Sarga 65
विश्वामित्रस्य ब्राह्मर्षित्वप्राप्तिः — Viśvāmitra Attains Brahmarṣi Status
बालकाण्ड
આ સર્ગમાં શતાનંદ વિશ્વામિત્રના ક્ષત્રિય-તપસ્વીથી બ્રહ્મર્ષિ બનવાના અંતિમ ઉત્કર્ષનું વિદ્વત્તાપૂર્વક વર્ણન કરે છે—તપસ્યાની પ્રક્રિયા, ઇન્દ્રની પરીક્ષા અને તેના ત્રિલોકીય પરિણામો દર્શાવતા. વિશ્વામિત્ર હિમવત પ્રદેશ છોડીને પૂર્વ દિશામાં ઘોર તપ કરે છે. તેઓ એક સહસ્ર વર્ષનું મૌનવ્રત પાળે છે. વ્રત પૂર્ણ થતાં ઇન્દ્ર બ્રાહ્મણરૂપે આવી તૈયાર અન્ન માગે છે; વિશ્વામિત્ર એક શબ્દ પણ ન બોલી બધું અન્ન અર્પણ કરે છે અને વધુ કઠોર સાધનામાં પ્રવૃત્ત થાય છે—બીજા સહસ્ર વર્ષ સુધી પ્રાણનિગ્રહ કરીને તપ કરે છે. ત્યારે તેમના મસ્તકમાંથી ધુમાડો ઊઠે છે અને ત્રણેય લોક અશાંત થાય છે—અંધકાર છવાય છે, પૃથ્વી કંપે છે, સમુદ્રો ઉથલપાથલ થાય છે, પર્વતો ફાટે છે અને સૂર્યતેજ મંદ પડે છે. ભયભીત દેવતાઓ બ્રહ્માના નેતૃત્વમાં તેમને શાંત કરવા આવે છે, સંતોષ વ્યક્ત કરે છે અને સ્વીકારે છે કે તીવ્ર તપથી તેમણે બ્રાહ્મણ્ય પ્રાપ્ત કર્યું છે. વિશ્વામિત્ર ઔપચારિક માન્યતા માટે વસિષ્ઠની સ્વીકૃતિ માગે છે; દેવોના આગ્રહથી વસિષ્ઠ તેમને ‘બ્રહ્મર્ષિ’ તરીકે માન્ય કરે છે અને મિત્રતા સ્થાપે છે. પછી પ્રસંગ મિથિલામાં પરત આવે છે—શતાનંદ કથા પૂર્ણ કરે છે; જનક રામ-લક્ષ્મણ સમક્ષ હાથ જોડીને વિશ્વામિત્ર પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરે છે અને સાંજના કર્મો માટે અવકાશ માગે છે; ત્યારબાદ સૌ યથોચિત આદર સાથે વિશ્રામે જાય છે.
Shlokas
Verse 1
अथ हैमवतीं राम दिशं त्यक्त्वा महामुनि:।पूर्वां दिशमनुप्राप्य तपस्तेपे सुदारुणम्।।।।
પછી, હે રામ! મહામુનિ હૈમવતી દિશા છોડીને પૂર્વ દિશામાં પહોંચ્યા અને અત્યંત દારુણ તપસ્યા કરી.
Verse 2
मौनं वर्षसहस्रस्य कृत्वा व्रतमनुत्तमम्।चकाराप्रतिमं राम तप: परमदुष्करम्।।।।
હે રામ, હજાર વર્ષનું મૌનવ્રત—અનુત્તમ વ્રત—ધરીને તેણે અપ્રતિમ, અતિ દુષ્કર પરમ તપ કર્યું.
Verse 3
पूर्णे वर्षसहस्रे तु काष्ठभूतं महामुनिम्।विघ्नैर्बहुभिराधूतं क्रोधो नान्तर आविशत्।।।।स कृत्वा निश्चयं राम तप आतिष्टदव्ययम्।
હજાર વર્ષ પૂર્ણ થતાં, મહામુનિ કાષ્ઠ સમ નિશ્ચલ રહ્યા; અનેક વિઘ્નોથી આઘાત પામ્યા છતાં ક્રોધ તેમના હૃદયમાં પ્રવેશ્યો નહિ. દૃઢ નિશ્ચય કરીને, હે રામ, તેમણે અક્ષય તપસ્સા આરંભી.
