Sarga 73

Verse 1

यस्मिंस्तु दिवसे राजा चक्रे गोदानमुत्तमम् ।तस्मिं स्तु दिवसे शूरो युधाजित्समुपेयिवान् ॥१॥

જે દિવસે રાજાએ ઉત્તમ ગોદાન કર્યું, એ જ દિવસે શૂરવીર યુધાજિત્ ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 2

पुत्रः केकयराजस्य साक्षाद्भरतमातुलः ।दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुशलं राजानमिदमब्रवीत् ॥२॥

કેકયરાજનો પુત્ર અને ભરતનો મામા યુધાજિત્ રાજા દશરથને મળ્યો; તેમને જોઈને અને કુશળ પૂછ્યા પછી તેણે આ રીતે કહ્યું.

Verse 3

केकयाधिपती राजा स्नेहात् कुशलमब्रवीत् ।येषां कुशलकामोऽसि तेषां सम्प्रत्यनामयम् ॥३॥

કેકયના અધિપતિ રાજાએ સ્નેહપૂર્વક કુશળ પૂછ્યું: “જેનાં કલ્યાણની તને ઇચ્છા છે, તેઓ અત્યારે નિરામય અને સુરક્ષિત છે.”

Verse 4

स्वस्रीयं मम राजेन्द्र द्रष्टुकामो महीपतिः ।तदर्थमुपयातोऽहमयोध्यां रघुनन्दन ॥४॥

“હે રાજેન્દ્ર, કેકયદેશના મહીપતિને મારી બહેનના પુત્રને જોવા ઇચ્છા હતી; તેથી જ હું અયોધ્યામાં આવ્યો છું, હે રઘુનંદન.”

Verse 5

श्रुत्वा त्वहमयोध्यायां विवाहार्थं तवात्मजान् ।मिथिलामुपयातांस्तु त्वया सह महीपते ॥५॥त्वरयाभ्युपयातोऽहं द्रष्टुकाम स्स्वसुस्सुतम् ।

હે મહીપતે, અયોધ્યામાં મેં સાંભળ્યું કે તમે તમારા પુત્રોને લઈને તેમના વિવાહાર્થે મિથિલા આવ્યા છો; તેથી મારી બહેનના પુત્રને જોવા ઇચ્છાથી હું ઉતાવળે અહીં આવી પહોંચ્યો.

Verse 6

अथ राजा दशरथः प्रियातिथिमुपस्थितम् ॥६॥दृष्ट्वा परमसत्कारैः पूजार्हं समपूजयत् ।

ત્યારે રાજા દશરથે આવેલાં પ્રિય અતિથિને જોઈ, પૂજ્ય એવા મહેમાનને પરમ સત્કાર અને ઉચ્ચતમ આદરથી યથોચિત પૂજા કરી.

Verses 7-8

ततस्तामुषितो रात्रिं सह पुत्रैर्महात्मभिः ॥७॥प्रभाते पुनरुत्थाय कृत्वा कर्माणि कर्मवित् ।ऋषींस्तदा पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत् ॥८॥

મહાત્મા પુત્રો સાથે રાત્રિ વિતાવી, કર્મવિધિ જાણનાર રાજા પ્રભાતે ઉઠ્યા; નિત્યકર્મો કરીને, ઋષિઓને આગળ રાખી યજ્ઞવાટમાં પ્રવેશ્યા.

Verses 9-10

युक्ते मुहूर्ते विजये सर्वाभरणभूषितैः ।भ्रातृभिस्सहितो रामः कृतकौतुकमंगलः ॥९॥वसिष्ठं पुरतः कृत्वा महर्षीनपरानपि ।पितु स्समीपमाश्रित्य तस्थौ भ्रातृभिरावृतः ॥१०॥

વિજય મુહૂર્તે, સર્વ આભૂષણોથી શોભિત અને કૌતુક-મંગળવિધિ પૂર્ણ કરીને, ભાઈઓ સાથે રહેલો રામ—વસિષ્ઠ તથા અન્ય મહર્ષિઓને આગળ રાખી—પિતાની પાસે જઈ ભાઈઓથી ઘેરાઈ ઊભો રહ્યો.

Verse 11

वसिष्ठो भगवानेत्य वैदेहमिदमब्रवीत् ।राजा दशरथो राजन् कृतकौतुकमङ्गलैः ॥११॥पुत्रैर्नरवर श्रेष्ठ दातारमभिकाङ्क्षते ।

ત્યારે ભગવಾನ್ વશિષ્ઠ વૈદેહ જનક પાસે જઈ બોલ્યા: “હે રાજન્, નરેશોમાં શ્રેષ્ઠ! કૌતુક-મંગળવિધિ પૂર્ણ કરેલા પુત્રો સહિત રાજા દશરથ કન્યાદાતા આપની પ્રતીક્ષા કરે છે.”

