Sarga 20

Verse 1

तच्छ्रुत्वा राजशार्दूलो विश्वामित्रस्य भाषितम्।मुहूर्तमिव निस्संज्ञस्संज्ञावानिदमब्रवीत्।।।।

વિશ્વામિત્રના વચન સાંભળીને રાજશાર્દૂલ—રાજાઓમાં વાઘ સમાન—ક્ષણમાત્ર અચેત થયો; પછી ચેતમાં આવી તેણે આ રીતે કહ્યું.

Verse 2

ऊनषोडशवर्षो मे रामो राजीवलोचन:।न युद्धयोग्यतामस्य पश्यामि सह राक्षसै:।।।।

મારો કમળનેત્ર રામ હજી સોળ વર્ષનો પણ થયો નથી; રાક્ષસો સાથે યુદ્ધ કરવા માટે તે યોગ્ય છે એમ મને દેખાતું નથી.

Verse 3

इयमक्षौहिणी पूर्णा यस्याहं पतिरीश्वर:।अनया संवृतो गत्वा योद्धाऽहं तैर्निशाचरै:।।।।

આ પૂર્ણ અક્ષૌહિણી સેના મારી છે, જેના હું સ્વામી અને અધિપતિ છું; આ સેના વડે ઘેરાઈને આગળ જઈ, હું પોતે જ તે નિશાચરો સાથે યુદ્ધ કરીશ.

Verse 4

इमे शूराश्च विक्रान्ता भृत्या मेऽस्त्रविशारदा:।योग्या रक्षोगणैर्योद्धुं न रामं नेतुमर्हसि।।।।

મારા આ સેવકો શૂરવીર અને પરાક્રમી છે, શસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ છે; રાક્ષસોના સમૂહ સાથે યુદ્ધ કરવા યોગ્ય છે—અતએવ રામને લઈ જવું તમને યોગ્ય નથી.

Verse 5

अहमेव धनुष्पाणिर्गोप्ता समरमूर्धनि।यावत्प्राणान्धरिष्यामि तावद्योत्स्ये निशाचरै:।।।।

હું પોતે ધનુષ્ય હાથમાં લઈને સમરમથાળે રક્ષક બનીશ; જ્યાં સુધી પ્રાણ ધારણ કરીશ, ત્યાં સુધી નિશાચરો સાથે યુદ્ધ કરીશ.

Verse 6

निर्विघ्ना व्रतचर्या सा भविष्यति सुरक्षिता।अहं तत्रागमिष्यामि न रामं नेतुमर्हसि।।।।

એ વ્રતચર્યા સુરક્ષિત હોવાથી નિર્વિઘ્ને પૂર્ણ થશે; હું ત્યાં પોતે આવીશ—અતએવ તમે રામને લઈ જવા યોગ્ય નથી.

Verse 7

बालो ह्यकृतविद्यश्च न च वेत्ति बलाबलम्।न चास्त्रबलसंयुक्तो न च युद्धविशारद:।।।।न चासौ रक्षसां योग्य: कूटयुद्धा हि ते ध्रुवम् ।

રામ તો બાળ છે, યુદ્ધવિદ્યા અજાણ છે; બળ-અબળનું જ્ઞાન નથી. શસ્ત્રબળથી સજ્જ નથી, ન યુદ્ધમાં નિપુણ છે; અને રાક્ષસો સામે યોગ્ય નથી, કારણ કે તેઓ નિશ્ચયે કૂટયુદ્ધમાં પ્રવીણ છે.

Verse 8

विप्रयुक्तो हि रामेण मुहूर्तमपि नोत्सहे।।।।जीवितुं मुनिशार्दूल न रामं नेतुमर्हसि।

રામથી વિયોગ થાય તો એક મુહૂર્ત પણ જીવવા હું સમર્થ નથી. હે મુનિશાર્દૂલ, તમે રામને લઈ જવા યોગ્ય નથી.

Verse 9

यदि वा राघवं ब्रह्मन्नेतुमिच्छसि सुव्रत।।।।चतुरङ्गसमायुक्तं मया च सहितं नय।

હે બ્રહ્મન્, ઉત્તમ વ્રતવાળા મુનિ! જો તમે રાઘવને સાથે લઈ જવા ઇચ્છો, તો મને પણ મારી ચતુરંગ સેના સહિત સાથે લઈ જાઓ.

Verse 10

षष्टिर्वर्षसहस्राणि जातस्य मम कौशिक।।।।दु:खेनोत्पादितश्चायं न रामं नेतुमर्हसि।

હે કૌશિક! મારા જન્મથી સાઠ હજાર વર્ષ વીતી ગયા; અને આ રામ મને દુઃખ સહન કરીને જ પ્રાપ્ત થયો છે—અતએવ તું તેને લઈ જવા યોગ્ય નથી.