Verse 4
तस्य वर्षसहस्रस्य व्रते पूर्णे महाव्रत:।।।।भोक्तुमारब्धवानन्नं तस्मिन् काले रघूत्तम।इन्द्रो द्विजातिर्भूत्वा तं सिद्धमन्नमयाचत।।।।
હે રઘુશ્રેષ્ઠ, જ્યારે તેની હજાર વર્ષોની વ્રતસાધના પૂર્ણ થઈ, ત્યારે મહાવ્રતી તે સિદ્ધ અન્ન ભોજન કરવા લાગ્યો. એ જ ક્ષણે ઇન્દ્ર બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને, તૈયાર થયેલું તે અન્ન ભિક્ષા રૂપે માંગવા આવ્યો.
Verse 5
तस्य वर्षसहस्रस्य व्रते पूर्णे महाव्रत:।।1.65.4।।भोक्तुमारब्धवानन्नं तस्मिन् काले रघूत्तम। इन्द्रो द्विजातिर्भूत्वा तं सिद्धमन्नमयाचत।।1.65.5।।
હે રઘુશ્રેષ્ઠ! જ્યારે તેનું હજાર વર્ષનું વ્રત પૂર્ણ થયું, ત્યારે મહાવ્રતી મહાતપસ્વીએ સિદ્ધ અન્ન ભોજન કરવા આરંભ કર્યો; એ જ ક્ષણે ઇન્દ્ર બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરીને તે તૈયાર અન્ન તેની પાસે ભિક્ષા રૂપે માગ્યું.
Verse 6
तस्मै दत्वा तदा सिद्धं सर्वं विप्राय निश्चित:।निश्शेषितेऽन्ने भगवानभुक्तैव महातपा:।।।।न किञ्चिदवदद्विप्रं मौनव्रतमुपस्थित:।अथ वर्षसहस्रं वै नोच्छ्वसन्मुनिपुङ्गव:।।।।
નિશ્ચયપૂર્વક તેણે તે બ્રાહ્મણને સર્વ સિદ્ધ અન્ન અર્પણ કરી દીધું. અન્ન સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થતાં પણ ભગવાન સમાન મહાતપસ્વી અખાધ્ય જ રહ્યા. મૌનવ્રત ધારણ કરીને તેણે બ્રાહ્મણને કશું કહ્યું નહીં; ત્યારબાદ મુનિશ્રેષ્ઠે શ્વાસ રોકીને વધુ એક હજાર વર્ષ તપ કર્યું.
Verse 7
तस्मै दत्वा तदा सिद्धं सर्वं विप्राय निश्चित:।निश्शेषितेऽन्ने भगवानभुक्तैव महातपा:।।1.65.6।।न किञ्चिदवदद्विप्रं मौनव्रतमुपस्थित:।अथ वर्षसहस्रं वै नोच्छ्वसन्मुनिपुङ्गव:।।1.65.7।।
દૃઢ નિશ્ચયથી તેણે બ્રાહ્મણને સર્વ સિદ્ધ અન્ન આપી દીધું; તે અન્ન સંપૂર્ણપણે ખાઈ લેવાયું, છતાં મહાતપસ્વી અખાધ્ય જ રહ્યા. મૌનવ્રત પાળીને તેણે કશું ન બોલ્યું, અને પછી શ્વાસ રોકીને વધુ એક હજાર વર્ષ તપસ્યા ચાલુ રાખી.
Verse 8
तस्यानुच्छ्वसमानस्य मूर्ध्नि धूमो व्यजायत।त्रैलोक्यं येन सम्भ्रान्तमादीपितमिवाभवत्।।।।
તે શ્વાસ રોકીને અચળ રહ્યા ત્યારે તેના મસ્તકશિખર પરથી ધુમાડો ઊઠ્યો; જેના કારણે ત્રિલોક ભયભીત થઈ ગયો, જાણે સર્વત્ર અગ્નિ પ્રજ્વલિત થઈ હોય તેમ લાગ્યું.
