शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
ಉಪಮನ್ಯು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಬೋಧಿಸುವುದು: ಪರಮಾತ್ಮ ಮಹೇಶ/ಶಿವನು ತನ್ನ ಸ್ವಮೂರ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವು ಶಿವನ ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ; ದಾರದಲ್ಲಿ ಗೂಡಿಸಿದ ಮಣಿಗಳಂತೆ ಎಂದು ಉಪಮೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಪ್ರಮುಖ ಶೈವ ರೂಪಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಂಚಬ್ರಹ್ಮ ತನುವುಗಳು—ಈಶಾನ, ತತ್ಪುರುಷ, ಅಘೋರ, ವಾಮದೇವ, ಸದ್ಯೋಜಾತ—ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕವೆಂದು, ಯಾವುದೂ ಅವ್ಯಾಪ್ತವಲ್ಲವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈಶಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ/ಭೋಕ್ತೃ ತತ್ತ್ವದ, ತತ್ಪುರುಷ ಅವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಗುಣಮಯ ಭೋಗ್ಯಗಳ, ಅಘೋರ ಬುದ್ಧಿತತ್ತ್ವದ (ಧರ್ಮಾದಿ ಸಹಿತ), ವಾಮದೇವ ಅಹಂಕಾರದ, ಸದ್ಯೋಜಾತ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯ-ಕರಣ-ವಿಷಯ-ಭೂತ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ—ಶ್ರೋತ್ರ–ವಾಕ್–ಶಬ್ದ–ವ್ಯೋಮ, ತ್ವಕ್–ಪಾಣಿ–ಸ್ಪರ್ಶ–ವಾಯು, ಚಕ್ಷು–ಚರಣ–ರೂಪ–ಅಗ್ನಿ, ರಸನಾ–ಪಾಯು–ರಸ–ಆಪಃ, ಘ್ರಾಣ–ಉಪಸ್ಥ–ಗಂಧ–ಭೂ। ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ದಿವ್ಯಮೂರ್ತಿಗಳ ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಪೂಜಾರ್ಹತೆ ಒಂದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ನೀಡುವ ಮಂಗಳಕಾರಣವೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ।
Shlokas
Verse 1
तस्य देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् । तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव । शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशोः पतिः
ದೇವಾದಿದೇವನಾದ ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿಗಳಿಂದಲೇ ಈ ಜಗತ್ತು ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ. ಆತನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ; ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಣಿಗಣಗಳಂತೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಆತನೇ ಶರ್ವ, ಭವ, ರುದ್ರ, ಉಗ್ರ, ಭೀಮ ಮತ್ತು ಪಶುಪತಿ—ಬಂಧಿತ ಜೀವಗಳ ಅಧಿಪತಿ.
Verse 3
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो महेशानस्सदाशिवः । मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्वमिदं ततम् । अथान्याश्चापि तनवः पञ्च ब्रह्मसमाह्वयाः । तनूभिस्ताभिराव्याप्तमिह किंचिन्न विद्यते
ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ರುದ್ರ, ಮಹೇಶಾನ ಮತ್ತು ಸದಾಶಿವ—ಇವು ಅವನ ಪ್ರಕಟ ಮೂರ್ತಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಇವುಗಳಿಂದ ಈ ವಿಶ್ವವೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಇನ್ನೂ ‘ಪಂಚಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಅವನ ಐದು ಇತರ ತನುವುಗಳೂ ಇವೆ; ಆ ದೇಹಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸದದ್ದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ.
