Sarga 69
एकोनसप्ततितमः सर्गः — Daśaratha’s Departure to Videha and Marriage Arrangements
बालकाण्ड
આ સર્ગમાં રાત્રિ વીતી ગયા પછી રાજા દશરથ આચાર્યો અને સ્વજનો સાથે સુમંત્રને આદેશ આપે છે. કોષાધિકારીઓ બહુ ધન અને વિવિધ રત્નો લઈને આગળ પ્રસ્થાન કરે; રથ-હાથી-ઘોડા-પદાતિ એવી ચતુરંગિણી સેના વાહનો સાથે તત્કાળ તૈયાર થાય; અને જનકના દૂતોએ ઉતાવળ કરી હોવાથી વિલંબ ન થાય—એ માટે વસિષ્ઠ, વામદેવ, જાબાલિ, કાશ્યપ, માર્કંડેય, કાત્યાયન વગેરે શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મર્ષિઓ આગલા ભાગે જઈ વ્યવસ્થા કરે. આ રીતે સમગ્ર દળ યાત્રા કરીને ચાર દિવસમાં વિદેહ પહોંચે છે. આગમનનું સમાચાર સાંભળી જનક આદરપૂર્વક আতિથ્યની તૈયારી કરે છે અને વૃદ્ધ દશરથને ‘દિષ્ટ્યા’ કહી મંગલવચનો સાથે આવકારે છે. તે આ મુલાકાતને રાજકુમારોના પરાક્રમનું ફળ ગણાવે છે, વસિષ્ઠના આગમનને દેવોમાં ઇન્દ્રસમાન કહી પ્રશંસા કરે છે, અને રઘુવંશ સાથે સંબંધ થવાથી વિઘ્નો દૂર થઈ વંશની પ્રતિષ્ઠા વધ્યાનું કહે છે. તે વિનંતી કરે છે કે પ્રાતઃ યજ્ઞ પૂર્ણ થયા પછી ઋષિસંમતિથી વિવાહ-સંસ્કાર કરવામાં આવે. દશરથ ધર્મબદ્ધ, સંયત વાણીમાં પ્રસ્તાવ સ્વીકારી ધર્મયુક્ત ઉપદેશ અનુસાર બધું કરવાનું માને છે. ત્યારબાદ ઋષિઓ અને રાજાઓ પરસ્પર આનંદથી રાત્રિ વિતાવે છે; જનક યજ્ઞકર્મો તથા પોતાની પુત્રીઓ માટેની મંગલક્રિયાઓ પૂર્ણ કરે છે.
Shlokas
Verse 1
ततो रात्र्यां व्यतीतायां सोपाध्याय: सबान्धव:।राजा दशरथो हृष्ट स्सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।।।।
પછી રાત્રિ વ્યતીત થતાં, ઉપાધ્યાય અને બાંધવો સહિત આનંદિત રાજા દશરથે સુમંત્રને આ વચન કહ્યું.
Verse 2
अद्य सर्वे धनाध्यक्षा धनमादाय पुष्कलम्।व्रजन्त्वग्रे सुविहिता नानारत्नसमन्विता:।।।।
આજે સર્વે ધનાધ્યક્ષો પુષ્કળ ધન લઈને, નાનાવિધ રત્નોથી સુશોભિત સામગ્રી સાથે, સુસજ્જ થઈ આગળથી પ્રસ્થાન કરે.
Verse 3
चतुरङ्गबलं चापि शीघ्रं निर्यातु सर्वश:।ममज्ञासमकालं च यानयुग्यमनुत्तमम्।।।।
ચતુરંગિણી સેના પણ સર્વ દિશાઓમાંથી શીઘ્ર નીકળી પડે; અને મારી આજ્ઞા મળતાં જ સર્વોત્તમ યાનો તરત જ તૈયાર કરાવો.
