भक्ताधिकारि-द्विजधर्म-योगिलक्षणवर्णनम् / Duties of Qualified Devotees and Marks of Yogins
ಶಿವನು ದೇವಿಗೆ ವರ್ಣಧರ್ಮವನ್ನೂ, ಅರ್ಹ ಭಕ್ತರು ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯಾವಂತ ದ್ವಿಜ ಸಾಧಕರು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದ ನಿಯಮಾಚಾರವನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸುವೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತ್ರಿಕಾಲ ಸ್ನಾನ, ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಲಿಂಗಪೂಜೆ, ದಾನ-ದಯಾ-ಈಶ್ವರಭಾವ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ प्रति ಅಹಿಂಸಾ-ಸತ್ಯಾದಿ ಸಂಯಮಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಧ್ಯಯನ-ಅಧ್ಯಾಪನ-ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಶ್ರವಣ, ತಪಸ್ಸು, ಕ್ಷಮೆ, ಶೌಚ ಇವುಗಳ ವಿಧಿ; ಶಿಖೆ, ಉಪವೀತ, ಉಷ್ಣೀಷ, ಉತ್ತರೀಯ ಧಾರಣೆ, ಭಸ್ಮ-ರುದ್ರಾಕ್ಷ ಧಾರಣೆ ಹಾಗೂ ಪರ್ವದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚತುರ್ದಶಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆಹಾರಶುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಕೂರ್ಚಾದಿ ನಿಯತ ಸೇವನೆ, ಬಾಸಿ/ಅಶುದ್ಧ ಆಹಾರ, ಕೆಲವು ಧಾನ್ಯಗಳು, ಮದ್ಯ ಮತ್ತು ಅದರ ವಾಸನೆಯವರೆಗೂ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿ ಕ್ಷಮೆ, ಶಾಂತಿ, ಸಂತೋಷ, ಸತ್ಯ, ಅಸ್ತೇಯ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಶಿವಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಭಸ್ಮಸೇವನೆ, ಸರ್ವಾಸಕ್ತಿ-ನಿವೃತ್ತಿ ಹಾಗೂ ಹಗಲು ಭಿಕ್ಷಾಭೋಜನದಂತಹ ಕಠೋರ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಬಾಹ್ಯಾನುಷ್ಠಾನ-ನೈತಿಕಶುದ್ಧಿ-ಯೋಗವೈರಾಗ್ಯಗಳನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ಕಟ್ಟುವ ಶೈವ ಆಚಾರಸಂಹಿತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । अथ वक्ष्यामि देवेशि भक्तानामधिकारिणाम् । विदुषां द्विजमुख्यानां वर्णधर्मसमासतः
ಈಶ್ವರನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ದೇವೇಶಿ! ಈಗ ನಾನು ಭಕ್ತರ ಅರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿದ್ಯಾವಂತರಾದ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರವುಗಳನ್ನು, ವರ್ಣಧರ್ಮದ ತತ್ತ್ವಾನುಸಾರ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ।
Verse 2
त्रिः स्नानं चाग्निकार्यं च लिंगार्चनमनुक्रमम् । दानमीश्ररभावश्च दया सर्वत्र सर्वदा
ದಿನಕ್ಕೆ ಮೂರ ಬಾರಿ ಸ್ನಾನ, ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯ, ಮತ್ತು ಕ್ರಮಾನುಸಾರ ಶಿವಲಿಂಗಾರ್ಚನೆ; ದಾನ, ಈಶ್ವರಭಕ್ತಿಭಾವ, ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ದಯೆ—ಇವುಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು।
Verse 3
सत्यं संतोषमास्तिक्यमहिंसा सर्वजंतुषु । ह्रीश्रद्धाध्ययनं योगस्सदाध्यापनमेव च
ಸತ್ಯ, ಸಂತೋಷ, ಆಸ್ತಿಕ್ಯ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಅಹಿಂಸೆ; ಹ್ರೀ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನ, ಯೋಗಶಿಸ್ತು, ಹಾಗೂ ಸದಾ ಉಪದೇಶ/ಅಧ್ಯಾಪನ—ಇವು ಪ್ರಶಂಸಿತ ಗುಣಗಳು।
Verse 4
व्याख्यानं ब्रह्मचर्यं च श्रवणं च तपः क्षमा । शौचं शिखोपवीतं च उष्णीषं चोत्तरीयकम्
ಶಾಸ್ತ್ರವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರವಣ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕ್ಷಮೆ; ಶೌಚ, ಶಿಖೆ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞೋಪವೀತ, ಉಷ್ಣೀಷ ಮತ್ತು ಉತ್ತರೀಯ—ಇವು ಶೈವ ಸಾಧಕನ ನಿಯತ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳು.