Verse 5
ईशानः पुरुषो ऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च । ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः । ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयसी । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति
ಈಶಾನ, ಪುರುಷ, ಅಘೋರ, ವಾಮ ಮತ್ತು ಸದ್ಯೋಜಾತ—ಇವು ದೇವನ ಐದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬ್ರಹ್ಮ-ರೂಪ ಮೂರ್ತಿಗಳು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಈಶಾನಾಖ್ಯ ಮೂರ್ತಿ ಆದ್ಯವೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೂ; ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸాక్షಾತ್ ಭೋಕ್ತನಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಅಧಿಷ್ಠಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 7
स्थाणोस्तत्पुरुषाख्या या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः । गुणाश्रयात्मकं भोग्यमव्यक्तमधितिष्ठति । धर्माद्यष्टांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः । अधितिष्ठत्यघोराख्या मूर्तिरत्यंतपूजिता
ಸ್ಥಾಣು-ಸ್ವರೂಪ ಪ್ರಭುವಿನ ‘ತತ್ಪುರುಷ’ ಎಂಬ ಮೂರ್ತಿ, ಗುಣಾಶ್ರಯಸ್ವರೂಪವಾದ ಭೋಗ್ಯ ಅವ್ಯಕ್ತ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅಧಿಷ್ಠಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪಿನಾಕಿ ಶಿವನ ಧರ್ಮಾದಿ ಅಷ್ಟಾಂಗಸಂಯುಕ್ತ ಬುದ್ಧಿ-ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪೂಜಿತ ‘ಅಘೋರ’ ಮೂರ್ತಿ ಅಧಿಷ್ಠಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 9
वामदेवाह्वयां मूर्तिं महादेवस्य वेधसः । अहंकृतेरधिष्ठात्रीमाहुरागमवेदिनः । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिं शम्भोरमितवर्चसः । मानसः समधिष्ठात्रीं मतिमंतः प्रचक्षते
ಆಗಮವೇದಿಗಳು ಹೇಳುವಂತೆ ಮಹಾದೇವನ ‘ವಾಮದೇವ’ ಎಂಬ ಮೂರ್ತಿ ಅಹಂಕಾರ-ತತ್ತ್ವದ ಅಧಿಷ್ಠಾತ್ರೀ. ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುವಂತೆ ಅಪಾರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಶಂಭುವಿನ ‘ಸದ್ಯೋಜಾತ’ ಮೂರ್ತಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಮಧಿಷ್ಠಾತ್ರೀ.
Verse 11
श्रोत्रस्य वाचः शब्दस्य विभोर्व्योम्नस्तथैव च । ईश्वरीमीश्वरस्येमामीशाख्यां हि विदुर्बुधाः । त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरीं मूर्तिमैश्वरीम् । पुरुषाख्यं विदुस्सर्वे पुराणार्थविशारदाः
ಶ್ರವಣ, ವಾಣಿ, ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಆಕಾಶದ ಮೇಲೆ ಅಧಿಷ್ಠಿತವಾಗಿರುವ ಪ್ರಭುವಿನ ‘ಈಶಾ’ ಎಂಬ ಐಶ್ವರ್ಯಶಕ್ತಿಯೆಂದು ಬುದ್ಧಿವಂತರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚರ್ಮ, ಕೈಗಳು, ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣವಾಯುಗಳ ಮೇಲೆ ಅಧಿಪತ್ಯ ವಹಿಸುವ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಐಶ್ವರೀ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪುರಾಣಾರ್ಥವಿಶಾರದರು ಎಲ್ಲರೂ ‘ಪುರುಷ’ವೆಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 13
चक्षुषश्चरणस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च । अघोराख्यामधिष्ठात्रीं मूर्तिमाहुर्मनीषिणः । रसनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च । ईश्वरीं वामदेवाख्यां मूर्तिं तन्निरतां विदुः
ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಪಾದಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ರೂಪ (ದೃಶ್ಯಾಕೃತಿ) ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿ—ಇವುಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತ್ರೀ ದಿವ್ಯ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯಜ್ಞಾನಿಗಳು ‘ಅಘೋರಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನಾಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಪಾಯು, ಹಾಗೆಯೇ ರಸ (ರುಚಿ) ಮತ್ತು ಜಲ—ಇವುಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತ್ರೀ ಈಶ್ವರೀ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ‘ವಾಮದೇವೀ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಅವಳು ಆ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ.
