ततस्तेन कृत्वा पाशुपतं व्रतम्
ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮನಾದ ವಾಸುದೇವ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅವನನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಧೌಮ್ಯನ ಅಗ್ರಜನು ಪಾಶುಪತ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ (ತದನುಗುಣವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡನು).
Verse 11
प्राप्तं च परमं ज्ञानमिति प्रागेव शुश्रुम । कथं स लब्धवान् कृष्णो ज्ञानं पाशुपतं परम्
ಅವನು ಪರಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದನೆಂದು ನಾವು ಹಿಂದೆಯೇ ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಆ ಪರಮ ಪಾಶುಪತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದನು?
Verse 12
वायुरुवाच । स्वेच्छया ह्यवतीर्णोपि वासुदेवस्सनातनः । निंदयन्निव मानुष्यं देहशुद्धिं चकार सः
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಸನಾತನ ವಾಸುದೇವನು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವತಾರಗೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಮಾನವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸುವವನಂತೆ ವರ್ತಿಸಿ ದೇಹಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು.
Verse 13
पुत्रार्थं हि तपस्तप्तुं गतस्तस्य महामुनेः । आश्रमं मुनिभिर्दृष्टं दृष्टवांस्तत्र वै मुनिम्
ಪುತ್ರಾರ್ಥವಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲು ಅವನು ಆ ಮಹಾಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಋಷಿಗಳು ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ, ಅಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಆ ಮುನಿಯನ್ನು ದರ್ಶನಮಾಡಿದರು.
Verse 14
भस्मावदातसर्वांगं त्रिपुंड्रांकितमस्तकम् । रुद्राक्षमालाभरणं जटामंडलमंडितम्
ಅವನ ಸರ್ವಾಂಗವೂ ಪವಿತ್ರ ಭಸ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿತ್ತು; ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಪುಂಡ್ರ ಅಂಕಿತವಾಗಿತ್ತು. ರುದ್ರಾಕ್ಷಮಾಲೆಯೇ ಆಭರಣವಾಗಿ, ಜಟಾಮಂಡಲದಿಂದ ಅಲಂಕರಿತನಾಗಿದ್ದನು.
Verse 15
तच्छिष्यभूतैर्मुनिभिश्शास्त्रैर्वेदमिवावृतम् । शिवध्यानरतं शांतमुपमन्युं महाद्युतिम्
ಶಿಷ್ಯರಾದ ಮುನಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ವೇದವನ್ನು ಆವರಿಸುವಂತೆ ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದರು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಉಪಮನ್ಯು ಅಲ್ಲಿ ಶಾಂತನಾಗಿ, ಪ್ರಶಾಂತನಾಗಿ, ಶಿವಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೀನನಾಗಿದ್ದನು.
Verse 16
नमश्चकार तं दृष्ट्वा हृष्टसर्वतनूरुहः । बहुमानेन कृष्णो ऽसौ त्रिः कृत्वा तु प्रदक्षिणाम्
ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಕೃಷ್ಣನ ಸರ್ವಾಂಗವೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ರೋಮಾಂಚಿತವಾಯಿತು; ಅವನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಮಹಾಮಾನದಿಂದ ಮೂರು ಬಾರಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದನು।
Verse 17
नष्टमासीन्मलं सर्वं मायाजं कार्ममेव च । तपःक्षीणमलं कृष्णमुपमन्युर्यथाविधिः
ಆಗ ಸರ್ವ ಮಲವೂ ನಾಶವಾಯಿತು—ಮಾಯಾಜನ್ಯವೂ ಕರ್ಮಜನ್ಯವೂ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ಕೃಷ್ಣ (ಬಂಧನಕಾರಿ) ಮಲ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿ, ಉಪಮನ್ಯು ವಿಧಿಯಂತೆ ಶುದ್ಧನಾದನು.
Verse 18
भस्मनोद्धूल्य तं मन्त्रैरग्निरित्यादिभिः क्रमात् । अथ पाशुपतं साक्षाद्व्रतं द्वादशमासिकम्
ನಂತರ ‘ಅಗ್ನಿ…’ ಮೊದಲಾದ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜಪಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ಪವಿತ್ರ ಭಸ್ಮವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಸాక్షಾತ್ ಪ್ರಭುವಿನ ಪಾಶುಪತ ವ್ರತವನ್ನು—ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳು—ಆಚರಿಸಬೇಕು.
Verse 19
कारयित्वा मुनिस्तस्मै प्रददौ ज्ञानमुत्तमम् । तदाप्रभृति तं कृष्णं मुनयश्शंसितव्रताः
ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿಸಿ ಮುನಿಯು ಅವನಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದನು. ಆ ಕಾಲದಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿತ ವ್ರತಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾದ ಮುನಿಗಳು ಆ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಸ್ತುತಿಸಿದರು.
