Adhyaya 289
Aśvāyurveda (Medical Science of Horses)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಅಗ್ನಿಪುರಾಣದ ವಿಶ್ವಕೋಶೀಯ ಪಾಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪಶುವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಶೇಷ ವಿಭಾಗವಾದ ‘ಅಶ್ವಾಯುರ್ವೇದ’ಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಶೀರ್ಷಿಕೆ-ಸೇತುವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ್ನೇಯ ವಿದ್ಯಾ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳ ಆರೈಕೆ ಕೇವಲ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯಲ್ಲ; ಜೀವನೋಪಾಯ, ಚಲನೆ, ರಾಜಕೀಯ/ಸಾಮುದಾಯಿಕ ಸ್ಥಿರತೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮವನ್ನು ಧಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಮಾನ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಧ್ಯಾಯದ ಸ್ಥಾನವು ಪುರಾಣದ ವೈದ್ಯಜ್ಞಾನ ಮಾನವ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಲ್ಲದೆ, ಜಾತಿ-ವಿಶಿಷ್ಟ ಆರೋಗ್ಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ವಿಧಿಪ್ರಧಾನ ಹಾಗೂ ಶಾಂತಿಕರ್ಮಾಧಾರಿತ ಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಇದು ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆ. ಇಲ್ಲಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಉಪದೇಶವೂ ಪವಿತ್ರ ಜ್ಞಾನವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ—ಯೋಗ್ಯ ಆಚರಣೆ, ಯೋಗ್ಯ ಕಾಲ, ಯೋಗ್ಯ ಸಂಕಲ್ಪಗಳಿಂದ ದೇಹಕಲ್ಯಾಣವು ವಿಶ್ವಕ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ಸಮ್ಮಿಲನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अश्वायुर्वेदो नामाष्टाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथोननवत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अश्वशान्तिः शालिहोत्र उवाच अश्वशान्तिं प्रवक्ष्यामि वजिरोगविमर्दनीं नित्यां नैमित्तकीं कम्यां त्रिविधां शृणु सुश्रुत
ಇಂತೆ ಆಗ್ನೇಯ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಅಶ್ವಾಯುರ್ವೇದ’ ಎಂಬ ಎರಡೂ ನೂರು ಎಂಭತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯ (ಸಮಾಪ್ತ). ಈಗ ಎರಡೂ ನೂರು ತೊಂಬತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ‘ಅಶ್ವಶಾಂತಿ’ ಆರಂಭ. ಶಾಲಿಹೋತ್ರನು ಹೇಳಿದನು—ಕುದುರೆರೋಗಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಅಶ್ವಶಾಂತಿಯನ್ನು ನಾನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ; ಅದು ನಿತ್ಯ, ನೈಮಿತ್ತಿಕ, ಕಾಮ್ಯ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಧ. ಹೇ ಸುಶ್ರುತ, ಕೇಳು।
Verse 2
शुभे दिने श्रीधरञ्च श्रियमुच्चैःश्रवाश् च तं हयराजं समभ्यर्च्य सावित्रैर् जुजुयाद्घृतं
ಶುಭ ದಿನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಧರ (ವಿಷ್ಣು), ಶ್ರೀ (ಲಕ್ಷ್ಮೀ) ಮತ್ತು ಹಯರಾಜ ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ, ಸಾವಿತ್ರೀ (ಗಾಯತ್ರೀ) ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಘೃತಾಹುತಿಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು।
Verse 3
द्विजेभ्यो दक्षिणान्दद्यादश्ववृद्धिस् तथा भवेत् अश्वयुक् शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्याञ्च शान्तिकं
ದ್ವಿಜರಿಗೆ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ) ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡಬೇಕು; ಅದರಿಂದ ಕುದುರೆಗಳ ವೃದ್ಧಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಪಂಚದಶಿ (ಪೂರ್ಣಿಮೆ) ದಿನ ಶಾಂತಿಕ ಕರ್ಮವನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು।
Verse 4
वहिः कुर्याद्विशेषेण नासत्यौ वरुणं यजेत् समुल्लिख्य ततो देवीं शाखाभिः परिवारयेत्
ವಿಶೇಷ ಜಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ವೇದಿ-ಆವರಣದ ಹೊರಗೆ ಹೋಮಾಹುತಿ ಮಾಡಬೇಕು; ನಾಸತ್ಯೌ (ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು) ಮತ್ತು ವರುಣನನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಭೂಮಿ/ಮಂಡಲವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತುಮಾಡಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಶಾಖೆಗಳಿನಿಂದ ಸುತ್ತಿ ರಕ್ಷಾವಲಯ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು.
