Sarga 8
अष्टमः सर्गः — Daśaratha Resolves on the Aśvamedha (Horse-Sacrifice) for Progeny
बालकाण्ड
આ અષ્ટમ સર્ગમાં ધર્મજ્ઞ અને મહાતેજસ્વી રાજા દશરથ પુત્રહીન હોવાથી ચિંતિત થાય છે. મંત્રીઓ સાથે વિચાર કરીને તે શાસ્ત્રસંમતિ ઉપાય નક્કી કરે છે—અશ્વમેધ યજ્ઞ દ્વારા પુત્રપ્રાપ્તિ કરવી. તે સુમંત્રને આદેશ આપે છે કે ગુરુઓ અને ઋત્વિજ બ્રાહ્મણોને બોલાવી લાવો. સુમંત્ર વસિષ્ઠ સાથે વેદવિદ સુયજ્ઞ, વામદેવ, જાબાલી અને કાશ્યપને લઈ આવે છે. દશરથ વિનયપૂર્વક કહે છે કે પુત્રાભાવ દુઃખનું કારણ છે; તેથી શાસ્ત્રવિધિ મુજબ અશ્વમેધ કરવો છે—યજ્ઞક્રમ અને નિયમો અંગે પરામર્શ તથા માર્ગદર્શન આપો. બ્રાહ્મણો આ સંકલ્પને મંજૂરી આપે છે, સામગ્રી તૈયાર કરવા અને યજ્ઞાશ્વને મુક્ત કરવા કહે છે, તેમજ ધર્મસંકલ્પથી ઇચ્છિત પુત્રો અવશ્ય મળશે એવો આશ્વાસ આપે છે. રાજા પ્રસન્ન થઈ મંત્રીઓને આદેશ કરે છે—બધી સામગ્રી એકત્ર કરો, સરયૂના ઉત્તર કાંઠે યજ્ઞભૂમિ બનાવો, અને કલ્પવિધિ અનુસાર પ્રાયશ્ચિત્ત તથા મંગલકર્મ કરો. તે ચેતવે છે કે શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ નિર્દોષ હોવો જોઈએ; પંડિત બ્રહ્મરાક્ષસો ‘છિદ્ર’ શોધે છે અને દોષયુક્ત યજ્ઞ યજમાનનો નાશ કરે છે. અંતે તે રાણીઓને દીક્ષા ગ્રહણ કરવા કહે છે; આ સમાચારથી તેમના મુખ પ્રસન્ન થાય છે.
Shlokas
Verse 1
तस्य त्वेवं प्रभावस्य धर्मज्ञस्य महात्मन:।सुतार्थं तप्यमानस्य नासीद्वंशकरस्सुत:।।।।
એવા પ્રભાવશાળી, ધર્મજ્ઞ અને મહાત્મા હોવા છતાં, પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તપ કરતા છતાં, વંશને આગળ વધારનાર એવો પુત્ર તેને પ્રાપ્ત ન થયો.
Verse 2
चिन्तयानस्य तस्यैवं बुद्धिरासीन्महात्मन: ।सुतार्थं हयमेधेन किमर्थं न यजाम्यहम्।।।।
એ મહાત્મા રાજા આમ વિચારતા હતા ત્યારે તેમના મનમાં નિશ્ચય ઊભો થયો: “પુત્રપ્રાપ્તિ માટે હું અશ્વમેધ યજ્ઞ શા માટે ન કરું?”
Verse 3
स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यमिति बुद्धिमान्।मन्त्रिभिस्सह धर्मात्मा सर्वैरेव कृतात्मभि:।।।।ततोऽब्रवीदिदं राजा सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।शीघ्रमानय मे सर्वान्गुरूंस्तान् सपुरोहितान्।।।।
બુદ્ધિમાન ધર્માત્મા રાજાએ, સર્વે કૃતાત્મા મંત્રીઓ સાથે વિચાર કરીને ‘યજ્ઞ કરવો જ’ એવી નિશ્ચિત મતિ બાંધી. ત્યારબાદ મંત્રિશ્રેષ્ઠ સુમંત્રને કહ્યું: “શીઘ્રે મારા માટે તે સર્વ ગુરુઓને, પુરોહિતો સહિત, અહીં લાવી દો.”
Verse 4
स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यमिति बुद्धिमान्।मन्त्रिभिस्सह धर्मात्मा सर्वैरेव कृतात्मभि:।।1.8.3।। ततोऽब्रवीदिदं राजा सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।शीघ्रमानय मे सर्वान्गुरूंस्तान् सपुरोहितान्।।1.8.4।।
પછી રાજાએ મંત્રિશ્રેષ્ઠ સુમંત્રને કહ્યું: “શીઘ્રે મારા માટે તે સર્વ ગુરુઓને, પુરોહિતો સહિત, અહીં લાવી દો.”
Verse 5
ततस्सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रम:।समानयत्स तान् सर्वान् समस्तान्वेदपारगान् ।।।।सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम् ।परोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये व्दिजसत्तमा: ।। ।।
ત્યારે ત્વરિત વિક્રમવાળા સુમંત્ર તત્કાળ જઈને, સર્વ વેદપારંગત એવા તે તમામ વિપ્રોને એકત્ર કરીને લઈ આવ્યો.