Verse 4
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यप:।मार्कण्डेयश्च दीर्घायु:ऋषि: कात्यायनस्तथा।।।।एते द्विजा: प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे।यथा कालात्ययो न स्या द्दूता हि त्वरयन्ति माम्।।।।
વસિષ્ઠ, વામદેવ, જાબાલિ, કાશ્યપ, દીર્ઘાયુ માર્કંડેય અને ઋષિ કાત્યાયન—આ દ્વિજગણ સૌ પ્રથમ આગળ પ્રસ્થાન કરે. મારું સ્યંદન જોડો; સમયનો વિલંબ ન થાય, કારણ કે દૂતોએ મને ત્વરિત કરી રહ્યા છે.
Verse 5
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यप:।मार्कण्डेयश्च दीर्घायु:ऋषि: कात्यायनस्तथा।।1.69.4।।एते द्विजा: प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे।यथा कालात्ययो न स्या द्दूता हि त्वरयन्ति माम्।।1.69.5।।
વસિષ્ઠ, વામદેવ, જાબાલિ, કાશ્યપ, દીર્ઘાયુ માર્કંડેય અને ઋષિ કાત્યાયન—આ દ્વિજગણ સૌ પ્રથમ આગળ પ્રસ્થાન કરે. મારું સ્યંદન જોડો; સમયનો વિલંબ ન થાય, કારણ કે દૂતોએ મને ત્વરિત કરી રહ્યા છે.
Verse 6
वचनात्तु नरेन्द्रस्य सा सेना चतुरङ्गिणी।राजानमृषिभि स्सार्धं व्रजन्तं पृष्ठतोऽन्वगात्।।।।
નરેન્દ્રની આજ્ઞાથી ચતુરંગિણી સેના, ઋષિઓ સાથે પ્રસ્થાન કરતા રાજાને પાછળથી અનુસરવા લાગી.
Verse 7
गत्वा चतुरहं मार्गं विदेहानभ्युपेयिवान्।राजा तु जनक श्श्रीमान् श्श्रुत्वा पूजामकल्पयत्।।।।
ચાર દિવસનો માર્ગ કાપીને તેઓ વિદેહદેશે પહોંચ્યા. તેમના આગમનનો સમાચાર સાંભળીને શ્રીમાન્ રાજા જનકે યોગ્ય પૂજા-સત્કાર અને આતિથ્યની વ્યવસ્થા કરી.
Verse 8
ततो राजानमासाद्य वृद्धं दशरथं नृपम्।जनको मुदितो राजा हर्षं च परमं ययौ।।।।
પછી આનંદિત રાજા જનકે વૃદ્ધ નૃપ દશરથને મળવા જઈ તેમને અભિવાદન કર્યું; અને પરમ હર્ષને પ્રાપ્ત થયો.
Verse 9
उवाच च नरश्रेष्ठो नरश्रेष्ठं मुदाऽन्वित:।स्वागतं ते महाराज दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव।।।।पुत्रयोरुभयो: प्रीतिं लप्स्यसे वीर्यनिर्जिताम्।
આનંદથી પરિપૂર્ણ નરશ્રેષ્ઠ જનકે નરશ્રેષ્ઠ દશરથને કહ્યું: “મહારાજ, રાઘવ! તમારું સ્વાગત છે; દૈવકૃપાથી તમે અહીં આવ્યા છો. તમારા બંને પુત્રોના વિષয়ে—તેમના પરાક્રમથી જીતાયેલી—તમે પ્રીતિ અને સંતોષ પ્રાપ્ત કરશો.”
Verse 10
दिष्ट्या प्राप्तो महातेजा वसिष्ठो भगवानृषि:।।।।सह सर्वैर्द्विजश्रेष्ठैर्देवैरिव शतक्रतु:।
દૈવયોગે મહાતેજસ્વી ભગવાન ઋષિ વસિષ્ઠ સર્વ દ્વિજશ્રેષ્ઠો સહિત આવી પહોંચ્યા છે—જેમ દેવો સાથે શતક્રતુ ઇન્દ્ર આવે તેમ.
Verse 11
दिष्ट्या मे निर्जिता विघ्ना दिष्ट्या मे पूजितं कुलम्।।।।राघवै स्सह सम्बन्धाद्वीर्यश्रेष्ठैर्महात्मभि:।
દૈવકૃપાથી મારા વિઘ્નો નિવૃત્ત થયા; દૈવકૃપાથી મારું કુલ પૂજિત થયું—પરાક્રમમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાત્મા રાઘવો સાથે સંબંધ થવાથી.