Verse 11

चतुर्णामात्मजानां हि प्रीति:परमिका मम।।।।ज्येष्ठं धर्मप्रधानं च न रामं नेतुमर्हसि।

મારા ચાર પુત્રોમાં તો રામ પ્રત્યે મારી પ્રીતિ સર્વોત્તમ છે; અને તે જ્યેષ્ઠ તથા ધર્મમાં અગ્રગણ્ય હોવાથી, રામને લઈ જવું તમને યોગ્ય નથી.

Verse 12

किंवीर्या राक्षसास्ते च कस्य पुत्राश्च ते च के।।।।कथं प्रमाणा: के चैतान्रक्षन्ति मुनिपुङ्गव।

હે મુનિપુંગવ, તે રાક્ષસોની વીર્તા કેટલી છે? તેઓ કોના પુત્રો છે અને તેઓ કોણ છે? તેમના દેહનું પ્રમાણ કેટલું છે, અને તેમને કોણ રક્ષે છે?

Verse 13

कथं च प्रतिकर्तव्यं तेषां रामेण रक्षसाम्।।।।मामकैर्वा बलैर्ब्रह्मन्मया वा कूटयोधिनाम्।3

હે બ્રહ્મન્, તે કૂટયોધી રાક્ષસો સામે પ્રતિશોધ કેવી રીતે કરવો—રામ દ્વારા, મારા સૈન્યબળ દ્વારા, કે હું પોતે કરીને?

Verse 14

सर्वं मे शंस भगवन्कथं तेषां मया रणे।।।।स्थातव्यं दुष्टभावानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसा:।4तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।।।

હે ભગવન્, સર્વ વાત મને કહો—યુદ્ધમાં હું તેમની સામે કેવી રીતે ઊભો રહું? કારણ કે તે રાક્ષસો દુષ્ટ સ્વભાવના અને પોતાની વીર્તામાં અહંકારથી ઉન્મત્ત છે. દશરથના આ વચન સાંભળી વિશ્વામિત્રે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 15

सर्वं मे शंस भगवन्कथं तेषां मया रणे।।1.20.14।।स्थातव्यं दुष्टभावानां वीर्योत्सिक्ता हि राक्षसा:।4तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।1.20.15।।

હે ભગવન્, સર્વ વાત મને સમજાવો—યુદ્ધમાં હું તેમની સામે કેવી રીતે સામનો કરું? તે રાક્ષસો દુષ્ટ સ્વભાવના અને પોતાની શક્તિના ગર્વથી ફૂલેલા છે. દશરથના વચન સાંભળી વિશ્વામિત્રે પ્રત્યુત્તર આપ્યો.

Verse 16

पौलस्त्यवंशप्रभवो रावणो नाम राक्षस:।स ब्रह्मणा दत्तवरस्त्रैलोक्यं बाधते भृशम्।।1.20.16।।महाबलो महावीर्यो राक्षसैर्बहुभिर्वृत:।

પુલસ્ત્યવંશમાં જન્મેલો ‘રાવણ’ નામનો રાક્ષસ છે. બ્રહ્માએ આપેલા વરથી બળવાન બની તે ત્રિલોકને અત્યંત પીડાવે છે; મહાબલી, મહાવીર્યવાન, અનેક રાક્ષસોથી ઘેરાયેલો છે.

Verse 17

श्रूयते हि महावीर्यो रावणो राक्षसाधिप:।।।।साक्षाद्वैश्रवणभ्राता पुत्रो विश्रवसो मुने:।

શ્રવણમાં આવે છે કે મહાવીર્યવાન રાવણ રાક્ષસોનો અધિપતિ છે; તે સాక్షાત્ વૈશ્વવણ (કુબેર)નો ભાઈ અને મુનિ વિશ્રવસનો પુત્ર છે.

Verse 18

यदा स्वयं न यज्ञस्य विघ्नकर्ता महाबल:।।।।तेन सञ्चोदितौ द्वौ तु राक्षसौ वै महाबलौ।मारीचश्च सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यत:।।।।

જ્યારે તે મહાબલી પોતે યજ્ઞનો વિઘ્નકર્તા બનતો નથી, ત્યારે તે પ્રેરણા આપી બે મહાબલી રાક્ષસો—મારીચ અને સુબાહુ—ને યજ્ઞમાં વિઘ્ન કરાવવા મોકલે છે.

Verse 19

यदा स्वयं न यज्ञस्य विघ्नकर्ता महाबल:।।1.20.18।।तेन सञ्चोदितौ द्वौ तु राक्षसौ वै महाबलौ।मारीचश्च सुबाहुश्च यज्ञविघ्नं करिष्यत:।।1.20.19।।

જ્યારે તે મહાબલી પોતે યજ્ઞનો વિઘ્નકર્તા બનતો નથી, ત્યારે તે પ્રેરણા આપી બે મહાબલી રાક્ષસો—મારીચ અને સુબાહુ—ને યજ્ઞમાં વિઘ્ન કરાવવા નિયુક્ત કરે છે.

