Sarga 3
तृतीयः सर्गः (Bālakāṇḍa 3): Vālmīki’s Yogic Verification and the Epic Synopsis
बालकाण्ड
નારદમુનિ પાસેથી શ્રીરામકથાનો સંપૂર્ણ વર્ણન સાંભળ્યા પછી ધર્માત્મા વાલ્મીકિને વધુ સ્પષ્ટતા જોઈએ એવી ઇચ્છા થઈ (1.3.1)। તેમણે આચમન કરીને શુદ્ધિ કરી, કુશાસન પર બેસી હાથ જોડીને તપ અને ધર્મ દ્વારા ઘટનાઓના પ્રવાહનું યથાર્થ અનુસંધાન શરૂ કર્યું (1.3.2)। ત્યારે યોગદૃષ્ટિથી તેમણે રામ, સીતા, લક્ષ્મણ, દશરથ અને સમગ્ર રાજ્યને પ્રત્યક્ષ સમાન જોયું—હાથમાં આમળા જેવું સ્પષ્ટ (1.3.6); તેમના વચન, હાસ્ય, સંકલ્પ અને કર્મફળ સુધીનું સત્ય સ્વરૂપ જાણી લીધું (1.3.3–1.3.5)। આ સત્યદર્શન પછી વાલ્મીકિએ નક્કી કર્યું કે ધર્મને મુખ્ય લક્ષ્ય રાખીને, કામ અને અર્થને પણ યોગ્ય રીતે સમન્વિત કરીને, રત્નસમૃદ્ધ સાગર સમાન અને કાન-મનને પ્રિય એવું મહાકાવ્ય રચશે (1.3.7–1.3.8)। ત્યારબાદ આ સર્ગમાં રામાયણના મુખ્ય પ્રસંગોનો વ્યાપક સંક્ષેપ આવે છે—રામજન્મ અને ગુણ, વનવાસ, મિત્રતા-સહાય, લંકાપ્રયાણ, યુદ્ધ, રાજ્યાભિષેક, તેમજ ઉત્તરકાંડમાં વર્ણિત અનુવર્તી ઘટનાઓ (1.3.10–1.3.38); તેથી આ અધ્યાય કાવ્યવિસ્તારની આંતરિક વિષયસૂચિરૂપે પણ કાર્ય કરે છે।
Shlokas
Verse 1
श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद्धर्मात्मा धर्मसंहितम् ।व्यक्तमन्वेषते भूयो यद्वृत्तं तस्य धीमत: ।।।।
ધર્માત્મા વાલ્મીકિએ ધર્મસંહિત એ સમગ્ર વર્ણન બુદ્ધિમાન પાસેથી સાંભળી, તે મહાત્માના જીવનવૃત્તાંતને વધુ સ્પષ્ટ રીતે ફરી શોધવા લાગ્યા.
Verse 2
उपस्पृश्योदकं सम्यग्मुनिस्स्थित्वा कृताञ्जलि: ।प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम् ।।।।
શુદ્ધિકારક જળનું યથાવિધિ આચમન કરીને, મુનિ પૂર્વમુખ દર્ભાસન પર સ્થિર બેઠા; કૃતાંજલિ થઈ, તપોબળજન્ય ધર્મ દ્વારા રામકથાના પ્રાચીન માર્ગને શોધવા લાગ્યા.
Verse 3
रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च ।सभार्येण सराष्ट्रेण यत्प्राप्तं तत्र तत्त्वत: ।।।।हसितं भाषितं चैव गतिर्या यच्च चेष्टितम् ।तत्सर्वं धर्मवीर्येण यथावत्सम्प्रपश्यति ।।।।
ધર્મ અને તપોબળના પ્રભાવથી મહર્ષિએ જે રીતે તે ઘટના સાચે બની હતી, તે જ રીતે સ્પષ્ટ જોઈ લીધું—રામ, લક્ષ્મણ અને સીતા; રાજા દશરથ પોતાના રાણીઓ તથા સમગ્ર રાજ્ય સાથે; અને ત્યાં જે કંઈ બન્યું તે બધું: તેમની ગતિ, પ્રયત્નો, હાસ્ય અને વાણી સહિત સર્વ કૃત્ય.