Verse 5
निषिद्धासेवनं चैव भस्मरुद्राक्षधारणम् । पर्वण्यभ्यर्चनं देवि चतुर्दश्यां विशेषतः
ಹೇ ದೇವಿ! ನಿಷಿದ್ಧವಾದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಭಸ್ಮ ಮತ್ತು ರುದ್ರಾಕ್ಷವನ್ನು ಧರಿಸಬೇಕು. ಪರ್ವದಿನಗಳಲ್ಲಿ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ—(ಶಿವನನ್ನು) ಅರ್ಚಿಸಬೇಕು.
Verse 6
पानं च ब्रह्मकूर्चस्य मासि मासि यथाविधि । अभ्यर्चनं विशेषेण तेनैव स्नाप्य मां प्रिये
ಮತ್ತು ತಿಂಗಳು ತಿಂಗಳಿಗೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಕೂರ್ಚವನ್ನು ಪಾನಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ವಿಶೇಷ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಅರ್ಚಿಸು; ಹೇ ಪ್ರಿಯೆ, ಅದೇ (ಪವಿತ್ರ ದ್ರವ್ಯದಿಂದ) ನನ್ನನ್ನು ಸ್ನಾಪಿಸು.
Verse 7
सर्वक्रियान्न सन्त्यागः श्रद्धान्नस्य च वर्जनम् । तथा पर्युषितान्नस्य यावकस्य विशेषतः
ಸರ್ವ ಧರ್ಮಕ್ರಿಯೆಗಳ ಆಧಾರವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬಾರದು; ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಅನ್ನವನ್ನೂ ನಿರಾಕರಿಸಬಾರದು. ಹಾಗೆಯೇ ಹಳೆಯ (ಪರ್ಯುಷಿತ) ಅನ್ನವನ್ನು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯಾವಕ (ಯವ/ಜೋಳದ) ಅನ್ನವನ್ನು—ವರ್ಜಿಸಬೇಕು.
Verse 8
मद्यस्य मद्यगन्धस्य नैवेद्यस्य च वर्जनम् । सामान्यं सर्ववर्णानां ब्राह्मणानां विशेषतः
ಮದ್ಯ, ಮದ್ಯದ ವಾಸನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಅದರಿಂದ ಕಲుషಿತವಾದ ನೈವೇದ್ಯವನ್ನು ವರ್ಜಿಸುವುದು—ಇದು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳಿಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ.
Verse 9
क्षमा शांतिश्च सन्तोषस्सत्यमस्तेयमेव च । ब्रह्मचर्यं मम ज्ञानं वैराग्यं भस्मसेवनम्
ಕ್ಷಮೆ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷ; ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸ್ತೇಯ; ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ನನ್ನ (ಶಿವನ) ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಭಸ್ಮಸೇವನೆ—ಇವು ನನ್ನ ಗುಣ-ವ್ರತಗಳು; ಬಂಧಿತ ಜೀವವನ್ನು ಶಿವಾನುಗ್ರಹದ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಸುತ್ತವೆ.
