
Chapter 283 — Mantras as Medicine (मन्त्ररूपौषधकथनम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧನ್ವಂತರಿಯು ಮಂತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಔಷಧರೂಪವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಯುಸ್ಸು, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಪವಿತ್ರ ಶಬ್ದವೇ ನೇರ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸಾಧನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಓಂ’ ಪರಮಮಂತ್ರ, ಗಾಯತ್ರಿ ಭುಕ್ತಿ–ಮುಕ್ತಿ ಪ್ರದಾಯಿನಿ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ ಸಹಚರ ಫಲಗಳೆಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಿಷ್ಣು/ನಾರಾಯಣ ಮಂತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ನಾಮಜಪವನ್ನು ಸಂದರ್ಭಾನುಸಾರ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ—ವಿಜಯ, ವಿದ್ಯೆ, ಭಯನಿವಾರಣೆ, ನೇತ್ರರೋಗ ಶಮನ, ಯುದ್ಧರಕ್ಷೆ, ಜಲತರಣ, ದುಃಸ್ವಪ್ನ ನಿವಾರಣೆ, ದಾಹಾದಿ ಅಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ. ಪ್ರಮುಖ ತಿರುವಿನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಭೂತಹಿತ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನೇ ‘ಮಹೌಷಧ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ನೈತಿಕಾಚರಣೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿದ ಒಂದೇ ದಿವ್ಯನಾಮವೂ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 1
आनि नाम द्व्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः पञ्चविशतिरिति ञ , ट च कर्पूरजहुकातैलमिति ख कर्पूरजानुकातैलमिति ज अथ त्र्यशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः मन्त्ररूपौषधकथनं धन्वन्तरिर् उवाच आयुरारोग्यकर्तर ओंकारद्याश् च नाकदाः ओंकारः परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा चामरो भवेत्
ಇದೀಗ ‘ಮಂತ್ರರೂಪ ಔಷಧಕಥನ’ ಎಂಬ ದ್ವಿಶತ ತ್ರ್ಯಶೀತಿತಮ ಅಧ್ಯಾಯವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು—‘ಓಂಕಾರ ಮತ್ತು ಓಂಕಾರಾದಿ ಮಂತ್ರತತ್ತ್ವಗಳು ಆಯುಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ನೀಡುವವು; ಸಾಧಕನನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವವು. ಓಂಕಾರವೇ ಪರಮಮಂತ್ರ; ಅದನ್ನು ಜಪಿಸಿದರೆ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.’
Verse 2
गायत्री परमो मन्त्रस्तं जप्त्वा भुक्तिमुक्तिभाक् ॐ नमो नारायणाय मन्त्रः सर्वार्थसाधकः
ಗಾಯತ್ರೀ ಪರಮ ಮಂತ್ರ; ಅದನ್ನು ಜಪಿಸಿದವನು ಭೋಗವೂ ಮೋಕ್ಷವೂ ಎರಡನ್ನೂ ಪಡೆಯುವ ಭಾಗ್ಯವಂತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಓಂ ನಮೋ ನಾರಾಯಣಾಯ’ ಮಂತ್ರವು ಸರ್ವಾರ್ಥಸಾಧಕ.
Verse 3
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय सर्वदः ॐ हूं नमो विष्णवे मन्त्रोयञ्चौषधं परं
‘ಓಂ ನಮೋ ಭಗವತೇ ವಾಸುದೇವಾಯ’—ಸರ್ವದಾತನಾದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಓಂ ಹೂಂ ನಮೋ ವಿಷ್ಣವೇ’—ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಈ ಮಂತ್ರವೇ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪರಮ ಔಷಧ.
Verse 4
अनेन देवा ह्य् असुराः सश्रियो निरुजो ऽभवत् भूतानामुपकारश् च तथा धर्मो महौषधम्
ಇದರಿಂದ ದೇವರೂ ಅಸುರರೂ ಶ್ರೀಸಂಪನ್ನರಾಗಿಯೂ ನಿರೋಗರಾಗಿಯೂ ಆದರು; ಹಾಗೆಯೇ ಭೂತಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಉಪಕಾರ—ಅದೇ ಧರ್ಮ—ಮಹೌಷಧ.
Verse 5
धर्मः सद्धर्मकृद्धर्मी एतैर् धर्मैश् च निर्मलः श्रीदः श्रीषः श्रीनिवासः श्रीधरःश्रीनिकेतनः
ಅವನೇ ಧರ್ಮ; ಸದ್ದರ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವವನು, ಧರ್ಮಧಾರಿ; ಈ ಧರ್ಮಗುಣಗಳಿಂದ ಅವನು ನಿರ್ಮಲನು. ಅವನು ಶ್ರೀದ, ಶ್ರೀಷ, ಶ್ರೀನಿವಾಸ, ಶ್ರೀಧರ, ಶ್ರೀನಿಕೇತನ.