Verse 4
रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च । सभार्येण सराष्ट्रेण यत्प्राप्तं तत्र तत्त्वत: ।।1.3.3।। हसितं भाषितं चैव गतिर्या यच्च चेष्टितम् । तत्सर्वं धर्मवीर्येण यथावत्सम्प्रपश्यति ।।1.3.4।।
ધર્મતેજ અને તપોબળથી તેમણે યથાર્થરૂપે સ્પષ્ટ જોયું—તેમનું હાસ્ય, તેમનું વચન, ઘટનાઓની ગતિ અને દરેક ચેષ્ટા-કર્મ.
Verse 5
स्त्रीतृतीयेन च तदा यत्प्राप्तं चरता वने ।सत्यसन्धेन रामेण तत्सर्वं चान्ववेक्षितम् ।।।।
અને તે સમયે વનમાં વિચરતા, સત્યસંકલ્પ રામે—પત્ની ત્રીજી સાથી તરીકે સાથે રાખીને—જે જે પ્રાપ્ત કર્યું, તે બધું પણ તેમણે નિહાળ્યું.
Verse 6
तत: पश्यति धर्मात्मा तत्सर्वं योगमास्थित: ।पुरा यत्तत्र निर्वृत्तं पाणावामलकं यथा ।।।।
પછી યોગમાં સ્થિત તે ધર્માત્મા ઋષિએ પ્રાચીનકાળે ત્યાં જે બન્યું હતું તે બધું, હાથમાં પડેલા આમળા ફળની જેમ, સ્પષ્ટ જોઈ લીધું.
Verse 7
तत्सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महाद्युति: ।अभिरामस्य रामस्य चरितं कर्तुमुद्यत: ।।।।कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् ।समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।।।।
ધર્મ દ્વારા સમગ્ર તત્ત્વ યથાર્થ જોઈ, મહાદ્યુતિમાન ઋષિ આનંદમય રામના ચરિતનું રચન કરવા ઉદ્યત થયા—કામ અને અર્થના ગુણોથી યુક્ત, ધર્મ તથા પુરુષાર્થોના ગુણવિસ્તારથી સમૃદ્ધ; રત્નોથી ભરેલા સમુદ્ર સમાન, સર્વ શ્રોતાઓને મનોહર.
Verse 8
तत्सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महाद्युति: ।अभिरामस्य रामस्य चरितं कर्तुमुद्यत: ।।1.3.7।। कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् ।समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।।1.3.8।।
ધર્મ દ્વારા સમગ્ર તત્ત્વ યથાર્થ જોઈ, મહાદ્યુતિમાન ઋષિ આનંદમય રામના ચરિતનું રચન કરવા લાગ્યા—રત્નસમાન ગુણોથી ભરેલા સમુદ્ર સમાન, અર્થ અને કામને સમન્વિત કરતાં, ધર્મ તથા પુરુષાર્થોના સૌંદર્ય-ગુણોને વિસ્તૃત કરતું, દરેક શ્રોતાને પ્રિય.
Verse 9
स यथा कथितं पूर्वं नारदेन महर्षिणा ।रघुवंशस्य चरितं चकार भगवानृषिः ।।।।
જેમ મહર્ષિ નારદે પૂર્વે કહેલું હતું, તેમ ભગવાન ઋષિએ રઘુવંશનું પવિત્ર ચરિત—શ્રીરામકથાને કેન્દ્રમાં રાખી—રચ્યું.
Verse 10
जन्म रामस्य सुमहद्वीर्यं सर्वानुकूलताम् ।लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम् ।।।।
(નારદે) રામના જન્મનું, તેમના અતિ મહાન પરાક્રમનું, સર્વ પ્રત્યે અનુકૂળ ભાવનું, લોકપ્રિયતાનું, ક્ષમાશીલતાનું, સૌમ્યતાનું અને સત્યનિષ્ઠ શીલનું વર્ણન કર્યું.
Verse 11
नानाचित्रकथाश्चान्या विश्वामित्रसमागमे ।जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्च विभेदनम् ।।।।
તેમણે વિશ્વામિત્ર સાથે રામના સમાગમની, અનેક અદ્ભુત અને વિવિધ કથાઓની, જનકી સાથેના વિવાહની તથા મહાધનુષ્યના ભંગની વાત પણ કહી.