Verse 9
ततो देवास्सगन्धर्वा: पन्नगोरगराक्षसा:।मोहितास्तेजसा तस्य तपसा मन्दरश्मय:।।।।कश्मलोपहता स्सर्वे पितामहमथाब्रुवन्।
ત્યારે દેવતાઓ ગંધર્વો સહિત, નાગ-ઉરગો અને રાક્ષસો પણ—તેના તપથી ઉત્પન્ન તેજથી મોહિત થઈ ગયા, તેમની પોતાની કાંતિ મંદ પડી ગઈ. સર્વે વ્યાકુળ થઈ પિતામહ બ્રહ્માજી પાસે ગયા અને કહ્યું.
Verse 10
बहुभि: कारणैर्देव विश्वामित्रो महामुनि:।।।।लोभित: क्रोधितश्चैव तपसा चाभिवर्धते।
હે દેવ! અનેક કારણોથી મહામુનિ વિશ્વામિત્ર લોભિત પણ થયા અને ક્રોધિત પણ; છતાં તેમના તપોબળમાં જ વધુ વૃદ્ધિ થતી જાય છે.
Verse 11
न ह्यस्य वृजिनं किञ्चिद्दृश्यते सूक्ष्ममप्यथ।।।।न दीयते यदि त्वस्य मनसा यदभीप्सितम्।विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा सचराचरम्।।।।
તેમામાં કોઈ દોષ દેખાતો નથી—સૂક્ષ્મતમ પણ નહીં. જો તેમના મનમાં ઇચ્છિત વસ્તુ ન અપાય, તો તેઓ પોતાના તપોબળથી ચરાચર સહિત ત્રિલોકનો વિનાશ કરી શકે છે.
Verse 12
न ह्यस्य वृजिनं किञ्चिद्दृश्यते सूक्ष्ममप्यथ।।1.65.11।।न दीयते यदि त्वस्य मनसा यदभीप्सितम्।विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा सचराचरम्।।1.65.12।।
તેમામાં કોઈ દોષ મળતો નથી—અતિ નાનો પણ નહીં. જો તેમના મનની અભિલાષા પૂરી ન થાય, તો તપસ્યાના પ્રભાવથી તેઓ ચરાચર સહિત ત્રિલોકનો વિનાશ કરી શકે છે.
Verse 13
व्याकुलाश्च दिशस्सर्वा न च किञ्चित्प्रकाशते।सागरा: क्षुभितास्सर्वे विशीर्यन्ते च पर्वता:।।।।
સર્વ દિશાઓ વ્યાકુલ થઈ ગઈ છે, કશુંય પ્રકાશતું નથી; સર્વ સાગરો ક્ષુબ્ધ થયા છે અને પર્વતો પણ ફાટી વિખેરાઈ રહ્યા છે॥
Verse 14
प्रकम्पते च पृथिवी वायुर्वाति भृशाकुल:।बृह्मन्न प्रतिजानीमोनास्तिको जायते जन:।।।।
પૃથ્વી કંપે છે અને વાયુ અત્યંત ઉગ્ર વ્યાકુલતાથી વહે છે। હે બ્રહ્મન્, અમે શું કરવું તે જાણતા નથી—લોકો નાસ્તિક બનવા લાગ્યા છે॥
Verse 15
सम्मूढमिव त्रैलोक्यं सम्प्रक्षुभितमानसम्।भास्करो निष्प्रभश्चैव महर्षेस्तस्य तेजसा।।।।
ત્રિલોક્ય જાણે મોહગ્રસ્ત થયું છે, મન સર્વત્ર ક્ષુબ્ધ છે; તે મહર્ષિના તેજ સામે સૂર્ય પણ નિષ્પ્રભ જણાય છે॥
Verse 16
बुद्धिं न कुरुते यावन्नाशे देव महामुनि:।तावत्प्रसाद्यो भगवा नग्निरूपोमहाद्युति:।।।।