Verse 6
ततस्सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रम:। समानयत्स तान् सर्वान् समस्तान्वेदपारगान् ।।1.8.5।। सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम् । परोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये व्दिजसत्तमा: ।। 1.8.6 ।।
ત્યારે રાજાએ સુયજ્ઞ, વામદેવ, જાબાલિ, કાશ્યપ તથા રાજપુરોહિત વસિષ્ઠને—અને અન્ય પણ શ્રેષ્ઠ દ્વિજસત્તમોને—આમંત્રિત કરીને બોલાવ્યા.
Verse 7
तान्पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा।इदं धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णंवचनमब्रवीत्।।।।
તેમને પૂજ્યા પછી ધર્માત્મા રાજા દશરથે ત્યારે ધર્મ અને અર્થથી યુક્ત, મૃદુ અને સુશ્લક્ષ્ણ વચનો ઉચ્ચાર્યા.
Verse 8
मम लालप्यमानस्य पुत्रार्थन्नास्ति वै सुखम्।तदर्थं हयमेधेन यक्ष्यामीति मतिर्मम।।।।
“પુત્રની કામનાથી વ્યાકુળ થયેલા મને ખરેખર સુખ નથી. તેથી એ હેતુસર હું અશ્વમેધ યજ્ઞ કરું—એવો મારો નિશ્ચય છે.”
Verse 9
तदहं यष्टुमिच्छामि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा।कथं प्राप्स्याम्यहं कामं बुद्धिरत्रविचार्यताम्।।।।
અતએવ હું શાસ્ત્રે દર્શાવેલ વિધિ અનુસાર યજ્ઞ કરવાનું ઇચ્છું છું। આ વિષયમાં મારી ઇચ્છિત ફળને હું કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરું? અહીં બુદ્ધિપૂર્વક વિચાર કરવામાં આવે।
Verse 10
ततस्साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणा: प्रत्यपूजयन्।वसिष्ठप्रमुखास्सर्वे पार्थिवस्य मुखाच्च्युतम्।।।।
ત્યારે રાજાના મુખમાંથી નીકળેલા તે વચનોને વસિષ્ઠપ્રમુખ સર્વ બ્રાહ્મણોએ ‘સાધુ, સાધુ’ કહી પ્રશંસા કરી અને આદરપૂર્વક સ્વીકાર્યા.
Verse 11
ऊचुश्च परमप्रीतास्सर्वे दशरथं वच:।सम्भारास्सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम्।।।।
પરમ પ્રસન્ન થયેલા સૌએ દશરથને કહ્યું: “યજ્ઞ માટેના સર્વ સામાન એકત્ર કરાવો, અને યજ્ઞાશ્વને મુક્ત કરાવો.”
Verse 12
सर्वथा प्राप्स्यसे पुत्रानभिप्रेतांश्च पार्थिव।यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता।।।।
હે પૃથ્વીપતિ રાજા, તું નિશ્ચયે ઇચ્છિત પુત્રોને પ્રાપ્ત કરશ; કારણ કે પુત્રપ્રાપ્તિ માટે ઊભી થયેલી તારી આ બુદ્ધિ ધર્મમય સંકલ્પ છે.
Verse 13
तत: प्रीतोऽभवद्राजा श्रुत्वा तद्विजभाषितम्।अमात्यांश्चाब्रवीद्राजा हर्षपर्याकुलेक्षण:।।।।
ત્યારે બ્રાહ્મણોના વચન સાંભળી રાજા પ્રસન્ન થયા; આનંદથી ચંચળ થયેલી દૃષ્ટિ સાથે રાજાએ પોતાના અમાત્યોને સંબોધ્યા.
Verse 14
सम्भारास्सम्भ्रियन्तां मे गुरूणां वचनादिह।समर्थाधिष्ठितश्चाश्वस्सोपाध्यायो विमुच्यताम्।।।।
“ગુરુજનોના વચન મુજબ અહીં યજ્ઞના સર્વ સામાન મારા માટે એકત્ર કરાવો; અને સમર્થ પુરુષો દ્વારા રક્ષિત, ઉપાધ્યાય સહિત યજ્ઞાશ્વને મુક્ત કરાવો.”
Verse 15
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम्।शान्तयश्चाभिवर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि।।।।
સરયૂ નદીના ઉત્તર તટે યજ્ઞભૂમિ રચવામાં આવે; અને શાંતિકર્મો કલ્પાનુસાર તથા વિધાન મુજબ યથાવિધિ વધતા રહે.
Verse 16
शक्य: प्राप्तुमयं यज्ञस्सर्वेणापि महीक्षिता।नापराधो भवेत्कष्टो यद्यस्मिन्क्रतुसत्तमे।।।।
આ યજ્ઞ તો કોઈપણ મહારાજા દ્વારા પણ ઇચ્છિત ફળ આપનાર છે; પરંતુ આ શ્રેષ્ઠ ક્રતુમાં કોઈ કઠોર દોષ કે ભૂલ ન થવી જોઈએ.