Verse 12
रामरामविवादं च गुणान्दाशरथेस्तथा ।तथाऽभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम् ।।।।
તેણે રામ–પરશુરામનો વિવાદ, દશરથનંદન રામના ઉત્તમ ગુણો, રામના અભિષેકની તૈયારીઓ અને કૈકેયીના દુષ્ટ અભિપ્રાયનું પણ વર્ણન કર્યું.
Verse 13
विघातं चाभिषेकस्य राघवस्य विवासनम् ।राज्ञश्शोकविलापं च परलोकस्य चाश्रयम् ।।।।
તેણે રાઘવના અભિષેકમાં વિઘ્ન, રાઘવનું વનવાસગમન, રાજાનું શોકભર્યું વિલાપ અને અંતે પરલોકગમનનું પણ વર્ણન કર્યું.
Verse 14
प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम् ।निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा ।।।।
તેણે અયોધ્યાવાસીઓના વિષાદ, રામનું પ્રજાથી વિયોગ, નિષાદાધિપ ગુહ સાથેનો સંવાદ અને સૂત સુમંત્રનું પાછું ફરવું—આ બધું વર્ણવ્યું.
Verse 15
गङ्गायाश्चापि सन्तारं भरद्वाजस्य दर्शनम् ।भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम् ।।।।
તેણે ગંગાનું પાર ઉતરવું, મહર્ષિ ભરદ્વાજના દર્શન, અને ભરદ્વાજની અનુજ્ઞાથી ચિત્રકૂટના દર્શનનું પણ વર્ણન કર્યું.
Verse 16
वास्तुकर्म निवेशं च भरतागमनं तथा ।प्रसादनं च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम् ।।।।
તેણે વનમાં નિવાસસ્થાનનું નિર્માણ અને વસવાટ, ભરતનું આગમન, રામને પ્રસન્ન કરી પાછા લાવવાનો ભરતનો પ્રયત્ન, અને રામ દ્વારા પિતાના સલિલક્રિયા (જલવિધિ)નું પણ વર્ણન કર્યું.
Verse 17
पादुकाग्र्याभिषेकं च नन्दिग्रामनिवासनम् ।दण्डकारण्यगमनं विराधस्य वधं तथा ।।।।
તેમણે રામની પાદુકાઓના મહાભિષેકનું, ભરતનું નંદિગ્રામમાં નિવાસનું, રામનું દંડકારણ્યગમનનું તથા વિરાધના વધનું વર્ણન કર્યું.
Verse 18
दर्शनं शरभङ्गस्य सुतीक्ष्णेन समागमम् ।अनसूयासहास्यामप्यङ्गरागस्य चार्पणम् ।।।।
તેમણે શરભંગના દર્શન, સુતીક્ષ್ಣ સાથે સમાગમ, તથા અનસૂયાની સાન્નિધ્યમાં સીતાનું નિવાસ—સુગંધિત અંગરાગનું દાન અને તેનો લેપ પણ—વર્ણવ્યા.
Verse 19
अगस्त्यदर्शनं चैव जटायोरभिसङ्गमम् ।पञ्चवट्याश्च गमनं शूर्पणख्याश्च दर्शनम् ।।।।
તેમણે અગસ્ત્યના દર્શન, જટાયુ સાથે અભિસંગમ, પંચવટી તરફ ગમન અને શૂર્પણખાનું દર્શન—આ બધું વર્ણવ્યું.
Verse 20
शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा ।वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च ।।।।
તેમણે શૂર્પણખા સાથેનો સંવાદ, તેનું વિરૂપકરણ, ખર અને ત્રિશિરસનો વધ, તથા ત્યારબાદ રાવણનું ઉદ્ભવવું—વૈરયાત્રા આરંભવા—પણ વર્ણવ્યું.
Verse 21
मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा ।राघवस्य विलापं च गृध्रराजनिबर्हणम् ।।।।
તેણે મરીચના વધનું, તેમજ વૈદેહી (સીતા)ના હરણનું; વિરહમાં રાઘવના વિલાપનું અને ગૃધ્રરાજ જટાયુના પાતન-નિધનનું પણ વર્ણન કર્યું.
Verse 22
कबन्धदर्शनं चापि पम्पायाश्चापि दर्शनम् ।शबर्या: दर्शनं चैव हनूमद्दर्शनं तथा ।।।।
તેણે કબન્ધ સાથેના દર્શન-સંઘર્ષનું, પમ્પા સરોવરનાં દર્શનનું, શબરીના દર્શનનું અને તેમ જ હનુમાનજીના પ્રથમ દર્શનનું પણ કથન કર્યું.