Verse 10
सर्वसंगनिवृत्तिश्च दशैतानि विशेषतः । लिंगानि योगिनां भूयो दिवा भिक्षाशनं तथा
ಎಲ್ಲಾ ಆಸಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿವೃತ್ತಿ—ಇವು ಹತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯೋಗಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇನ್ನೂ ಅವರು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಭಿಕ್ಷಾನ್ನವನ್ನೇ ಭುಂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 11
वानप्रस्थाश्रमस्थानां समानमिदमिष्यते । रात्रौ न भोजनं कार्यं सर्वेषां ब्रह्मचारिणाम्
ವಾನಪ್ರಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದವರಿಗೂ ಇದೇ ನಿಯಮ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳೂ ರಾತ್ರಿ ಭೋಜನ ಮಾಡಬಾರದು.
Verse 12
अध्यापनं याजनं च क्षत्रियस्याप्रतिग्रहः । वैश्यस्य च विशेषेण मया नात्र विधीयते
ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ವೇದಾಧ್ಯಾಪನ ಮತ್ತು ಯಾಜನ (ಪುರೋಹಿತಕರ್ಮ) ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಅವನಿಗೆ ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಿರುವುದು (ಅಪ್ರತಿಗ್ರಹ) ಆಜ್ಞೆ. ವೈಶ್ಯನಿಗೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಈ ಪುರೋಹಿತಕರ್ಮಗಳು ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ.
Verse 13
रक्षणं सर्ववर्णानां युद्धे शत्रुवधस्तथा । दुष्टपक्षिमृगाणां च दुष्टानां शातनं नृणाम्
ಅವನ ಧರ್ಮ—ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳ ರಕ್ಷಣೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಧ. ಹಾಗೆಯೇ ದುಷ್ಟ ಪಕ್ಷಿ-ಮೃಗಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದು, ದುಷ್ಟ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ದಂಡಿಸಿ ವಶಪಡಿಸುವುದು.
Verse 14
अविश्वासश्च सर्वत्र विश्वासो मम योगिषु । स्त्रीसंसर्गश्च कालेषु चमूरक्षणमेव च
ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅವಿಶ್ವಾಸ ಇರಲಿ; ಆದರೆ ನನ್ನ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಇರಲಿ. ಸ್ತ್ರೀಸಂಗವು ಯೋಗ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಇರಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಸೇನೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿರಲಿ.
Verse 15
सदा संचारितैश्चारैर्लोकवृत्तांतवेदनम् । सदास्त्रधारणं चैव भस्मकंचुकधारणम्
ನಿತ್ಯ ಸಂಚರಿಸುವ ಗುಪ್ತಚಾರರಿಂದ ಲೋಕವೃತ್ತಾಂತದ ನಿರಂತರ ಜ್ಞಾನ ಇತ್ತು; ಹಾಗೆಯೇ ಸದಾ ಅಸ್ತ್ರಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಭಸ್ಮಕಂಚುಕ ಎಂಬ ಪವಿತ್ರ ಆವರಣಧಾರಣೆಯೂ ಇತ್ತು।
Verse 16
राज्ञां ममाश्रमस्थानामेष धर्मस्य संग्रहः । गोरक्षणं च वाणिज्यं कृषिर्वैश्यस्य कथ्यते
ರಾಜರು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಆಶ್ರಮಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದವರಿಗೆ ಇದು ಧರ್ಮಸಂಗ್ರಹ. ವೈಶ್ಯನಿಗೆ ಗೋಸಂರಕ್ಷಣೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಕರ್ತವ್ಯಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 17
शुश्रूषेतरवर्णानां धर्मः शूद्रस्य कथ्यते । उद्यानकरणं चैव मम क्षेत्रसमाश्रयः
ಇತರ ವರ್ಣಗಳಿಗೆ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಶೂದ್ರನ ಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಉದ್ಯಾನ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಕ್ಷೇತ್ರ—ಪವಿತ್ರ ಧಾಮ/ದೇವಾಲಯಭೂಮಿ—ಆಶ್ರಯಿಸುವುದೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ।
Verse 18
धर्मपत्न्यास्तु गमनं गृहस्थस्य विधीयते । ब्रह्मचर्यं वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