Verse 12

दातृप्रतिग्रहीतृभ्यां सर्वार्थाः प्रभवन्ति हि ॥१२॥स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व कृत्वा वैवाह्यमुत्तमम् ।

દાતા અને પ્રતિગ્રાહક—બન્ને દ્વારા જ સર્વ ધર્માર્થ સિદ્ધ થાય છે. તેથી ઉત્તમ વૈવાહિક વિધિ કરીને, તમારો સ્વધર્મ અનુસરો.

Verse 13

इत्युक्तः परमोदारो वसिष्ठेन महात्मना ॥१३॥प्रत्युवाच महातेजा वाक्यं परमधर्मवित् ।

મહાત્મા વશિષ્ઠે આમ કહ્યા પછી, પરમ ઉદાર, મહાતેજસ્વી અને પરમધર્મવિદ્ જનકે યોગ્ય વચનોમાં ઉત્તર આપ્યો.

Verse 14

कस्स्थितः प्रतिहारो मे कस्याज्ञा सम्प्रतीक्ष्यते ॥१४॥स्वगृहे को विचारोऽस्ति यथा राज्यमिदं तव ।

હું કોના પ્રતિહારથી અટક્યો છું કે કોની આજ્ઞાની રાહ જોઉં છું? પોતાના જ ગૃહમાં શા માટે વિચાર-વિમર્શ? આ રાજ્ય તો જાણે તારો પોતાનો જ છે.

Verse 15

कृतकौतुकसर्वस्वा वेदिमूलमुपागताः ॥१५॥मम कन्या मुनिश्रेष्ठ दीप्ता वह्नेरिवार्चिषः ।

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, મારી કન્યાઓ સર્વ મંગલ કૌતુક-વિધિઓ પૂર્ણ કરીને વેદીના મૂળ પાસે આવી છે; પવિત્ર અગ્નિના જ્વાલા સમી તેજસ્વી છે.

Verse 16

सज्जोऽहं त्वत्प्रतीक्षोऽस्मि वेद्यामस्यां प्रतिष्ठितः ॥१६॥अविघ्नं कुरुतां राजा किमर्थमवलम्बते ।

હે રાજન, હું તૈયાર છું અને આ વેદી પર સ્થિત રહી તારી પ્રતીક્ષા કરું છું; વિઘ્ન વિના વિધિ સંપન્ન થાઓ—રાજા શા માટે વિલંબ કરે છે?

Verse 17

तद्वाक्यं जनकेनोक्तं श्रुत्वा दशरथस्तदा ।प्रवेशयामास सुतान् सर्वानृषिगणानपि ॥१७॥

જનકે કહેલા તે વચન સાંભળી, ત્યારે દશરથએ પોતાના સર્વ પુત્રોને તથા એકત્રિત સર્વ ઋષિગણને પણ મંડપમાં પ્રવેશ કરાવ્યો.

Verses 18-19

ततो राजा विदेहानां वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥१८॥कारयस्व ऋषे सर्वमृषिभिः सह धार्मिक ।रामस्य लोकरामस्य क्रियां वैवाहिकीं विभो ॥१९॥

ત્યારે વિદેહોના રાજા જનકે વશિષ્ઠને કહ્યું: “હે ધર્માત્મા ઋષિ, હે વિભો! અન્ય ઋષિઓ સાથે મળીને લોકરામ એવા શ્રીરામના વૈવાહિક સંસ્કારો સર્વ રીતે કરાવો.”

Verses 20-23

तथेत्युक्त्वा तु जनकं वसिष्ठो भगवानृषिः ।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य शतानन्दं च धार्मिकम् ॥२०॥प्रपामध्ये तु विधिवत्वेदिं कृत्वा महातपाः ।अलञ्चकार तां वेदिं गन्धपुष्पै स्समन्ततः ॥२१॥सुवर्णपालिकाभिश्च छिद्रकुम्भैश्च साङ्कुरैः ।अङ्कुराढ्यैश्शरावैश्च धूपपात्रै स्सधूपकैः ॥२२॥शङ्खपात्रै स्स्रुवै स्स्रुग्भिः पात्रैरर्घ्याभिपूरितैः ।लाजपूर्णैश्च पात्रीभिरक्षतैरभिसंस्कृतैः ॥२३॥

જનકને સંમતિ આપી ભગવાન ઋષિ વશિષ્ઠે વિશ્વામિત્ર અને ધર્માત્મા શતાનંદને આગે રાખીને મંડપના મધ્યમાં વિધિ અનુસાર વેદી તૈયાર કરી; અને પુષ્પો તથા વિવાહ-યજ્ઞ માટે જરૂરી અભિષિક્ત પાત્રો-અર્પણોની સંપૂર્ણ સામગ્રીથી તેને ચારે તરફ શોભાવી.