Verse 23
ऋश्यमूकस्य गमनं सुग्रीवेण समागमम् ।प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवविग्रहम् ।।।।
તેણે ઋષ્યમૂક પર્વત તરફ ગમનનું, સુગ્રીવ સાથે સમાગમનું; પરસ્પર વિશ્વાસ ઉત્પન્ન કરી સખ્યબંધનનું અને વાલી-સુગ્રીવ વચ્ચેના વિગ્રહનું વર્ણન કર્યું.
Verse 24
वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवप्रतिपादनम् ।ताराविलापं समयं वर्षरात्रनिवासनम् ।।।।
તેણે વાલીનું પ્રમથન (વિનાશ) પણ, સુગ્રીવનું પ્રતિપાદન-સ્થાપન પણ; તારા દેવીનો વિલાપ, કરાર મુજબ રાહ જોવાનો નિર્ધારિત સમય અને વર્ષાઋતુમાં નિવાસનું વર્ણન કર્યું.
Verse 25
कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसङ्ग्रहम् ।दिश: प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम् ।।।।
તેણે રઘુકુલસિંહ રાઘવના કોપનું, વાનરસેનાનો ઉપસંગ્રહ (એકત્રિકરણ)નું; સર્વ દિશાઓમાં પ્રસ્થાપનનું અને પૃથ્વીના પ્રદેશોની ખબર-નિવેદનનું વર્ણન કર્યું.
Verse 26
अङ्गुलीयकदानं च ऋक्षस्य बिलदर्शनम् ।प्रायोपवेशनं चापि सम्पातेश्चापि दर्शनम् ।।।।
તેણે અંગુઠી અર્પણ કર્યાનું, ઋક્ષની ગુફા (બિલ)નું દર્શન થયાનું, પ્રાયોપવેશન કરીને પ્રાણત્યાગનો સંકલ્પ કર્યાનું, અને સંપાતિ સાથે થયેલા દર્શનનું પણ વર્ણન કર્યું.
Verse 27
पर्वतारोहणं चापि सागरस्यापि लङ्घनम् ।समुद्रवचनाच्चैव मैनाकस्य च दर्शनम् ।।।।
તેણે પર્વત પર ચઢ્યાનું, સાગર લંઘ્યાનું, અને સમુદ્રના વચનથી મૈનાક પર્વતનું દર્શન થયાનું પણ કહ્યું.
Verse 28
सिंहिकायाश्च निधनं लङ्कामलयदर्शनम् ।रात्रौ लङ्काप्रवेशं च एकस्याथ विचिन्तनम् ।।।।
તેણે સિંહિકાનો વધ, મલય પર્વત પરથી લંકાનું દર્શન, રાત્રે લંકામાં પ્રવેશ, અને પછી હનુમાનનું એકાંતમાં વિચાર-વિમર્શ—આ બધું વર્ણવ્યું.
Verse 29
दर्शनं रावणस्यापि पुष्पकस्य च दर्शनम् ।आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम्।।।।
તેણે રાવણનું દર્શન, પુષ્પક વિમાનનું દર્શન, આપાનભૂમિ (પાનગૃહ)માં ગયાનું, અને અંતઃપુર (સ્ત્રીનિવાસ)ના અવરોધ/અંતરંગ વિભાગનું દર્શન—આ બધું વર્ણવ્યું.
Verse 30
अशोकवनिकायानं सीतायाश्चपि दर्शनम् ।अभिज्ञानप्रदानं च रावणस्य च दर्शनम् ।।।।
(તે વર્ણવે છે) હનુમાનજીનું અશોકવાટિકામાં પ્રવેશ, સીતામાતાજીના દર્શન, અભિજ્ઞાનરૂપે મુદ્રિકા અર્પણ, તથા રાવણના પણ દર્શન.
Verse 31
राक्षसीतर्जनं चैव त्रिजटास्वप्नदर्शनम् ।मणिप्रदानं सीताया वृक्षभङ्गं तथैव च ।।।।
(તે વર્ણવે છે) રાક્ષસીઓ દ્વારા સીતામાતાને ધમકાવવું, ત્રિજટાના સ્વપ્નદર્શન, સીતામાતાએ મણિ અર્પણ કરવો, તથા વૃક્ષભંગ પણ.
