Adhyaya 281
Vṛkṣāyurveda (The Science of Plant-Life) — Tree Placement, Muhūrta, Irrigation, Spacing, and Plant Remedies
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಸಚರ್ಚೆಯ ನಂತರ ವೃಕ್ಷಾಯುರ್ವೇದವನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಧನ್ವಂತರಿಯು ಶುಭ ವೃಕ್ಷಗಳ ದಿಕ್ಕುಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಪ್ಲಕ್ಷ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ, ವಟ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ, ಮಾವು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ, ಅಶ್ವತ್ಥ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ/ಜಲಾಭಿಮುಖವಾಗಿ; ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಅಶುಭ, ಅದರ ಶಮನಕ್ಕೆ ಎಳ್ಳು ಅಥವಾ ಹೂವಿನ ಸಸಿಗಳನ್ನು ನೆಡುವ ವಿಧಿ. ನೆಡುವಾಗ ಸಂಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಪೂಜೆ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸತ್ಕಾರ, ಚಂದ್ರ, ಧ್ರುವ/ಸ್ಥಿರ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ದೇವತಾವಿಶೇಷಾರ್ಚನೆ, ಶುಭ ನಕ್ಷತ್ರ ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ಬೇರುಗಳ ರಕ್ಷಣೆ—ಅವಶ್ಯ. ಕ್ಷೇತ್ರಸಮೃದ್ಧಿಗೆ ಜಲವ್ಯವಸ್ಥೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ—ನೀರಿನ ಹರಿವುಗಳನ್ನು ಮಾರ್ಗಗೊಳಿಸುವುದು, ಕಮಲಸರೋವರ/ಕೆರೆ ನಿರ್ಮಾಣ, ಜಲಾಶಯ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ—ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಋತುವಾರಿಯಾಗಿ ನೀರಾವರಿ, ಉತ್ತಮ-ಮಧ್ಯಮ ಅಂತರ, ಮರುನೆಡುವ ಮಿತಿ, ಫಲರಹಿತತೆ ತಪ್ಪಿಸಲು ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರೋಗನಾಶ ಮತ್ತು ಹೂ-ಹಣ್ಣು ವೃದ್ಧಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು—ವಿಡಂಗ-ಘೃತ ಲೇಪ, ಧಾನ್ಯ/ಕಾಳು ಮಿಶ್ರಣ, ಹಾಲು-ತುಪ್ಪ ನೀರಾವರಿ, ಗೋಮಯ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟು/ಸತ್ತು, ಹುದಿಗಟ್ಟಿದ ಮಾಂಸಜಲ ಹಾಗೂ ಮೀನುಜಲ ಇತ್ಯಾದಿ—ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे रसादिलक्षणं नामाशीत्यधिकद्विसततमो ऽध्यायः अथैकाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वृक्षायुर्वेदः धन्वन्तरिर् उवाच वृक्षायुर्वेदमाख्यास्ये प्लक्षश्चोत्तरतः शुभः प्राग्वटो याम्यतस्त्वाम्र आप्ये ऽश्वत्थः कर्मेण तु
ಇಂತೆ ಶ್ರೀ ಅಗ್ನಿ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ರಸಾದಿಲಕ್ಷಣ’ ಎಂಬ ೨೮೦ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಈಗ ೨೮೧ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ‘ವೃಕ್ಷಾಯುರ್ವೇದ’ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಧನ್ವಂತರಿಯು ಹೇಳಿದರು—ನಾನು ವೃಕ್ಷಾಯುರ್ವೇದವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಶುಭವಾದ ಪ್ಲಕ್ಷವನ್ನು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ, ವಟವನ್ನು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ, ಮಾವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಶ್ವತ್ಥವನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮ (ಜಲದಿಶೆ) ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು।
Verse 2
दक्षिणां दिशमुत्पन्नाः समीपे कण्टकद्रुमाः उद्यानं गृहवासे स्यात् तिलान् वाप्यथ पुष्पितान्
ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳಿನ ಮರಗಳು ಬೆಳೆದಿದ್ದರೆ, ಆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ/ಅಶುಭ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಎಳ್ಳು ಅಥವಾ ಹೂಬಿಡುವ ಸಸಿಗಳನ್ನು ನೆಡಬೇಕು।
Verse 3
गृह्णीयाद्रोपयेद्वृक्षान् द्विजञ्चन्द्रं प्रपूज्य च ध्रुवाणि पञ्च वायव्यं हस्तं प्राजेशवैष्णवं
ಸಸಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವೃಕ್ಷಾರೋಪಣ ಮಾಡಬೇಕು; ಮತ್ತು ದ್ವಿಜ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣ) ಹಾಗೂ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್ ಪೂಜಿಸಿ, ಐದು ಧ್ರುವಗಳು (ಸ್ಥಿರ ಬಿಂದು/ನಕ್ಷತ್ರಗಳು), ವಾಯವ್ಯ (ಉತ್ತರ-ಪಶ್ಚಿಮ) ದಿಕ್ಕು, ಹಸ್ತ ನಕ್ಷತ್ರ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಾಜೇಶ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ದೈವಾಂಶಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಪೂಜಿಸಬೇಕು।
Verse 4
नक्षत्राणि तथा मूलं शस्यन्ते द्रुमरोपणे प्रवेशयेन्नदीवाहान् पुष्करिण्यान्तु कारयेत्
ವೃಕ್ಷಾರೋಪಣದಲ್ಲಿ (ಯೋಗ್ಯ) ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಮೂಲ (ಬೇರು/ನೆಡುವ ಭಾಗ)ವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ನದಿನೀರಿನ ಹರಿವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೆ ತರಬೇಕು ಮತ್ತು ಪುಷ್ಕರಿಣಿ (ಕಮಲ ಕೆರೆ/ಜಲಾಶಯ) ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು।
Verse 5
गृहवामे इति ञ पुष्करिण्यान्त्विति पाठो न सम्यक् प्रतिभाति हस्ता मघा तथा मैत्रमाद्यं पुष्यं सवासवं जलाशयसमारम्भे वारुणञ्चोत्तरात्रयम्
‘ಗೃಹವಾಮೇ…’ ಎಂಬ ಪಾಠ ಸ್ಪಷ್ಟವಲ್ಲ; ‘ಪುಷ್ಕರಿಣ್ಯಾನ್ತ್ವ…’ ಎಂಬ ಪಾಠವೂ ಸರಿಯೆಂದು ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಜಲಾಶಯ ನಿರ್ಮಾಣಾರಂಭಕ್ಕೆ ಹಸ್ತ, ಮಘಾ, ಮೈತ್ರ (ಅನುರಾಧಾ), ಉತ್ತರಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲದು (ಉತ್ತರಫಾಲ್ಗುಣಿ), ಪುಷ್ಯ, ವಾಸವ (ಶ್ರವಣ) ಶುಭ; ಹಾಗೆಯೇ ವಾರುಣ (ಶತಭಿಷಜ) ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಮೂರು ‘ಉತ್ತರ’ ನಕ್ಷತ್ರಗಳೂ ಗ್ರಾಹ್ಯ।
Verse 6
संपूज्य वरुणं विष्णुं पर्जन्यं तत् समाचरेत् अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीषाः सप्रियङ्गवः
ವರುಣ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಪರ್ಜನ್ಯರನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ನಂತರ ಆ ವಿಧಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು. ಅರಿಷ್ಟ, ಅಶೋಕ, ಪುನ್ನಾಗ, ಶಿರೀಷ ಹಾಗೂ ಪ್ರಿಯಂಗು ಎಂಬ ಶುಭ ವನಸ್ಪತಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು.
Verse 7
अशोकः कदली जम्बुस् तथा वकुलदाडिमाः सायं प्रातस्तु घर्मर्तौ शीतकाले दिनान्तरे
ಅಶೋಕ, ಕದಳಿ (ಬಾಳೆ), ಜಂಬು, ಹಾಗೆಯೇ ವಕುಲ ಮತ್ತು ದಾಡಿಮ—ಬಿಸಿಲಿನ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಸಂಜೆ ಮತ್ತು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಶೀತಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಿನಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ (ತಡವಾಗಿ) ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
Verse 8
वर्षारत्रौ भुवः शोषे सेक्तव्या रोपिता द्रुमाः उत्तमं विंशतिर्हस्ता मध्यमं षोडशान्तरम्
ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೂ ಭೂಮಿ ಒಣಗಿದಾಗಲೂ ನೆಟ್ಟ ಮರಗಳಿಗೆ ನೀರು ಹಾಕಬೇಕು. ಉತ್ತಮ ಅಂತರ ಇಪ್ಪತ್ತು ಹಸ್ತ; ಮಧ್ಯಮ ಅಂತರ ಹದಿನಾರು ಹಸ್ತ.