Verse 24

दर्भैस्समैस्समास्तीर्य विधिवन्मन्त्रपूर्वकम् ।अग्निमादाय वेद्यां तु विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ॥२४॥जुहावाग्नौ महातेजा वसिष्ठो भगवानृषिः ।

વિધિપૂર્વક સમ દર્ભ પાથરી મંત્રોચ્ચાર સાથે વેદી પર અગ્નિ સ્થાપી; પછી વિધાનમંત્રોના માર્ગદર્શનથી મહાતેજસ્વી ભગવાન ઋષિ વસિષ્ઠે તે અગ્નિમાં આહુતિઓ અર્પણ કરી.

Verses 25-26

ततस्सीतां समानीय सर्वाभरणभूषिताम् ॥२५॥समक्षमग्ने स्संस्थाप्य राघवाभिमुखे तदा ।अब्रवीज्जनको राजा कौसल्यानन्दवर्धनम् ॥२६॥

પછી જનક રાજાએ સર્વ આભૂષણોથી શોભિત સીતાને લાવી, પવિત્ર અગ્નિ સમક્ષ રાઘવાભિમુખે સ્થાપી; ત્યારબાદ તેણે કૌશલ્યાનંદવર્ધન રામને સંબોધન કર્યું.

Verse 27

इयं सीता मम सुता सहधर्मचरी तव ।प्रतीच्छ चैनां भद्रं ते पाणिं गृह्णीष्व पाणिना ॥२७॥

“આ સીતા મારી પુત્રી છે; તે તારી સહધર્મચારિણી થશે. એને સ્વીકાર; તને મંગળ થાઓ. તું તારા હાથથી તેનો હાથ ગ્રહણ કર.”

Verse 28

पतिव्रता महाभागा छायेवानुगता सदा ।इत्युक्त्वा प्राक्षिपद्राजा मन्त्रपूतं जलं तदा ॥२८॥

“એ પતિવ્રતા, મહાભાગા, છાયાની જેમ સદા તારો અનુસરણ કરશે.” એમ કહી રાજાએ ત્યારે મંત્રપૂત જળ છાંટ્યું.

Verse 29

साधु साध्विति देवाना मृषीणां वदतां तदा ।देवदुन्दुभिर्निर्घोषः पुष्पवर्षो महानभूत् ॥२९॥

ત્યારે દેવો અને ઋષિઓ એકસ્વરે બોલ્યા—“સાધુ, સાધુ!” દેવદુન્દુભિઓનો ગર્જનાભર્યો નાદ થયો અને મહાન પુષ્પવર્ષા વરસી.

Verse 30

एवं दत्त्वा तदा सीतां मन्त्रोदकपुरस्कृताम् ।अब्रवीज्जनको राजा हर्षेणाभिपरिप्लुतः ॥३०॥

આ રીતે મંત્રપૂર્વક પવિત્ર કરેલા જળને અગ્રે રાખી સીતાને અર્પણ કરીને, હર્ષથી છલકાતા જનક રાજાએ આનંદમાં ડૂબીને કહ્યું; નેત્રો આનંદાશ્રુથી ભરાયા.

Verse 31

लक्ष्मणागच्छ भद्रं ते ऊर्मिलामुद्यतां मया ।प्रतीच्छ पाणिं गृह्णीष्व माभूत्कालस्य पर्ययः ॥३१॥

“લક્ષ્મણ, આવ—તારું કલ્યાણ થાઓ. મેં ઉર્મિલાને તારા માટે તૈયાર કરી છે; તેને સ્વીકાર. તેનો પાણિ ગ્રહણ કર; સમયનો વિલંબ ન થાઓ.”

Verse 32

तमेवमुक्त्वा जनको भरतं चाभ्यभाषत ।गृहाण पाणिं माण्डव्याः पाणिना रघुनन्दन ॥३२॥

લક્ષ્મણને એમ કહી જનકે પછી ભરતને સંબોધ્યા: “હે રઘુકુલાનંદ, તારા હાથથી માંડવીનો પાણિ ગ્રહણ કર.”