ಗೃಹಸ್ಥನಿಗೆ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ದಾಂಪತ್ಯಗಮನ ವಿಧಿಯಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ವನಸ್ಥರು, ಯತಿಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ।
Verse 19
स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्यस्सनातनः । ममार्चनं च कल्याणि नियोगो भर्तुरस्ति चेत्
ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಭರ್ತೃಶುಶ್ರೂಷೆಯೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮ; ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಓ ಕಲ್ಯಾಣಿ, ಭರ್ತನ ಆಜ್ಞೆ ಅಥವಾ ಅನುಮತಿ ಇದ್ದರೆ ನನ್ನ ಆರಾಧನೆಯೂ ನಿನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 20
या नारी भर्तृशुश्रूषां विहाय व्रततत्परा । सा नारी नरकं याति नात्र कार्या विचारणा
ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀ ಪತಿಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕೇವಲ ವ್ರತ-ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನಳಾಗುತ್ತಾಳೋ, ಆಕೆ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಬೇಡ।
Verse 21
अथ भर्तृविहीनाया वक्ष्ये धर्मं सनातनम् । व्रतं दानं तपः शौचं भूशय्यानक्तभोजनम्
ಈಗ ಭರ್ತೃವಿಹೀನ ಸ್ತ್ರೀಯಿಗೆ ಸನಾತನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ—ವ್ರತ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಶೌಚ, ಭೂಮಿಶಯನ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಭೋಜನ; ಇವುಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷದಾತ ಶಿವಪ್ರಭುವಿನ ಕಡೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ।
Verse 22
ब्रह्मचर्यं सदा स्नानं भस्मना सलिलेन वा । शांतिर्मौनं क्षमा नित्यं संविभागो यथाविधि
ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಸದಾ ಪಾಲಿಸಿ, ನಿತ್ಯ ಸ್ನಾನವನ್ನು—ಭಸ್ಮದಿಂದಾಗಲಿ ಜಲದಿಂದಾಗಲಿ—ಮಾಡಬೇಕು. ಅಂತರಶಾಂತಿ, ಮೌನ, ನಿರಂತರ ಕ್ಷಮೆ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಂತೆ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ದಾನ-ವಿಭಾಗವನ್ನು ಸದಾ ಆಚರಿಸಬೇಕು।
Verse 23
अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां विशेषतः । एकादश्यां च विधिवदुपवासोममार्चनम्
ಅಷ್ಟಮಿ, ಚತುರ್ದಶಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೌರ್ಣಮಿಯಂದು, ಹಾಗೆಯೇ ಏಕಾದಶಿಯಂದೂ—ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ಉಪವಾಸವಿಟ್ಟು ನನ್ನ (ಶಿವನ) ಅರ್ಚನೆ ಮಾಡಬೇಕು।
Verse 24
इति संक्षेपतः प्रोक्तो मयाश्रमनिषेविणाम् । ब्रह्मक्षत्रविशां देवि यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
ಹೀಗೆ, ಓ ದೇವಿ, ಆಶ್ರಮಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ—ಮತ್ತು ಯತಿಗಳು (ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು), ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಾದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ನಾನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆನು।
Verse 25
तथैव वानप्रस्थानां गृहस्थानां च सुन्दरि । शूद्राणामथ नारीणां धर्म एष सनातनः
ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಓ ಸುಂದರಿ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥರಿಗೂ ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೂ ಇದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮ; ಹಾಗೆಯೇ ಶೂದ್ರರಿಗೂ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೂ ಇದೇ।
Verse 26
ध्येयस्त्वयाहं देवेशि सदा जाप्यः षडक्षरः । वेदोक्तमखिलं धर्ममिति धर्मार्थसंग्रहः
ಹೇ ದೇವೇಶಿ! ನೀನು ಸದಾ ನನ್ನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡು; ಷಡಕ್ಷರಮಂತ್ರವನ್ನು ನಿತ್ಯ ಜಪಿಸು. ವೇದೋಕ್ತ ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮವೇ—ಧರ್ಮಾರ್ಥದ ಸಾರಸಂಗ್ರಹ ಇದಾಗಿದೆ.