Verse 6
श्रियः पतिः श्रीपरम एतैः श्रियमवाप्नुयात् कामी कामप्रदः कामः कामपालस् तथा हरिः
‘ಶ್ರಿಯಃ ಪತಿ’, ‘ಶ್ರೀಪರಮ’—ಈ ನಾಮಜಪದಿಂದ ಶ್ರೀಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕಾಮಿ’, ‘ಕಾಮಪ್ರದ’, ‘ಕಾಮ’, ‘ಕಾಮಪಾಲ’ ಮತ್ತು ‘ಹರಿ’ ಎಂಬ ನಾಮಗಳನ್ನೂ ಜಪಿಸಬೇಕು.
Verse 7
आनन्दो माधवश् चैव नाम कामाय वै हरेः रामः परशुरामश् च नृसिंहो विष्णुरेव च
ಕಾಮಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಹರಿಯ ನಾಮಗಳು—ಆನಂದ, ಮಾಧವ; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮ, ಪರಶುರಾಮ, ನರಸಿಂಹ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವೂ।
Verse 8
त्रिविक्रमश् च नामानि जप्तव्यानि जिगीषुभिः विद्यामभ्यस्यतां नित्यं जप्तव्यः पुरुषोत्तमः
ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವರು ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನ ನಾಮಗಳನ್ನು ಜಪಿಸಬೇಕು; ನಿತ್ಯ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವವರು ಪುರುಷೋತ್ತಮನನ್ನು ನಿರಂತರ ಜಪಿಸಬೇಕು।
Verse 9
दामोदरो बन्धहरः पुष्कराक्षो ऽक्षिरोगनुत् हृषीकेशो भयहरो जपेदौषधकर्मणि
ಔಷಧಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಜಪಿಸಬೇಕಾದ ನಾಮಗಳು—ದಾಮೋದರ (ಬಂಧಹರ), ಪುಷ್ಕರಾಕ್ಷ (ಪದ್ಮನೇತ್ರ), ನೇತ್ರರೋಗನಾಶಕ, ಮತ್ತು ಹೃಷೀಕೇಶ (ಇಂದ್ರಿಯಾಧಿಪತಿ), ಭಯಹರ।
Verse 10
अच्युतञ्चामृतं मन्त्रं सङ्ग्रामे चापराजितः जलतारे नारसिंहं पूर्वादौ क्षेमकामवान्
ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ‘ಅಚ್ಯುತ’ ಮತ್ತು ‘ಅಮೃತ’ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಲಿ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಅಪರಾಜಿತ’ (ಮಂತ್ರ)। ನೀರು ದಾಟಲು ‘ನಾರಸಿಂಹ’; ಹಾಗೆಯೇ ಪೂರ್ವಾದಿ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇಮಾರ್ಥ ಜಪಿಸಲಿ।
Verse 11
चक्रिणङ्गदिनञ्चैव शार्ङ्गिणं खड्गिनं स्मरेत् नारायणं सर्वकाले नृसिंहो ऽखिलभीतिनुत्
ಚಕ್ರ-ಗದಾಧಾರಿ, ಶಾರ್ಙ್ಗಧನುರ್ಧಾರಿ, ಖಡ್ಗಧಾರಿ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು; ಸರ್ವಕಾಲ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು—ನರಸಿಂಹ, ಅಖಿಲ ಭೀತಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನು।
Verse 12
गरुडध्वजश् च विषहृत् वासुदेवं सदाजपेत् धान्यादिस्थापने स्वप्ने अनन्ताच्युतमीरयेत्
‘ಗರುಡಧ್ವಜ’ ಮತ್ತು ‘ವಿಷಹೃತ’ ಎಂಬ ನಾಮಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯ ಜಪಿಸಬೇಕು; ‘ವಾಸುದೇವ’ ನಾಮವನ್ನು ಸದಾ ಪಠಿಸಬೇಕು. ಧಾನ್ಯಾದಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲೂ, ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲೂ ‘ಅನಂತ’ ‘ಅಚ್ಯುತ’ ನಾಮಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು.
Verse 13
नारायणञ्च दुःस्वप्ने दाहादौ जलशायिनं हयग्रीवञ्च विद्यार्थी जगत्सूतिं सुताप्तये बलभद्रं शौरकार्ये एकं नामार्थसाधकम्
ದುಃಸ್ವಪ್ನ ಬಂದಾಗ ‘ನಾರಾಯಣ’ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು; ದಾಹಾದಿ ಅಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ‘ಜಲಶಾಯಿ’ (ವಿಷ್ಣು)ಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ‘ಹಯಗ್ರೀವ’ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು; ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ‘ಜಗತ್ಸೂತಿ’ (ಜಗನ್ಮಾತೆ)ಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು. ಶೌರ್ಯಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ‘ಬಲಭದ್ರ’ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ದಿವ್ಯನಾಮದಿಂದಲೇ ಅಭಿಪ್ರೇತ ಫಲ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
The chapter gives a purpose-specific mapping of mantras and Viṣṇu-names to applied contexts (medicinal procedure, eye-disease, fear, battle, water-crossing, nightmares, fire danger, learning, progeny, valor), treating mantra-selection as a functional therapeutic protocol.
It explicitly links health and protection practices to bhukti-mukti: Oṃ and Gāyatrī are framed as salvific, while dharma and compassion are called the ‘great medicine,’ making ethical devotion and disciplined recitation part of a unified sādhanā.