Verse 12
श्व: प्रभाते नरेन्द्रेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि।।।।यज्ञस्यान्ते नरश्रेष्ठ विवाहमृषिसम्मतम्।
હે નરેન્દ્રશ્રેષ્ઠ, હે નરોત્તમ! કાલે પ્રભાતે યજ્ઞસમાપ્તિ પછી, ઋષિઓને સંમત એવો વિવાહ વિધિપૂર્વક સંપન્ન કરવો યોગ્ય છે.
Verse 13
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिमध्ये नराधिप:।।।।वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठ: प्रत्युवाच महीपतिम्।
તે વચન સાંભળી, ઋષિઓના મધ્યમાં નરાધિપ—વાણીવિદોમાં શ્રેષ્ઠ—મહીપતિને પ્રત્યुत્તર આપ્યો.
Verse 14
प्रतिग्रहो दातृवश श्श्रृतमेतन्मया पुरा।।।।यथा वक्ष्यसि धर्मज्ञ तत्करिष्यामहे वयम्।
દાતાની ઇચ્છા પર પ્રતિગ્રહ નિર્ભર છે—આ મેં પૂર્વે સાંભળ્યું છે. હે ધર્મજ્ઞ! તમે જે કહેશો, તે જ અમે કરશું.
Verse 15
धर्मिष्ठं च यशस्यं च वचनं सत्यवादिन:।।।।श्रुत्वा विदेहाधिपति: परं विस्मयमागत:।।
સત્યવાદીનું તે ધર્મમય અને યશવર્ધક વચન સાંભળી, વિદેહાધિપતિ પરમ વિસ્મયથી પરિપૂર્ણ થયો.
Verse 16
तत स्सर्वे मुनिगणा: परस्परसमागमे।।हर्षेण महता युक्तास्तां निशामवसन् सुखम्।।
ત્યારબાદ સર્વે મુનિગણો પરસ્પર સંગમાં મહાન હર્ષથી યુક્ત થઈ, તે રાત સુખપૂર્વક નિવાસ કરી.
Verse 17
राजा च राघवौ पुत्रौ निशाम्य परिहर्षित:।।।।उवास परमप्रीतो जनकेन सुपूजित:।
રાજાએ પોતાના પુત્રો રામ અને લક્ષ્મણને જોઈ અત્યંત હર્ષ અનુભવ્યો. જનક દ્વારા સુપૂજિત થઈ, પરમ પ્રસન્નતામાં તે ત્યાં રાત્રિ નિવાસે રહ્યો.
Verse 18
जनकोऽपि महातेजा: क्रियां धर्मेण तत्त्ववित्।।।।यज्ञस्य च सुताभ्यां च कृत्वा रात्रिमुवास ह ।
મહાતેજસ્વી જનક પણ ધર્મના તત્ત્વને જાણનાર હતો. તેણે ધર્માનુસાર યજ્ઞસંબંધિત તથા પોતાની બે પુત્રીઓ માટે યોગ્ય ક્રિયાઓ કરી, અને પછી ત્યાં રાત્રિ વિતાવી.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the dharma-governed coordination of a royal mission: Daśaratha must respond promptly to Janaka’s summons while ensuring ritual propriety—sending wealth and jewels, mobilizing the caturaṅga army, and placing brahmin-sages in the lead to secure auspicious, legitimate proceedings.
The chapter teaches that public decisions gain legitimacy through alignment with ṛṣi-approved dharma: auspicious outcomes are framed as diṣṭi (providential favor), but they are realized through disciplined readiness, truthful speech, and adherence to ritual sequence (yajña completion followed by marriage).
Videha is the primary geographic focus, presented as Janaka’s realm of formal hospitality and sacrificial culture; culturally, the landmarks are the yajña venue, the courtly reception protocol (pūjā), and the ṛṣi-sammata vivāha performed at dawn after ritual completion.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.