
Chapter 296 — Viṣa-cikitsā: Mantras and Antidotes for Poison, Stings, and Snake-bite
ಈ ಆಯುರ್ವೇದಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿಷಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕ್ರಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಂತ್ರಪ್ರಯೋಗದ ಜೊತೆಗೆ ತಕ್ಷಣದ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಔಷಧಯೋಗಗಳು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೃತಕ/ಪ್ರದತ್ತ ವಿಷ, ವಿವಿಧ ವಿಷಗಳು ಹಾಗೂ ದಂಶವಿಷಗಳಿಗೆ ವಿಷಶಮನ ಮಂತ್ರಗಳು; ಹರಡುವ ವಿಷವನ್ನು ‘ಮೋಡದಂತ ಕತ್ತಲೆ’ಯಂತೆ ಎಳೆದು ಹೊರತೆಗೆದು, ಮಂತ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧಾರಣ/ನಿಗ್ರಹ ಮಾಡುವ ಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಬೀಜಮಂತ್ರಗಳು, ವೈಷ್ಣವ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಆವಾಹನದೊಂದಿಗೆ ‘ಸರ್ವಾರ್ಥಸಾಧಕ’ ಮಂತ್ರ. ಆಮೇಲೆ ಪ್ರೇತಗಣಾಧಿಪತಿ ರುದ್ರನಿಗೆ ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ ‘ಪಾತಾಳಕ್ಷೋಭ’ ಮಂತ್ರ—ಕಚ್ಚು/ಕುಟ್ಟು, ಸರ್ಪದಂಶ ಹಾಗೂ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಸ್ಪರ್ಶಜನ್ಯ ವಿಷದಲ್ಲಿಯೂ ಶೀಘ್ರ ಶಮನಕ್ಕೆ. ಬಳಿಕ ದಂಶಚಿಹ್ನೆಯ ಛೇದನ/ದಹನ ಮತ್ತು ಶಿರೀಷ, ಅರ್ಕಕ್ಷೀರ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ದ್ರವ್ಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಪ್ರತಿವಿಷ ಯೋಗಗಳು—ಪಾನ, ಲೇಪ, ಅಂಜನ, ನಸ್ಯ ಮುಂತಾದ ಹಲವು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ—ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।
Verse 1
माकृत्रिमविषमुपविषं नाशय नानाविषं दष्टकविषं नाशय धम दम वम मेघान्धकारधाराकर्षनिर्विषयीभव संहर गच्छ आवेशय विषोत्थापनरूपं मन्त्रान्ताद्विषधारणं ॐ क्षिप ॐ क्षिप स्वाहा ॐ ह्रीं खीं सः ठन्द्रौं ह्रीं ठः जपादिना साधितस्तु सर्पान् बध्नाति नित्यशः
ಕೃತಕ ವಿಷವನ್ನೂ ಉಪವಿಷವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡು; ನಾನಾವಿಷವನ್ನೂ ಕಚ್ಚಿದ ವಿಷವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡು. ‘ಧಮ, ದಮ, ವಮ’—ಮೋಡದಂತ ಅಂಧಕಾರಧಾರೆಯಂತೆ ಹರಡುವ ವಿಷವನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸು; ನಿರ್ವಿಷೀಭವ; ಸಂಹರಿಸು, ದೂರಹೋಗು, ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಆವೇಶಗೊಳಿಸು, ವಿಷೋತ್ಥಾಪನ (ಹೊರತೆಗೆಯುವ) ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸು. ಮಂತ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ವಿಷಧಾರಣ: ‘ಓಂ ಕ್ಷಿಪ ಓಂ ಕ್ಷಿಪ ಸ್ವಾಹಾ; ಓಂ ಹ್ರೀಂ ಖೀಂ ಸಃ ಠಂದ್ರೌಂ ಹ್ರೀಂ ಠಃ’. ಜಪಾದಿಗಳಿಂದ ಸಾಧಿತವಾದರೆ ಈ ಮಂತ್ರವು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯ ಬಂಧಿಸಿ ವಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 2
एकद्वित्रिचतुर्वीजः कृष्णचक्राङ्गपञ्चकः गोपीजनवल्लभाय स्वाहा सर्वार्थसाधकः
ಏಕ-ದ್ವಿ-ತ್ರಿ-ಚತುರ್ವೀಜಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿ, ಕೃಷ್ಣ, ಚಕ್ರ ಮತ್ತು (ವಿಷ್ಣುವಿನ) ಪಂಚಾಂಗ ಚಿಹ್ನೆಗಳೊಡನೆ, ‘ಗೋಪೀಜನವಲ್ಲಭಾಯ ಸ್ವಾಹಾ’ ಎಂದು ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುವ ಈ ಮಂತ್ರವು ಸರ್ವಾರ್ಥಸಾಧಕವಾಗಿದೆ.