Verse 15
घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिमीश्वरीं संप्रचक्षते । मूर्तयः पञ्च देवस्य वंदनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः
ಘ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯ, ಉಪಸ್ಥ, ಸುಗಂಧ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಇವುಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತ್ರೀಯಾಗಿ ‘ಸದ್ಯೋಜಾತಾ’ ಎಂಬ ಈಶ್ವರಿ-ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಅವರು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವನ ಐದು ಮೂರ್ತಿಗಳು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವವರು ನಿತ್ಯ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ವಂದಿಸಬೇಕಾದವು; ಅವೇ ಸರ್ವ ಮಂಗಳದ ಏಕ ಕಾರಣ।
Verse 17
ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः
ಈಶಾನ—ಆ ಮಹಾದೇವ—ಎಂಟು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮೂರ್ತಿಗಳಾಗಿ ಖ್ಯಾತನಾಗಿದ್ದಾನೆ।
Verse 19
भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः । अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिः । चराचरात्मकं विश्वं धत्ते विश्वंभरात्मिका । शार्वीर्शिवाह्वया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः
ಭೂಮಿ, ಜಲ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಚೈತನ್ಯ), ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಹೇಶನ ಶರ್ವಾದಿ ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿಗಳಿಂದ ಅಧಿಷ್ಠಿತವಾಗಿವೆ। ಆ ವಿಶ್ವಂಭರ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಚರಾಚರಾತ್ಮಕ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವ ಧಾರಿತವಾಗುತ್ತದೆ। ಶಾಸ್ತ್ರನಿಶ್ಚಯ: ಇದು ‘ಶಾರ್ವೀ’ ಮೂರ್ತಿ, ‘ಶಿವ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ।
Verse 21
संजीवनं समस्तस्य जगतस्सलिलात्मिका । भावीति गीयते मूर्तिभवस्य परमात्मनः । बहिरंतर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा । रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी
ಅವಳು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಜೀವನ ಶಕ್ತಿ, ಜಲಸ್ವರೂಪಿಣಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಪರಮಾತ್ಮಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ‘ಭಾವೀ’ ಎಂದು ಗೀತವಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಹೊರಗೂ ಒಳಗೂ ವಿಶ್ವವನ್ನೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ತೇಜೋಮಯಿ, ಶುಭಮಯಿ; ರುದ್ರನ ಅವ್ಯಯ ರೌದ್ರೀ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಘೋರರೂಪಿಣಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ.
Verse 23
स्पंदयत्यनिलात्मदं बिभर्ति स्पंदते स्वयम् । औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः । सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका । मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृंदस्य भेदिका
ಅವಳು ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಸ್ಪಂದಿಸಿಸುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ, ತಾನೇ ಆ ಸ್ಪಂದನವಾಗಿ ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಜ್ಜನರು ಅವಳನ್ನು ಉಗ್ರ ವೇಧಸ (ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ)ನ ‘ಔಗ್ರೀ’ ಮೂರ್ತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವಳು ಸರ್ವಾವಕಾಶದಾತ್ರೀ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿನಿ, ಗಗನಸ್ವರೂಪಿಣಿ; ಇದೇ ಭೀಮನ ‘ಭೀಮಾ’ ಎಂಬ ಖ್ಯಾತ ಮೂರ್ತಿ, ಭೂತವೃಂದದ ಬಂಧಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸುವವಳು.