હે દેવ, તે મહામુનિ—ભગવાન, અગ્નિસ્વરૂપ અને મહાદ્યુતિમાન—વિનાશ તરફ બુદ્ધિ ન વાળે ત્યાં સુધી, તેને પ્રસન્ન કરવો આવશ્યક છે॥
Verse 17
कालाग्निना यथापूर्वं त्रैलोक्यं दह्यतेऽखिलम्।देवराज्यं चिकीर्षेत दीयतामस्य यन्मतम्।।।।
જેમ પૂર્વે કાલાગ્નિથી, તેમ અખિલ ત્રિલોક્ય દહે છે। જો તે દેવરાજ્ય પણ ઇચ્છે, તો તેની જે ઇચ્છા છે તે તેને અર્પણ કરવી જોઈએ॥
Verse 18
ततस्सुरगणास्सर्वे पितामहपुरोगमा:।विश्वामित्रं महात्मानं मधुरं वाक्यमब्रुवन्।।।।
ત્યારે પિતામહ બ્રહ્મા અગ્રેસર એવા સર્વ દેવગણોએ મહાત્મા વિશ્વામિત્રને મધુર વચનો કહ્યા.
Verse 19
ब्रह्मर्षे स्वागतं तेऽस्तु तपसा स्म सुतोषिता:।ब्राह्मण्यं तपसोग्रेण प्राप्तवानसि कौशिक ।।।।
હે બ્રહ્મર્ષિ, તમારું સ્વાગત છે; તમારી તપસ્યાથી અમે અત્યંત પ્રસન્ન છીએ. હે કૌશિક, ઉગ્ર તપથી તમે બ્રાહ્મણ્ય પદ પ્રાપ્ત કર્યું છે.
Verse 20
दीर्घमायुश्च ते ब्रह्मन् ददामि समरुद्गण:।स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गच्छ सौम्य यथासुखम्।।।।
હે બ્રહ્મન્, હું મરુદ્ગણો સહિત તમને દીર્ઘ આયુષ્ય આપું છું. તમારે કલ્યાણ અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય; હે સૌમ્ય, હવે સુખપૂર્વક જાઓ.
Verse 21
पितामहवचश्शृत्वा सर्वेषां च दिवौकसाम्।कृत्वा प्रणामं मुदितो व्याजहार महामुनि:।।।।
પિતામહના તથા સર્વ દેવોના વચનો સાંભળી મહામુનિ આનંદિત થયો; તેણે પ્રણામ કરીને પછી વાણી ઉચ્ચારી.
Verse 22
ब्राह्मण्यं यदि मे प्राप्तं दीर्घमायुस्तथैव च।ओङ्कारश्च वषट्कारो वेदाश्च वरयन्तु माम्।।।।
જો મને બ્રાહ્મણ્ય પ્રાપ્ત થયું હોય અને દીર્ઘ આયુષ્ય પણ મળ્યું હોય, તો ઓંકાર, વષટ્કાર અને વેદો પોતે મને સ્વીકારી આશીર્વદ કરે.
Verse 23
क्षत्रवेदविदां श्रेष्ठो ब्रह्मवेदविदामपि।ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठो मामेवं वदतु देवता:।।।।यद्ययं परम: काम: कृतो यान्तु सुरर्षभा:।
હે દેવતાઓ! બ્રહ્માના પુત્ર વશિષ્ઠ—ક્ષત્રવેદવિદોમાં તથા બ્રહ્મવેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ—મને આ રીતે સંબોધે. જો આ પરમ કામના પૂર્ણ થઈ હોય, તો હે દેવશ્રેષ્ઠો, તમે પ્રસ્થાન કરો.