Verse 3
ॐ नमो भगवते रुद्राय प्रेताधिपतये गुत्त्व गर्ज भ्रामय मुञ्च मुह्य कट आविश सुवर्णपतङ्ग रुद्रो ज्ञापयति ठ पातालक्षोभमन्त्रोयं मन्त्रणाद्विषनाशनः दंशकाहिदंशे सद्यो दष्टः काष्ठशिलादिना
ಓಂ ಭಗವಾನ್ ರುದ್ರನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಪ್ರೇತಗಣಾಧಿಪತಿಗೆ ವಂದನೆ. “ಬಂಧಿಸು/ಹಿಡಿ, ಗರ್ಜಿಸು, ಸುತ್ತಿಸು, ಬಿಡು, ಮೋಹಗೊಳಿಸು, ಹೊಡೆ, ಪ್ರವೇಶಿಸು; ಹೇ ಸ್ವರ್ಣಪತಂಗ!”—ಎಂದು ರುದ್ರನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ‘ಪಾತಾಳಕ್ಷೋಭ’ ಮಂತ್ರ; ಇದರ ಜಪದಿಂದ ವಿಷ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ದಂಶ ಹಾಗೂ ಸರ್ಪದಂಶದಲ್ಲಿ, ಅಚಾನಕ್ ಕಚ್ಚಿದಾಗ, ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಷ್ಠ-ಶಿಲಾದಿಗಳ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಉಂಟಾದ ದಂಶದಲ್ಲಿಯೂ, ತಕ್ಷಣ ವಿಷಶಮನಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು।
Verse 4
विषशान्त्यै देहाद्दंशं ज्वालकोकनदादिना शिरीषवीजपुष्पार्कक्षीरवीजकटुत्रयं
ವಿಷಶಾಂತಿಗಾಗಿ ದೇಹದ ದಂಶಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಿಸಿಮಾಡಿದ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ (ಜ್ವಾಲಕ/ಕಾಟರಿ ಚಾಕು ಇತ್ಯಾದಿ) ಕತ್ತರಿಸಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಬೇಕು; ನಂತರ ಶಿರೀಷ ಬೀಜ-ಪುಷ್ಪ, ಅರ್ಕಕ್ಷೀರ (ಲ್ಯಾಟೆಕ್ಸ್), ಅರ್ಕಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು ಕಟುತ್ರಯ—ಇವುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಲೇಪವಾಗಿ ಹಚ್ಚಬೇಕು।
Verse 5
विषं विनाशयेत् पानलेपनेनाञ्जनादिना शिरीषपुश्पस्य रसभावितं मरिचं सितं
ಪಾನ, ಲೇಪ, ಅಂಜನ (ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹಚ್ಚುವಿಕೆ) ಮುಂತಾದ ವಿಧಾನಗಳಿಂದ ವಿಷವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬಹುದು. ಔಷಧಿ—ಶಿರೀಷ ಪುಷ್ಪರಸದಲ್ಲಿ ಭಾವಿತ ಮಾಡಿದ ಶ್ವೇತ ಮರಿಚ (ಬಿಳಿ ಮೆಣಸು)।
Verse 6
पाननस्याञ्जनाद्यैश् च विषं हन्यान्न संशयः कोषातकीवचाहिङ्गुशिरीशार्कपयोयुतं
ಪಾನ, ನಸ್ಯ, ಅಂಜನ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಂದ ವಿಷ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ—ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಕೋಷಾತಕೀ, ವಚಾ, ಹಿಂಗು, ಶಿರೀಷ ಮತ್ತು ಅರ್ಕಪಯ (ಲ್ಯಾಟೆಕ್ಸ್) ಸೇರಿಸಿದ ಯೋಗವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು।
Verse 7
गुलु इति ञ ज्वालको कलदालिनेति ख कुटुत्रयं समेषाम्भो हरेन्नस्यादिना विषं रामठेक्ष्वाकुसर्वाङ्गचूर्णं नस्याद्विषापहं
‘ಗುಲು’, ‘ಜ್ವಾಲಕ’, ‘ಕಲದಾಲಿನ್’—ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಸಮಾನ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅರೆದು ನಸ್ಯಾದಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ವಿಷ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ರಾಮಠ’ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕು (ತುಮ್ಮಡಿ) ಸಸ್ಯದ ಸರ್ವಾಂಗ ಚೂರ್ಣವನ್ನು ನಸ್ಯವಾಗಿ ನೀಡಿದರೆ ವಿಷಾಪಹವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 8
इन्द्रबलाग्निकन्द्रोणं तुलसी देविका सहा तद्रसाक्तं त्रिकटुकं चूर्णम्भक्ष्ययिषापहं पञ्चाङ्गं कृष्णपञ्चभ्यां शिरीषस्य विषापहं
ಇಂದ್ರಬಲಾ, ಅಗ್ನಿಕಂದ, ದ್ರೋಣ, ತುಳಸಿ, ದೇವಿಕಾ ಮತ್ತು ಸಹಾ—ಇವುಗಳ ರಸವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ತ್ರಿಕಟುಕ ಚೂರ್ಣವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರೆ ವಿಷನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಶಿರೀಷ ವೃಕ್ಷದ ಪಂಚಾಂಗವನ್ನು ‘ಕೃಷ್ಣಾ’ ಪಂಚದ್ರವ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದರೂ ವಿಷಹರವಾಗುತ್ತದೆ.
It focuses on viṣa-cikitsā (Ayurvedic toxicology): mantric neutralization, emergency bite management, and antidotal formulations administered via pāna, lepa, añjana, and nasya.
It presents mantra-prayoga alongside procedural and pharmacological remedies, treating both as dharmic techniques revealed by Agni for preserving life and restoring order.