Verse 27
अथ ये मानवा लोके स्वेच्छया धृतविग्रहाः । भावातिशयसंपन्नाः पूर्वसंस्कारसंयुताः
ಇದೀಗ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸುವ ಮಾನವರು, ಭಾವತೀವ್ರತೆಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನರು, ಪೂರ್ವಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತರು—ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
Verse 28
विरक्ता वानुरक्ता वा स्त्र्यादीनां विषयेष्वपि । पापैर्न ते विलिंपंते १ पद्मपत्रमिवांभसा
ವಿರಕ್ತನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಸ್ತ್ರೀ ಮೊದಲಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತನಾಗಿರಲಿ; ಪಾಪಗಳು ಅವನಿಗೆ ಅಂಟುವುದಿಲ್ಲ—ನೀರು ಪದ್ಮಪತ್ರಕ್ಕೆ ಅಂಟದಂತೆ.
Verse 29
तेषां ममात्मविज्ञानं विशुद्धानां विवेकिनाम् । मत्प्रसादाद्विशुद्धानां दुःखमाश्रमरक्षणात्
ಆ ಶುದ್ಧ ವಿವೇಕಿಗಳಿಗೆ ನನ್ನ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ನನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಶುದ್ಧರಾದವರಿಗೂ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಕೆಲ ದುಃಖ ಇರುತ್ತದೆ.
Verse 30
नास्ति कृत्यमकृत्यं च समाधिर्वा परायणम् । न विधिर्न निषेधश्च तेषां मम यथा तथा
ಅವರಿಗೆ ‘ಮಾಡಬೇಕಾದುದು’ ಅಥವಾ ‘ಮಾಡಬಾರದುದು’ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲ; ಸಮಾಧಿಯೇ ಅವರ ಏಕೈಕ ಆಶ್ರಯವೂ ಅಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ವಿಧಿಯಿಲ್ಲ, ನಿಷೇಧವೂ ಇಲ್ಲ—ನನಗೆ ಇರುವಂತೆ ಹಾಗೆಯೇ.
Verse 31
तथेह परिपूर्णस्य साध्यं मम न विद्यते । तथैव कृतकृत्यानां तेषामपि न संशयः
ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ಧನಿಗೆ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದುದು ಏನೂ ಉಳಿಯದು. ಹಾಗೆಯೇ ಕೃತಕೃತ್ಯರಾದವರಿಗೆ ಸಹ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
Verse 32
मद्भक्तानां हितार्थाय मानुषं भावमाश्रिताः । रुद्रलोकात्परिभ्रष्टास्ते रुद्रा नात्र संशयः
ನನ್ನ ಭಕ್ತರ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಅವರು ಮಾನವಭಾವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರುದ್ರಲೋಕದಿಂದ ಅವತರಿಸಿದ ಅವರು ನಿಜಕ್ಕೂ ರುದ್ರರೇ—ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
Verse 33
ममानुशासनं यद्वद्ब्रह्मादीनां प्रवर्तकम् । तथा नराणामन्येषां तन्नियोगः प्रवर्तकः
ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಿಗೊಳಿಸುವಂತೆ, ಮಾನವರು ಮತ್ತು ಇತರ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅದೇ ನಿಯೋಗವೇ ಅವರ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಪ್ರೇರಕವಾಗಿದೆ.