Verse 20
दिव्याः पाशुपताः सर्वे परिवृत्योपतस्थिरे । ततो गुरुनियोगाद्वै कृष्णः परमशक्तिमान्
ಎಲ್ಲ ದಿವ್ಯ ಪಾಶುಪತ ಭಕ್ತರು ಸುತ್ತುವರಿದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ನಂತರ ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಪರಮಶಕ್ತಿಮಾನ ಕೃಷ್ಣನು ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೃತ್ತನಾದನು.
Verse 21
तपश्चकार पुत्रार्थं सांबमुद्दिश्य शंकरम् । तपसो तेन वर्षांते दृष्टो ऽसौ परमेश्वरः
ಪುತ್ರಾರ್ಥವಾಗಿ ಅವನು ಅಂಬಾಸಹಿತ ಶಂಕರನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಆ ತಪಸ್ಸಿನ ಒಂದು ವರ್ಷಾಂತದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನ ದರ್ಶನ ಪಡೆದನು।
Verse 22
श्रिया परमया युक्तस्सांबश्च सगणश्शिवः । वरार्थमाविर्भूतस्य हरस्य सुभगाकृतेः
ಅಂಬಾಸಹಿತ, ಗಣಗಳಿಂದ ಸೇವಿತನಾದ ಶಿವನು ಪರಮಶ್ರೀಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ವರಪ್ರದಾನಾರ್ಥವಾಗಿ ಹರು ಆ ಮಂಗಳಕರ ಸುಂದರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆವಿರ್ಭವಿಸಿದನು।
Verse 23
स्तुतिं चकार नत्वासौ कृष्णः सम्यक्कृतांजलिः । सांबं समगणव्यग्रो लब्धवान्पुत्रमात्मनः
ಅವನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಅಂಜಲಿ ಬದ್ಧಮಾಡಿ ಕೃಷ್ಣನು ಸ್ತುತಿ ಮಾಡಿದನು. ಮತ್ತು ಸೇರಿದ್ದ ಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ರನಾದ ಸಾಂಬನನ್ನು ಅವನು ತನ್ನ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಪಡೆದನು।
Verse 24
तपसा तुष्टचित्तेन दत्तं विष्णोश्शिवेन वै । यस्मात्सांबो महादेवः प्रददौ पुत्रमात्मनः
ವಿಷ್ಣುವಿನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ತೃಪ್ತಚಿತ್ತನಾದ ಶಿವನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ವರವನ್ನು ನೀಡಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ಆಗಲೇ ಸಾಂಬ ಮಹಾದೇವನು ತನ್ನ ಸ್ವಸ್ವರೂಪಾಂಶದಿಂದ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿದನು।
Verse 25
तस्माज्जांबवतीसूनुं सांबं चक्रे स नामतः । तदेतत्कथितं सर्वं कृष्णस्यामितकर्मणः
ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಜಾಂಬವತೀ ಪುತ್ರನಿಗೆ ‘ಸಾಂಬ’ ಎಂಬ ನಾಮವನ್ನು ಇಟ್ಟನು. ಹೀಗೆ ಅಪಾರಕರ್ಮಗಳ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಈ ಸಮಸ್ತ ವೃತ್ತಾಂತವು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು.
Verse 26
महर्षेर्ज्ञानलाभश्च पुत्रलाभश्च शंकरात् । य इदं कीर्तयेन्नित्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा
ಶಂಕರನಿಂದ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ಜ್ಞಾನಲಾಭವೂ ಪುತ್ರಲಾಭವೂ ದೊರಕಿತು. ಯಾರು ಇದನ್ನು ನಿತ್ಯ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಕೇಳುತ್ತಾರೋ, ಅಥವಾ ಇತರರಿಗೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತಾರೋ—ಅವರೂ ಆ ಪುಣ್ಯಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
Verse 27
स विष्णोर्ज्ञानमासाद्य तेनैव सह मोदते
ಅವನು ವಿಷ್ಣು-ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದು, ಅವರೊಂದಿಗೇ ಸೇರಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ.
Frequently Asked Questions
Vāyu, having completed his observance, arrives at the Naimiṣāraṇya sages’ assembly; the sages then formally request a detailed exposition of Śiva’s vibhūti, linked to Upamanyu’s Śiva-grace narrative.
It frames reality (carācaram) as Śiva’s manifestation, shifting devotion from a localized deity-image to a metaphysical vision in which knowledge and worship converge in recognizing Śiva as the ground and expression of all phenomena.
Śiva’s omniscience and invincibility, the cosmos as His vibhūti, and the efficacy of niyama/vrata (notably Pāśupata observance) as the disciplined pathway to receiving Śiva’s prasāda.