Verse 20

इत्युक्तो मुनिना तेन राजोवाच मुनिं तदा।न हि शक्तोऽस्मि सङ्ग्रामे स्थातुं तस्य दुरात्मन:।।।।

એ મુનિએ એમ કહ્યે ત્યારે રાજાએ મુનિને ઉત્તર આપ્યો: “યુદ્ધમાં તે દુર્મતિ સામે ઊભો રહેવા હું સમર્થ નથી.”

Verse 21

स त्वं प्रसादं धर्मज्ञ कुरुष्व मम पुत्रके।मम चैवाल्पभाग्यस्य दैवतं हि भवान्गुरु:।।।।

અતએવ, હે ધર્મજ્ઞ, મારા નાનકડા પુત્ર પર કૃપા કરો; અને અલ્પભાગ્યશાળી મારા પર પણ. તમે જ મારા ગુરુ, ખરેખર મારા દૈવત અને આશ્રય છો.

Verse 22

देवदानवगन्धर्वा यक्षा:पतगपन्नगा:।न शक्ता रावणं सोढुं किं पुनर्मानवा युधि।।।।

દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, યક્ષો, પક્ષીઓ અને નાગો પણ યુદ્ધમાં રાવણને સહન કરી શકતા નથી—તો માનવો તો ક્યાંથી શકશે?

Verse 23

स हि वीर्यवतां वीर्यमादत्ते युधि राक्षस:।तेन चाहं न शक्तोऽस्मि संयोद्धुं तस्य वा बलै:।।।।सबलो वा मुनिश्रेष्ठ सहितो वा ममात्मजै:।

કારણ કે તે રાક્ષસ યુદ્ધમાં વીર પુરુષોની વીરતા પણ ખેંચી લે છે. તેથી, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, હું તેની કે તેની સેનાની સામે યુદ્ધ કરવા સમર્થ નથી—ભલે હું સેનાસહિત જાઉં કે મારા પુત્રો સાથે મળીને જાઉં.

Verse 24

कथमप्यमरप्रख्यं सङ्ग्रामाणामकोविदम्।बालं मे तनयं ब्रह्मन् नैव दास्यामि पुत्रकम्।।।।

હે બ્રાહ્મણ, મારો પુત્ર ભલે દેવતાસમાન દેખાતો હોય, પરંતુ યુદ્ધકૌશલ્યમાં અકુશળ છે; હજી તો બાળક છે. કોઈ પણ બહાને હું મારા નાનકડા પુત્રને સોંપી દઈશ નહિ.

Verse 25

अथ कालोपमौ युध्दे सुतौ सुन्दोपसुन्दयो:।।।।यज्ञविघ्नकरौ तौ ते नैव दास्यामि पुत्रकम्।

અને વધુમાં, સુન્દ અને ઉપસુન્દના તે બે પુત્રો—યુદ્ધમાં કાળ સમા ભયંકર—તમારા યજ્ઞમાં વિઘ્ન કરનારા છે; તેથી હું મારા પુત્રને કદી આપવાનો નથી.

Verse 26

मारीचश्च सुबाहुश्च वीर्यवन्तौ सुशिक्षितौ।तयोरन्यतरेणाहं योध्दा स्यां ससुहृद्गण:।।।।

મારીચ અને સુબાહુ બળવાન અને સુશિક્ષિત છે; મારા વિશ્વાસુ સુહૃદોના સમૂહ સાથે હું એમમાંથી ઓછામાં ઓછા એક સાથે તો યુદ્ધ કરી શકું.

Verse 27

इति नरपतिजल्पनाद्द्विजेन्द्रंकुशिकसुतं सुमहान्विवेश मन्यु:।सुहुत इव मखेऽग्निराज्यसिक्तस्समभवदुज्ज्वलितो महर्षिवह्नि:।।।।

રાજાએ આમ બોલતાં જ, દ્વિજશ્રેષ્ઠ કુશિકપુત્રમાં મહાન ક્રોધ પ્રવેશ્યો; યજ્ઞમાં ઘીથી સિંચાયેલ અગ્નિ જેમ પ્રજ્વલિત થાય, તેમ મહર્ષિ અગ્નિ સમા તેજથી દહકી ઊઠ્યા.

Verse 28

આ પૂર્ણ અક્ષૌહિણી સેના મારી છે, જેના હું સ્વામી અને અધિપતિ છું; આ સેના વડે ઘેરાઈને આગળ જઈ, હું પોતે જ તે નિશાચરો સાથે યુદ્ધ કરીશ.