Verse 34
ममाज्ञाधारभावेन सद्भावातिशयेन च । तदालोकनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯ ಆಧಾರದಿಂದಲೂ ಸತ್ಪ್ರೇಮಭಕ್ತಿಯ ಅತಿಶಯದಿಂದಲೂ ಬಲಪಟ್ಟು, ಅದನ್ನು ಕೇವಲ ದರ್ಶನಮಾತ್ರ ಮಾಡಿದರೂ ಸರ್ವಪಾಪಕ್ಷಯವು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 35
प्रत्ययाश्च प्रवर्तंते प्रशस्तफलसूचकाः । मयि भाववतां पुंसां प्रागदृष्टार्थगोचराः
ನನ್ನಲ್ಲಿ ಭಾವಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರಿಗೆ ಶುಭಫಲ ಸೂಚಿಸುವ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯಗಳು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ; ಹಿಂದೆ ಕಾಣದ ಅರ್ಥಗಳೂ ಸಹ ನೇರ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತವೆ।
Verse 36
कंपस्वेदो ऽश्रुपातश्च कण्ठे च स्वरविक्रिया । आनंदाद्युपलब्धिश्च भवेदाकस्मिकी मुहुः
ನಡುಕು, ಬೆವರು, ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಯುವುದು, ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಸ್ವರಬದಲಾವಣೆ—ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆನಂದಾದಿಗಳ ಅಕಾರಣ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಅನುಭವ—ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಸಹಜವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 37
स तैर्व्यस्तैस्समस्तैर्वा लिंगैरव्यभिचारिभिः । मंदमध्योत्तमैर्भावैर्विज्ञेयास्ते नरोत्तमाः
ಈ ತಪ್ಪದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ—ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಕಂಡರೂ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿದ್ದರೂ—ಆ ನರೋತ್ತಮರು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಭಾವಗಳು ಮಂದ, ಮಧ್ಯಮ, ಉತ್ತಮ ಎಂಬ ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ।
Verse 38
यथायोग्निसमावेशान्नायो भवति केवलम् । स तथैव मम सान्निध्यान्न ते केवलमानुषाः
ಅಗ್ನಿಯ ಸಮಾವೇಶದಿಂದ ಕಬ್ಬಿಣವು ಕೇವಲ ಕಬ್ಬಿಣವಾಗಿರದಂತೆ, ನನ್ನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ ನೀವು ಕೇವಲ ಮಾನವರಲ್ಲ।
Verse 39
हस्तपादादिसाधर्म्याद्रुद्रान्मर्त्यवपुर्धरान् । प्राकृतानिव मन्वानो नावजानीत पंडितः
ಕೈ-ಕಾಲು ಮೊದಲಾದ ಸಾದೃಶ್ಯದಿಂದ ಮನುಷ್ಯದೇಹ ಧರಿಸಿದ ರುದ್ರರನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಲೋಕಜನರೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪಂಡಿತನು ಎಂದಿಗೂ ಅವಮಾನಿಸಬಾರದು।
Verse 40
अवज्ञानं कृतं तेषु नरैर्व्यामूढचेतनैः । आयुः श्रियं कुलं शीलं हित्वा निरयमावहेत्
ವ್ಯಾಮೂಢಚಿತ್ತರಾದ ಜನರು ಅವರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿದರೆ, ಅವರು ಆಯುಷ್ಯ, ಶ್ರೀ, ಕುಲಗೌರವ ಮತ್ತು ಶೀಲವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಮೇಲೆ ನರಕಪತನವನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 41
ब्रह्मविष्णुसुरेशानामपि तूलायते पदम् । मत्तोन्यदनपेक्षाणामुद्धृतानां महात्मनाम्
ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ದೇವಾಧಿಪತಿಗಳ ಪದವಿಯನ್ನೂ ತೂಕದ ತ್ರಾಸಿನಲ್ಲಿ ತೂಗಿದರೆ, ನನ್ನಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾತ್ಮರ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮುಂದೆ ಅದು ತೀರಾ ಅಲ್ಪ—ಅವರು ನನ್ನ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾವುದನ್ನೂ ಅವಲಂಬಿಸುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 42
अशुद्धं बौद्धमैश्वर्यं प्राकृतं पौरुषं तथा । गुणेशानामतस्त्याज्यं गुणातीतपदैषिणाम्
ಅಶುದ್ಧ ‘ಬೌದ್ಧ’ ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಬಯಸುವ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಾಕೃತ ಹಾಗೂ ಮಾನವಪ್ರಯತ್ನಜನ್ಯ ಲೋಕಿಕ ಸಾಧನೆಗಳು—ಇವೆಲ್ಲ ಗುಣಗಳ ವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಅಧಿಪತ್ಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ಗುಣಾತೀತ ಪದವನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಇವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು।
Verse 43
अथ किं बहुनोक्तेन श्रेयः प्राप्त्यैकसाधनम् । मयि चित्तसमासंगो येन केनापि हेतुना
ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಒಂದೇ ಸಾಧನ—ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದಾದರೂ ಮನಸ್ಸು ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಶಿವನಲ್ಲಿ, ದೃಢವಾಗಿ ಆಸಕ್ತವಾಗಲಿ.