Verse 33

शत्रुघ्नं चापि धर्मात्मा अब्रवीज्जनकेश्वरः ।श्रुतकीर्त्या महाबाहो पाणिं गृह्णीष्व पाणिना ॥३३॥

અને ધર્માત્મા જનકેશ્વરે શત્રુઘ્નને પણ કહ્યું: “હે મહાબાહો, તારા હાથથી શ્રુતકીર્તિનો પાણિ ગ્રહણ કર.”

Verse 34

सर्वे भवन्तस्सौम्याश्च सर्वे सुचरितव्रताः ।पत्नीभिस्सन्तु काकुत्स्था माभूत्कालस्य पर्ययः ॥३४॥

હે સૌમ્ય કાકુત્સ્થો! તમે સર્વે સૌમ્ય સ્વભાવના છો અને સર્વે સદાચાર તથા વ્રતોમાં અડગ છો. પત્નીઓ સાથે સંયુક્ત રહો; કાળનો વિલંબ કે ફેરફાર ન થાય.

Verse 35

जनकस्य वच श्शृत्वा पाणीन् पाणिभिरास्पृशन् ।चत्वारस्ते चतसृ़णां वसिष्ठस्य मते स्थिताः ॥३५॥

જનકના વચન સાંભળી, વશિષ્ઠના મતે સ્થિર રહેલા તે ચાર રાજકુમારોએ ચાર બહેનોના હાથ પોતાના હાથથી સ્પર્શ્યા—સ્વીકારરૂપે.

Verse 36

अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य वेदिं राजानमेव च ।ऋषींश्चैव महात्मानस्सभार्या रघुसत्तमाः ॥३६॥यथोक्तेन तदा चक्रुर्विवाहं विधिपूर्वकम् ।

પછી રઘુકુલના મહાત્મા શ્રેષ્ઠ રાજકુમારો પત્નીઓসহ અગ્નિ, વેદી, રાજા તથા પૂજ્ય ઋષિઓની પ્રદક્ષિણા કરીને, જેમ કહ્યું તેમ શાસ્ત્રવિધિપૂર્વક વિવાહ સંસ્કાર પૂર્ણ કર્યો.

Verse 37

काकुत्स्थैश्च गृहीतेषु ललितेषु च पाणिषु ॥३७॥पुष्पवृष्टिर्महत्यासीदन्तरिक्षात्सुभास्वरा ।

કાકુત્સ્થોએ જ્યારે કન્યાઓના કોમળ હાથ ગ્રહણ કર્યા, ત્યારે આકાશમાંથી શુભ પ્રકાશમય મહાન પુષ્પવર્ષા થઈ.

Verses 38-39

दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषैर्गीतवादित्रनिस्वनैः ॥३८॥ननृतुश्चाप्सरस्सङ्घा गन्धर्वाश्च जगुः कलम् ।विवाहे रघुमुख्यानां तदद्भुतमदृश्यत ॥३९॥

દિવ્ય દુન્દુભિઓના ગર્જન, ગીત અને વાદ્યોના નાદ વચ્ચે અપ્સરાઓના સમૂહો નૃત્ય કરવા લાગ્યા અને ગંધર્વોએ મધુર કલામાં ગાન કર્યું. રઘુવંશના અગ્રણી રાજકુમારોના વિવાહમાં તે અદ્ભુત દૃશ્ય પ્રગટ થયું.

Verse 40

ईदृशे वर्तमाने तु तूर्योद्घुष्टनिनादिते ।त्रिरग्निं ते परिक्रम्य ऊहुर्भार्यां महौजसः ॥४०॥

આ રીતે ઉત્સવ ચાલતો હતો અને તૂર્યવાદ્યોના ઘોષથી દિશાઓ ગુંજતી હતી; ત્યારે મહાતેજસ્વી રાજકુમારો પોતાની વરવધૂઓ સાથે પવિત્ર અગ્નિની ત્રિ-પરિક્રમા કરીને વિવાહવિધિ પૂર્ણ કરી.

Verse 41

अथोपकार्यां जग्मुस्ते सभार्या रघुनन्दनाः ।राजाऽप्यनुययौ पश्यंत्सर्षिसंघ स्सबान्धवः ॥४१॥

પછી રઘુનંદનો પોતાની પત્નીઓ સાથે પોતાના નિર્ધારિત નિવાસસ્થાન તરફ ગયા; અને રાજા પણ ઋષિસમૂહ તથા સ્વજનો સાથે જોઈતા જોઈતા તેમની પાછળ ગયા.