Verse 32
राक्षसीविद्रवं चैव किङ्कराणां निबर्हणम् ।ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहाभिगर्जनम् ।।।।
(તે વર્ણવે છે) રાક્ષસીઓનો વિદ્રવ, કિંકરોનું નિબર્હણ, વાયુસુત હનુમાનજીનું ગ્રહણ, તથા ઘોર ગર્જના સાથે લંકાદાહ.
Verse 33
प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां हरणं तथा ।राघवाश्वासनं चापि मणिनिर्यातनं तथा ।।।।
પછી (તે વર્ણવે છે) હનુમાનજીનું પ્રતિપ્લવન, મધુવનનું હરણ તથા મધુ (મધ) ગ્રહણ, રાઘવ (શ્રીરામ)ને આશ્વાસન, અને મણિનું નિર્યાતન (પહોંચાડવું) પણ.
Verse 34
सङ्गमं च समुद्रेण नलसेतोश्च बन्धनम् ।प्रतारं च समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोधनम् ।।।।
(તે વર્ણવે છે) સમુદ્રદેવ સાથે સંગમ, નલસેતુનું બંધન, સમુદ્રનું પ્રતારણ (પાર કરવું), અને રાત્રે લંકાનું અવરોધન (ઘેરાવ) પણ.
Verse 35
विभीषणेन संसर्गं वधोपायनिवेदनम् ।कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम् ।।।।
(તેઓ વર્ણવે છે) વિભીષણ સાથે સંધિ, રાવણવધના ઉપાયનું નિવેદન, કુંભકર્ણનું નિધન અને મેઘનાદનો સંહાર.
Verse 36
रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिमरे: पुरे ।विभीषणाभिषेकं च पुष्पकस्य च दर्शनम् ।।।।
(તેઓ વર્ણવે છે) રાવણનો વિનાશ, શત્રુનગરમાં સીતાની પુનઃપ્રાપ્તિ, વિભીષણનો અભિષેક અને પુષ્પક વિમાનનું દર્શન.
Verse 37
अयोध्यायाश्च गमनं भरतेन समागमम् ।रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम्।स्वराष्ट्ररञ्जनं चैव वैदेह्याश्च विसर्जनम्।।।।
(તેઓ વર્ણવે છે) અયોધ્યાગમન, ભરત સાથે પુનર્મિલન, રામાભિષેકનો મહોત્સવ, સમગ્ર સૈન્યનું વિસર્જન, સ્વરાજ્યનું રંજન (સુશાસન) અને વૈદેહી (સીતા)નું વિસર્જન પણ.
Verse 38
अनागतं च यत्किञ्चिद्रामस्य वसुधातले ।तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषि: ।।।।
પૃથ્વીતલ પર રામના જે જે પ્રસંગો હજી આવનાર હતા, તે બધાં પણ ભગવાન ઋષિ વાલ્મીકીએ ઉત્તર કાવ્ય—ઉત્તરકાંડમાં રચ્યાં.
Verse 39
તે પ્રભુ વાલ્મીકિએ તે બે મેધાવી (લવ-કુશ)ને વેદોમાં પરિનિષ્ઠિત જોઈ, વેદાર્થના ઉપબૃંહણ માટે તેમને આ મહાકાવ્ય ગ્રહણ કરાવ્યું.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is epistemic and ethical: Vālmīki does not merely repeat received narration but seeks verified clarity through ritual purity and yogic insight, modeling responsible transmission where poetic authority is grounded in dharma and disciplined perception.
Knowledge meant to guide society should be both tradition-informed (śruti/received account from Nārada) and inwardly validated through tapas and yoga; the sarga also frames the Rāmāyaṇa as a dharma-centered synthesis in which kāma and artha are meaningful only when ordered by righteousness.
The sarga’s synopsis indexes major cultural-geographic nodes—Ayodhyā, Gaṅgā crossings, Citrakūṭa, Daṇḍakāraṇya, Pañcavaṭī, Pampā, Ṛśyamūka, Mahendra mountain, Sāgara, and Laṅkā—along with ritual-cultural markers such as ācamanam, kuśa seating, abhiṣeka, and emblematic regalia like Rāma’s pādukā.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.