Verse 24
तत: प्रसादितो देवैर्वसिष्ठो जपतां वर:।।।।सख्यं चकार ब्रह्मर्षिरेवमस्त्विति चाब्रवीत्।
ત્યારે દેવતાઓ દ્વારા પ્રસન્ન કરાયેલા, જપ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ વશિષ્ઠે મિત્રતા સ્થાપી અને બ્રહ્મર્ષિએ કહ્યું: “એમ જ થાઓ; તમે બ્રહ્મર્ષિ છો.”
Verse 25
ब्रह्मर्षिस्त्वं न सन्देहस्सर्वं सम्पत्स्यते तव।।।।इत्युक्त्वा देवताश्चापि सर्वा जग्मुर्यथागतम्।
“તમે બ્રહ્મર્ષિ છો—કોઈ સંદેહ નથી; તમારું સર્વ કાર્ય સિદ્ધ થશે.” એમ કહી દેવતાઓ પણ સૌ યથાગત રીતે પાછા ગયા.
Verse 26
विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा लब्ध्वा ब्राह्मण्यमुत्तमम्।।।।पूजयामास ब्रह्मर्षिं वसिष्ठं जपतां वरम्।
અને ધર્માત્મા વિશ્વામિત્રે પણ ઉત્તમ બ્રાહ્મણ્ય પ્રાપ્ત કરીને, જપ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા બ્રહ્મર્ષિ વશિષ્ઠનું પૂજન-સન્માન કર્યું.
Verse 27
कृतकामो महीं सर्वां चचार तपसि स्थित:।।।।एवं त्वनेन ब्राह्मण्यं प्राप्तं राम महात्मना।
કૃતાર્થ થઈ, તપમાં અડગ રહી, તે સમગ્ર ધરતી પર વિહાર કરતો રહ્યો. આમ, હે રામ, તે મહાત્માએ બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કર્યું.
Verse 28
एष राम मुनिश्रेष्ठ एष विग्रहवांस्तप:।।।।एष धर्मपरो नित्यं वीर्यस्यैष परायणम्।
હે રામ, આ મુનિશ્રેષ્ઠ છે; આ તો તપસ્સાનું સાકાર સ્વરૂપ છે. સદા ધર્મપરાયણ, આ જ તેજસ્વી શક્તિનું પરમ શિખર અને આશ્રય છે.
Verse 29
एवमुक्त्वा महातेजा विरराम द्विजोत्तम:।।।।शतानन्दवच: श्रुत्वा रामलक्ष्मणसन्निधौ।जनक: प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच कुशिकात्मजम्।।।।
આમ કહીને, મહાતેજસ્વી—દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ—મૌન થઈ ગયા.
Verse 30
एवमुक्त्वा महातेजा विरराम द्विजोत्तम:।।1.65.29।।शतानन्दवच: श्रुत्वा रामलक्ष्मणसन्निधौ।जनक: प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच कुशिकात्मजम्।।1.65.30।।
શતાનંદના વચન સાંભળી, રામ-લક્ષ્મણની ઉપસ્થિતિમાં, જનક રાજા અંજલિ બાંધીને કુશિકાત્મજ (વિશ્વામિત્ર)ને વચન બોલ્યા.
Verse 31
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुङ्गव।यज्ञं काकुत्स्थसहित: प्राप्तवानसि धार्मिक।।।।
હે મુનિપુંગવ, હું ધન્ય થયો, હું અનુગ્રહિત થયો; કારણ કે તમે, હે ધાર્મિક, કાકુત્સ્થવંશજ રામ-લક્ષ્મણ સહિત મારા યજ્ઞમાં પધાર્યા છો.
Verse 32
पावितोऽहं त्वया ब्रह्मन् दर्शनेन महामुने।गुणा बहुविधा: प्राप्तास्तव सन्दर्शनान्मया।।।।
હે બ્રહ્મન્, હે મહામુને, તમારા દર્શનમાત્રથી હું પાવન થયો છું; તમારા સન્દર્શનથી મને અનેકવિધ ગુણ અને આશીર્વાદ પ્રાપ્ત થયા છે.