Verse 5
घतान्सर्वरसैः पूर्णान् दिक्षु दद्यात्सवस्त्रकान् यवाज्यं जुहुयात् प्रार्च्य यजेदश्वांश् च साश्विनान्
ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ರಸಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಘಟಗಳನ್ನು, ವಸ್ತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ, ಎಂಟು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಮೊದಲು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿ ಯವ ಮತ್ತು ಘೃತಮಿಶ್ರಿತ ಆಹುತಿಯನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಸಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಶ್ವಗಳನ್ನೂ ಯಜಿಸಬೇಕು/ಪೂಜಿಸಬೇಕು.
Verse 6
विप्रेभ्यो दक्षिणान्दद्यान्नैमित्तिकमतः शृणु मकरादौ हयानाञ्च पद्मैर् विष्णुं श्रियं यजेत्
ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡಬೇಕು; ಈಗ ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಕರ್ಮವಿಧಿಯನ್ನು ಕೇಳು. ಮಕರಾರಂಭದಲ್ಲಿ (ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ) ಹಾಗೂ ಅಶ್ವಿನೀ ನಕ್ಷತ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ, ಪದ್ಮಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನೂ ಶ್ರೀದೇವಿಯನ್ನೂ (ಲಕ್ಷ್ಮೀ) ಪೂಜಿಸಬೇಕು.
Verse 7
ब्रह्माणं शङ्करं सोममादित्यञ्च तथाश्विनौ रेवन्तमुच्चैःश्रवसन्दिक्पालांश् च दलेष्वपि
ಪದ್ಮದಳಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ಬ್ರಹ್ಮ, ಶಂಕರ (ಶಿವ), ಸೋಮ (ಚಂದ್ರ), ಆದಿತ್ಯ (ಸೂರ್ಯ), ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನರು, ರೇವಂತ, ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸ್ ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕುಪಾಲಕರನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ/ಆಹ್ವಾನಿಸಬೇಕು.
Verse 8
प्रत्येकं पूर्णकुम्भैश् च वेद्यान्तत्सौम्यतः स्थले तिलाक्षताज्यसिद्धार्थान् देवतानां शतं शतं उपोषितेन कर्तव्यं कर्म चास्वरुजापहं
ಪ್ರತಿ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲೂ ವೇದಿಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ, ಶುಭ (ಸೌಮ್ಯ) ಬದಿಯಲ್ಲಿ, ಪೂರ್ಣಕುಂಭಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಎಳ್ಳು, ಅಕ್ಷತ (ಒಡೆಯದ ಅಕ್ಕಿ), ಘೃತ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ (ಬಿಳಿ ಸಾಸಿವೆ)ಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನೂರಾರು ನೂರಾರು ಅರ್ಪಣೆ/ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು; ಉಪವಾಸದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಈ ಕರ್ಮವು ನೋವು ಮತ್ತು ರೋಗವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ.
Frequently Asked Questions
It marks the beginning of Aśvāyurveda, establishing veterinary Ayurveda—specifically horse medicine—as a recognized Agneya Vidya within the Purana’s encyclopedic system.
By presenting health-care knowledge as dharmic practice: protecting life and social order (bhukti) while cultivating disciplined, ritually aligned action that supports inner refinement (mukti).