Verse 17
छिद्रं हि मृगयन्तेऽत्र विद्वांसो ब्रह्मराक्षसा: ।निहतस्य च यज्ञस्य सद्य: कर्ता विनश्यति ।।।।
અહીં તો વિદ્વાન બ્રહ્મરાક્ષસો છિદ્ર શોધે છે; અને જો દોષથી યજ્ઞ નષ્ટ થાય, તો યજમાન તત્ક્ષણે વિનાશ પામે છે.
Verse 18
तद्यथा विधिपूर्वं मे क्रतुरेष समाप्यते ।तथा विधानं क्रियतां समर्था: करणेष्विह।।।।
અતએવ, મારી આ ક્રતુવિધિ યથાવિધિ પૂર્ણ થાય તેમ આયોજન કરો; કારણ કે અહીં જરૂરી કાર્યો કરવા તમે સમર્થ છો.
Verse 19
तथेति चाब्रुवन्सर्वे मन्त्रिण:प्रत्यपूजयन्।पार्थिवेन्द्रस्य तद्वाक्यं यथाज्ञप्तं निशम्य ते।।।।
પૃથ્વીપતિના આદેશને સાંભળી સર્વ મંત્રીઓએ તેની વાણીનું સન્માન કર્યું અને યથાજ્ઞાપિત કહી ઉત્તર આપ્યો: “તથાસ્તુ—જેમ આપની આજ્ઞા.”
Verse 20
तथा द्विजास्ते धर्मज्ञा वर्धयन्तो नृपोत्तमम्।अनुज्ञातास्ततस्सर्वे पुनर्जग्मुर्यथागतम्।।।।
ત્યારે ધર્મજ્ઞ એવા દ્વિજોએ નૃપોત્તમને આશીર્વાદ આપીને, તેમની અનુમતિ લઈને, સૌ યથાગત માર્ગે ફરી પાછા ગયા.
Verse 21
विसर्जयित्वा तान्विप्रान्सचिवानिदमब्रवीत्।ऋत्विग्भिरुपदिष्टोऽयं यथावत्क्रतुराप्यताम्।।।।
તે વિપ્રોને વિદાય આપી રાજાએ સચિવોને કહ્યું: “ઋત્વિજોએ જેમ યથાવત્ ઉપદેશ આપ્યો છે તેમ જ આ યજ્ઞ યોગ્ય રીતે સંપન્ન થવો જોઈએ.”
Verse 22
इत्युक्त्वा नृपशार्दूलस्सचिवान्समुपस्थितान्।विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश महाद्युति:।।।।
આમ કહી મહાદ્યુતિ નૃપશાર્દૂલ દશરથે ઉપસ્થિત સચિવોને વિદાય આપી, પછી પોતાના અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો.
Verse 23
ततस्स गत्वा ता:पत्नीर्नरेन्द्रो हृदयप्रिया:।उवाच दीक्षां विशत यक्ष्येऽहं सुतकारणात्।।।।
ત્યારબાદ નરેન્દ્ર પોતાના હૃદયપ્રિય પત્નીઓ પાસે ગયા અને કહ્યું: “દીક્ષા ગ્રહણ કરો; પુત્રપ્રાપ્તિના કારણસર હું યજ્ઞ કરું છું.”
Verse 24
तासां तेनातिकान्तेन वचनेन सुवर्चसाम्।मुखपद्मान्यशोभन्त पद्मानीव हिमात्यये।।।।
તેનાં અતિમધુર વચનો સાંભળતાં તેજસ્વી રાણીઓનાં કમળસમાન મુખો શોભી ઊઠ્યાં—જેમ શિયાળો વીતી જાય ત્યારે કમળો પ્રસ્ફુટે છે તેમ।
Verse 25
ત્યારે રાજાએ સુયજ્ઞ, વામદેવ, જાબાલિ, કાશ્યપ તથા રાજપુરોહિત વસિષ્ઠને—અને અન્ય પણ શ્રેષ્ઠ દ્વિજસત્તમોને—આમંત્રિત કરીને બોલાવ્યા.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Daśaratha’s resolution to address dynastic discontinuity—lack of an heir—through a śāstra-sanctioned Aśvamedha. The ethical dimension lies in choosing a public, regulated remedy (ritual performed under Brahmin oversight) rather than impulsive or ad hoc measures, aligning personal desire (putrārtha) with rājadharma.
The sarga teaches that legitimate outcomes require right intention plus right method: dhārmic resolve must be executed through disciplined procedure, expert counsel, and meticulous avoidance of omissions. The warning about brahmarākṣasas seeking ‘chidra’ underscores a broader principle of integrity—small defects can destabilize even the most elevated undertaking.
The northern bank of the Sarayū is specified as the site for constructing the yajñabhūmi, anchoring the rite in Ayodhyā’s sacred geography. Culturally, the chapter highlights Kalpa-based ritual ordinance, the release and protection of the sacrificial horse, and the queens’ entry into dīkṣā as integral components of Vedic sacrificial protocol.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.