Verse 25
सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी । मूर्तिः पशुपतेर्ज्ञेया पशुपाशनिकृंतनी । दीपयंती जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वया । ईशानाख्यमहेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति
ಅವಳು ಸಮಸ್ತ ದೇಹಧಾರಿಗಳ ಆತ್ಮಗಳಿಗೆ ಅಧಿಷ್ಠಾತ್ರೀ ಶಕ್ತಿ, ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿವಾಸಿಸುವವಳು. ಅವಳೇ ಪಶುಪತಿಯ ಮೂರ್ತಿ; ಪಶುವಿನ ಪಾಶಬಂಧಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವವಳು. ‘ದಿವಾಕರ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಅವಳು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಮಹೇಶ್ವರನ ‘ಈಶಾನ’ ನಾಮಕ ಮೂರ್ತಿ ದಿವಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ದೀಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 27
आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः । महादेवस्य सा मूर्तिर्महादेवसमाह्वया । आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः । व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्
ಅಮೃತಸಮಾನ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತ ನಿಶಾಕರ ಚಂದ್ರನು ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಪೋಷಿಸಿ ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನೇ ಮಹಾದೇವನ ಮೂರ್ತಿ, ‘ಮಹಾದೇವ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದಲೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮ ಶಿವನ ಅಷ್ಟಮ ಮೂರ್ತಿ, ಅವನದೇ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವ್ಯಾಪಕ ಹಾಗೂ ವಿಭಿನ್ನ (ಸೀಮಿತ) ಮೂರ್ತಿಗಳಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವ ಶಿವಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ.
Verse 29
वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यंति वै यथा । शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत् । सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा । सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः
ಮರದ ಬೇರುಗಳಿಗೆ ನೀರು ಹಾಕಿದರೆ ಕೊಂಬೆಗಳು ಪುಷ್ಟಿಯಾಗುವಂತೆ, ಶಿವನ ಪೂಜೆಯಿಂದ—ಈ ಜಗತ್ತು ಶಿವನ ವಪು (ಪ್ರಕಟ ದೇಹ) ಆದ್ದರಿಂದ—ಸಮಸ್ತ ಲೋಕವು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಶಿವಾರಾಧನೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಭಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ.
Verse 31
यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता । तथा सर्वस्य संप्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः । देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः । अनिष्टमष्टमूर्तेस्तत्कृतमेव न संशयः
ಇಲ್ಲಿ ಪುತ್ರ-ಪೌತ್ರಾದಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತಂದೆ ಸಂತೋಷಪಡುವಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಸದ್ಭಾವ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಶಂಕರನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಯಾವುದೇ ದೇಹಧಾರಿಯ ಮೇಲೆ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ದಮನ ಅಥವಾ ನಿರ್ಬಂಧ ಮಾಡಿದರೆ, ಆ ಅನಿಷ್ಟ ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿ ಪ್ರಭುವಿಗೇ ಮಾಡಿದಂತೇ—ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.
Verse 33
अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठाय स्थितं शिवम् । भजस्व सर्वभावेन रुद्रः परमकारणम्
ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿ-ಆತ್ಮರೂಪವಾಗಿ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಅಧಿಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿ ಧರಿಸಿರುವ ಶಿವನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸು; ಏಕೆಂದರೆ ರುದ್ರನೇ ಪರಮ ಕಾರಣ, ಎಲ್ಲದರ ಪರಮ ಪತಿ.
Frequently Asked Questions
No discrete narrative event dominates; the chapter is primarily a doctrinal instruction where Upamanyu teaches Kṛṣṇa Śiva’s cosmic pervasion and the structured scheme of His mūrtis (aṣṭamūrti and pañcabrahma).
They function as presiding principles (adhiṣṭhātṛs) over key tattvas of experience—kṣetrajña/bhoktṛ, avyakta, buddhi, ahaṃkāra, and manas—showing that cognition and embodiment are grounded in Śiva’s fivefold presence.
The chapter highlights Śiva’s aṣṭamūrti and especially the pañcabrahma (Īśāna, Tatpuruṣa, Aghora, Vāmadeva, Sadyojāta), applying them to systematic correspondences with sense faculties, organs, their objects, and elements (e.g., śrotra–śabda–vyoman; cakṣus–rūpa–agni; rasanā–rasa–āpas).