Verse 9
स्थानात् स्थानान्तरं कार्यं वृक्षाणां द्वादशावरं विफलाः स्युर्घना वृक्षाः शस्त्रेणादौ हि शोधनम्
ಮರಗಳನ್ನು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರ (ಪ್ರತ್ಯಾರೋಪಣ) ಹನ್ನೆರಡು (ನಿರ್ದಿಷ್ಟ) ಕಾಲ/ಮಾಪವನ್ನು ಮೀರದಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ದಟ್ಟವಾಗಿ ಬೆಳೆದ ಮರಗಳು ಬಹುಶಃ ಫಲರಹಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಶೋಧನ—ಅಂದರೆ ಕತ್ತರಿಸಿ ತೆಳುವಾಗಿಸುವುದು/ಕತ್ತರಿಕೆ—ಮಾಡಬೇಕು.
Verse 10
विडङ्गघृतपङ्काक्तान् सेचयेच्छीतवारिणा फलनाशे कुलथैश् च मासैर् मुद्गैर् यवैस्तिलैः
ಫಲಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ ವಿದಂಗವನ್ನು ತುಪ್ಪದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಸಿ ಲೇಪ (ಪೇಸ್ಟ್) ಮಾಡಿ ಗಿಡ/ಮರಕ್ಕೆ ಹಚ್ಚಿ, ನಂತರ ತಣ್ಣನೆಯ ನೀರಿನಿಂದ ನೀರಾವರಿ ಮಾಡಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಕುಲಥ, ಮಾಷ, ಮುದ್ಗ, ಯವ ಮತ್ತು ತಿಲಗಳಿಂದಲೂ ಪರಿಹಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು.
Verse 11
घृतशीतपयःसेकः फलपुष्पाय सर्वदा आविकाजशकृच्चूर्णम् यवचूर्णं तिलानि च
ಹಣ್ಣು-ಹೂವು ಸದಾ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಲು ತುಪ್ಪ ಮಿಶ್ರಿತ ತಣ್ಣನೆಯ ಹಾಲಿನಿಂದ ನೀರಾವರಿ ಮಾಡಬೇಕು; ಜೊತೆಗೆ ಕುರಿ/ಮೇಕೆಯ ಗೊಬ್ಬರದ ಪುಡಿ, ಯವದ ಹಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ಎಳ್ಳನ್ನೂ ಹಾಕಬೇಕು।
Verse 12
गोमांसमुदकञ्चैव सप्तरात्रं निधापयेत् उत्सेकः सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्धिदः
ಗೋಮಾಂಸ ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಏಳು ರಾತ್ರಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕು; ಆ ದ್ರಾವಣದಿಂದ ನೀರಾವರಿ ಮಾಡಿದರೆ ಎಲ್ಲ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣು, ಹೂ ಮುಂತಾದವುಗಳ ವೃದ್ಧಿ ಆಗುತ್ತದೆ।
Verse 13
मत्स्याम्भसा तु सेकेन वृद्धिर्भवति शाखिनः विडङ्गतण्डुलोपेतं मत्स्यं मांसं हि दोहदं सर्वेषामविशेषेण वृक्षाणां रोगमर्दनम्
ಮೀನಿನ ನೀರಿನಿಂದ ನೀರಾವರಿ ಮಾಡಿದರೆ ಮರಗಳ ವೃದ್ಧಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ವಿದಂಗ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಿದಾಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೀನು ಹಾಗೂ ಮಾಂಸದಿಂದ ಮಾಡಿದ ‘ದೋಹದ’ ಪೋಷಕ ಪ್ರಯೋಗವು ಎಲ್ಲ ಮರಗಳ ರೋಗಗಳನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ।
Frequently Asked Questions
Plakṣa is placed to the north, vaṭa (banyan) to the east, mango to the south, and aśvattha (pipal) to the west/waterward direction, performed according to proper ritual procedure.
The text states this causes disturbance/inauspiciousness for dwelling; it recommends planting sesame (tila) or flowering plants there as a remedial measure.
Hastā, Maghā, Maitra (Anurādhā), the first of the Uttaras, Puṣya, and Vāsava (Śravaṇa); additionally Vāruṇa (Śatabhiṣaj) and the remaining three Uttara asterisms are also acceptable.
The best spacing is twenty hastas; the medium spacing is sixteen hastas.
It notes that overly dense trees become fruitless and prescribes early ‘purification’ through cutting—i.e., pruning/thinning with a tool.
For fruit destruction: apply a vidanga–ghee paste and irrigate with cool water, with adjunct use of legumes/grains (kulattha, māṣa, mudga, yava, tila). For flowering/fruiting: irrigate with cooled milk mixed with ghee, and apply powdered sheep/goat dung, barley flour, and sesame; additionally, seven-night fermented cow-meat water and fish-water irrigation are described as growth-promoting and disease-suppressing.