Verse 44
उपमन्युरुवाच । इत्थं श्रीकण्ठनाथेन शिवेन परमात्मना । हिताय जगतामुक्तो ज्ञानसारार्थसंग्रहः
ಉಪಮನ್ಯು ಹೇಳಿದರು—ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀಕಂಠನಾಥ ಶಿವನು ಲೋಕಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಸಾರದ ಅರ್ಥಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು.
Verse 45
विज्ञानसंग्रहस्यास्य वेदशास्त्राणि कृत्स्नशः । सेतिहासपुराणानि विद्या व्याख्यानविस्तरः
ಈ ವಿಜ್ಞಾನಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಇತಿಹಾಸಪುರಾಣಗಳೊಡನೆ—ಇದು ವಿದ್ಯೆಯ ವಿಶದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ।
Verse 46
ज्ञानं ज्ञेयमनुष्ठेयमधिकारो ऽथ साधनम् । साध्यं चेति षडर्थानां संग्रहत्वेष संग्रहः
ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವ, ಆಚರಿಸಬೇಕಾದ ಅನುಷ್ಠಾನ, ಅಧಿಕಾರಿ, ಸಾಧನ ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯ—ಇವು ಆರು ವಿಷಯಗಳು; ಈ ಬೋಧನೆ ಅವುಗಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ।
Verse 47
गुरोरधिकृतं ज्ञानं ज्ञेयं पाशः पशुः पतिः । लिंगार्चनाद्यनुष्ठेयं भक्तस्त्वधिकृतो ऽपि यः
ಗುರುದಿಂದ ಅಧಿಕೃತವಾದ ಜ್ಞಾನವೇ ಸತ್ಯೋಪದೇಶ—ಅದರ ಜ್ಞೇಯ ತ್ರಯ: ಪಾಶ, ಪಶು ಮತ್ತು ಪತಿ (ಪರಮೇಶ್ವರ ಶಿವ). ಹಾಗೆಯೇ ಯೋಗ್ಯನಾದ ಭಕ್ತನು ಶಿವಲಿಂಗಾರ್ಚನೆ ಮೊದಲಾದ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಆಚರಿಸಬೇಕು।
Verse 48
साधनं शिवमंत्राद्यं साध्यं शिवसमानता । षडर्थसंग्रहस्यास्य ज्ञानात्सर्वज्ञतोच्यते
ಸಾಧನವು ಶಿವಮಂತ್ರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಸಾಧ್ಯವು ಶಿವಸಮಾನತೆ. ಈ ಷಡರ್ಥಸಂಗ್ರಹದ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸಾಧಕನು ಸರ್ವಜ್ಞನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 49
प्रथमं कर्म यज्ञादेर्भक्त्या वित्तानुसारतः । बाह्येभ्यर्च्य शिवं पश्चादंतर्यागरतो भवेत्
ಮೊದಲು ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ, ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ಬಾಹ್ಯ ವಿಧಿಗಳಿಂದ ಶಿವಾರ್ಚನೆ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಅಂತರ್ಯಾಗ—ಅಂತರ ಯಜ್ಞ—ದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಬೇಕು.