Verse 33
विस्तरेण च ते ब्रह्मन् कीर्त्यमानं महत्तप:।श्रुतं मया महातेजो रामेण च महात्मना।।।।
હે બ્રહ્મન્, હે મહાતેજસ્વી, તમારા મહાન તપનું વિસ્તારે વર્ણન મેં સાંભળ્યું છે; અને મહાત્મા રામે પણ તે સાંભળ્યું છે.
Verse 34
सदस्यै: प्राप्य च सद: श्रुतास्ते बहवो गुणा:।अप्रमेयं तपस्तुभ्यमप्रमेयं च ते बलम्।।।।अप्रमेया गुणाश्चैव नित्यं ते कुशिकात्मज ।
સભામાં આવીને સભાસદોએ તમારા અનેક ગુણો સાંભળ્યા છે। તમારું તપ અપ્રમેય છે અને તમારું બળ પણ અપ્રમેય છે; હે કુશિકાત્મજ, તમારા ગુણો સદૈવ અપરિમિત છે.
Verse 35
तृप्तिराश्चर्यभूतानां कथानां नास्ति मे विभो।।।।कर्मकालो मुनिश्रेष्ठ लम्बते रविमण्डलम्।
હે વિભો, આ આશ્ચર્યભૂત કથાઓ સાંભળતાં મને કદી તૃપ્તિ થતી નથી। પરંતુ હે મુનિશ્રેષ્ઠ, કર્મકાળ આવી પહોંચ્યો છે; સૂર્યમંડળ ઢળી રહ્યું છે.
Verse 36
श्व: प्रभाते महातेजो द्रष्टुमर्हसि मां पुन:।।।।स्वागतं तपतां श्रेष्ठ मामनुज्ञातुमर्हसि।
હે મહાતેજસ્વી મુનિ, કાલે પ્રભાતે ફરી મને દર્શન આપશો. હે તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ, સ્વાગત છે; હવે કૃપા કરીને મને વિદાયની આજ્ઞા આપો.
Verse 37
एवमुक्तो मुनिवर: प्रशस्य पुरुषर्षभम्।।।।विससर्जाशु जनकं प्रीतं प्रीतमनास्तदा।
આ રીતે કહ્યા પછી, મુનિવરે પુરુષર્ષભ જનકની પ્રશંસા કરી; હૃદયે પ્રસન્ન થઈ, પ્રસન્ન મનથી, તેણે આનંદિત રાજાને તત્કાળ વિદાય આપી.
Verse 38
एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं वैदेहो मिथिलाधिप:।।।।प्रदक्षिणं चकाराशु सोपाध्यायस्सबान्धव:।
આ રીતે મુનિશ્રેષ્ઠને કહીને, વૈદેહ જનક—મિથિલાના અધિપતિ—ગુરુઓ અને સ્વજનો સાથે તત્કાળ વિશ્વામિત્રની પ્રદક્ષિણા કરી.
Verse 39
विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा सहरामस्सलक्ष्मण:।।।।स्ववाटमभिचक्राम पूज्यमानो महर्षिभि:।
ધર્માત્મા વિશ્વામિત્ર પણ રામ અને લક્ષ્મણ સાથે, મહર્ષિઓ દ્વારા પૂજિત થતો, પોતાના નિવાસસ્થાન તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.
Frequently Asked Questions
Viśvāmitra’s pivotal action is disciplined non-attachment under divine testing: when Indra (in brahmin guise) asks for his prepared food at the end of a long vow, he donates it entirely without breaking silence, choosing dharma and self-mastery over bodily need.
Tapas becomes spiritually authoritative only when joined to restraint and social legitimacy: the sarga shows that inner purity (absence of even subtle sin), endurance under provocation, and formal recognition by realized authorities (Vasiṣṭha, Brahmā, the gods) together constitute true attainment.
The narrative marks movement from the Himavat region to the eastern quarter for austerities, then returns to Mithilā and Janaka’s yajña-assembly; it also highlights Vedic-cultural markers such as Oṁkāra, Vaṣaṭkāra, sandhyā timing (sunset), and the authority to interpret Veda linked to Brahmarṣi status.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.