Verse 50
रतिरभ्यंतरे यस्य न बाह्ये पुण्यगौरवात् । न कर्म करणीयं हि बहिस्तस्य महात्मनाः
ಯಾವ ಮಹಾತ್ಮನ ರತಿ ಒಳಗೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಹೊರಗಿನ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ—ಅಂತರಂಗ ಶುದ್ಧಿಯ ಪುಣ್ಯಗೌರವದ ಆದರದಿಂದ—ಅವನಿಗೆ ಹೊರಗಿನ ಕರ್ಮ ಕಡ್ಡಾಯವಲ್ಲ.
Verse 51
ज्ञानामृतेन तृप्तस्य भक्त्या शैवशिवात्मनः । नांतर्न च बहिः कृष्ण कृत्यमस्ति कदाचन
ಹೇ ಕೃಷ್ಣ, ಜ್ಞಾನಾಮೃತದಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶೈವ—ಶಿವಸ್ವರೂಪ—ಆದವನಿಗೆ ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಕಡ್ಡಾಯ ಕರ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲ.
Verse 52
तस्मात्क्रमेण संत्यज्य बाह्यमाभ्यंतरं तथा । ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्याज्ञानं चापि परित्यजेत्
ಆದ್ದರಿಂದ ಕ್ರಮೇಣ ಹೊರಗಿನ ಹಾಗೂ ಒಳಗಿನ—ಎರಡೂ ಆಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು—ತ್ಯಜಿಸಿ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವ (ಪರಮ ಪತಿ)ವನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿ, ಅಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು.
Verse 53
नैकाग्रं चेच्छिवे चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा । एकाग्रमेव चेच्चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा
ಚಿತ್ತವು ಶಿವನಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರವಾಗದಿದ್ದರೆ, ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಚಿತ್ತವು ನಿಜವಾಗಿ ಏಕಾಗ್ರವಾದರೆ, ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಏನು ಅವಶ್ಯಕ?
Verse 54
तस्मात्कर्माण्यकृत्वा वा कृत्वा वांतर्बहिःक्रमात् । येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत्
ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಮಾಡಿದರೂ—ಬಾಹ್ಯ ವಿಧಿಯಾಗಲಿ ಅಂತರಂಗ ಸಾಧನೆಯಾಗಲಿ—ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯದಿಂದ ಚಿತ್ತವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಶಿವನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಬೇಕು.
Verse 55
शिवे निविष्टचित्तानां प्रतिष्ठितधियां सताम् । परत्रेह च सर्वत्र निर्वृतिः परमा भवेत्
ಶಿವನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದ ಚಿತ್ತವಿರುವ, ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಸತ್ಪುರುಷರಿಗೆ ಇಹಲೋಕದಲ್ಲೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲೂ—ಎಲ್ಲೆಡೆ—ಪರಮ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಪೂರ್ಣ ತೃಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 56
इहोन्नमः शिवायेति मंत्रेणानेन सिद्धयः । स तस्मादधिगंतव्यः परावरविभूतये
ಇಹಲೋಕದಲ್ಲೇ ‘ಓಂ ನಮಃ ಶಿವಾಯ’ ಎಂಬ ಈ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಾ-ಅಪರ ವಿಭೂತಿಯ ಪರಮ ಪೂರ್ಣತೆಗೆ ಈ ಮಂತ್ರದ ಮೂಲಕವೇ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಬೇಕು।
Frequently Asked Questions
The chapter is primarily prescriptive rather than narrative: it records Śiva’s instruction to Devī on conduct, observances, and yogic markers for devotees and dvijas, not a distinct mythic episode.
It frames ‘signs’ (liṅgas) of yogins as inner-realization validated by outer discipline: detachment (saṅga-nivṛtti), Śiva-jñāna, and purity are expressed through regulated worship, diet, and Śaiva markers (bhasma/rudrākṣa).
Rather than avatāras, the chapter highlights manifestations of Śaiva identity in practice—liṅga worship, bhasma-sevana, rudrākṣa-dhāraṇa, and vrata-timing (parvan/caturdaśī)—as embodied forms of devotion.