Sarga 40
सगरपुत्राणां रसातलगमनम् — The Descent of Sagara’s Sons and the Wrath of Kapila
बालकाण्ड
આ સર્ગમાં ભયગ્રસ્ત દેવતાઓ બ્રહ્માજીની શરણ લે છે. બ્રહ્મા સમજાવે છે કે આ બધું પૂર્વનિયત છે—પૃથ્વીને વાસુદેવ જ કપિલ-રૂપે ધારણ કરે છે; તેથી સગરના પુત્રો દ્વારા પૃથ્વીનું વિદરણ અને અંતે તેમનો વિનાશ નિશ્ચિત છે, કારણ કે તેઓ કપિલનો અપમાન કરશે. અશ્વચોરને શોધવા માટે ફરી ખોદકામ ચાલુ રાખવાનો બ્રહ્માનો સગરને આદેશ છે. સગરના સાઠ હજાર પુત્રો રસાતલ તરફ ઉતરતાં ચાર દિગ્ગજોને જુએ છે—પૂર્વે વિરূপાક્ષ, દક્ષિણમાં મહાપદ્મ, પશ્ચિમે સૌમનસ અને ઉત્તરે ભદ્ર—પર્વત સમા વિશાળ, પૃથ્વીધારક. પવિત્ર દિવસોમાં ભૂકંપ થવાનું કારણ તેમના મસ્તકના હલનચલનને ગણાવવામાં આવે છે. તેઓ સૌને વંદન કરી ઈશાન દિશામાં ખોદતાં ખોદતાં કપિલ મુનિ (શાશ્વત વાસુદેવ) અને નજીક ચરતો યજ્ઞાશ્વ જુએ છે. કપિલને જ ચોર સમજી તેઓ શસ્ત્રો અને સાધનો લઈને દોડી જાય છે, આરોપ મૂકે છે અને ક્રોધ જગાવે છે. કપિલના માત્ર વચનથી તેઓ ભસ્મ થઈ જાય છે. અજ્ઞાનથી થયેલી ઓળખની ભૂલ, યજ્ઞની ઉતાવળ અને સિદ્ધ પુરુષ પ્રત્યે અધર્મ—આ બધાનો ભયંકર પરિણામ આ સર્ગ દર્શાવે છે.
Shlokas
Verse 1
.देवतानां वचश्श्रुत्वा भगवान्वै पितामह:।प्रत्युवाच सुसन्त्रस्तान्कृतान्तबलमोहितान्।।।।
દેવતાઓનાં વચનો સાંભળી, કૃતાંતના પ્રબળ બળથી ભયભીત અને મોહગ્રસ્ત થયેલાં તેમને ભગવાન પિતામહ બ્રહ્માજીએ ઉત્તર આપ્યો.
Verse 2
यस्येयं वसुधा कृत्स्ना वासुदेवस्य धीमत:।कापिलं रूपमास्थाय धारयत्यनिशं धराम्।।।।तस्य कोपाग्निना दग्धा भविष्यन्ति नृपात्मजा:।
જેણે આ સમગ્ર વસુધા બુદ્ધિમાન વાસુદેવની છે; કપિલરૂપ ધારણ કરીને તે અવિરત ધરાને ધારણ કરે છે. તેના ક્રોધાગ્નિથી રાજાના પુત્રો દગ્ધ થશે.
Verse 3
पृथिव्याश्चापि निर्भेदोऽदृष्ट एव सनातन:।।।।सगरस्य च पुत्राणां विनाशोऽदीर्घजीविनाम्।
પૃથ્વીનું વિભેદન પણ પ્રાચીન કાળથી જ દૈવવિધિ મુજબ નિર્ધારિત હતું; અને દીર્ઘાયુ ન હતા એવા સાગરપુત્રોનો વિનાશ પણ તેમ જ નિશ્ચિત હતો.
Verse 4
पितामहवचश्श्रुत्वा त्रयस्त्रिंशदरिन्दम।।।।देवा: परमसंहृष्टा: पुनर्जग्मुर्यथागतम्।
પિતામહ બ્રહ્માના વચનો સાંભળીને, હે અરિંદમ, ત્રયસ્ત્રિંશ દેવો પરમ હર્ષિત થયા અને જેમ આવ્યા હતા તેમ જ માર્ગે પાછા ફર્યા.
Verse 5
सगरस्य च पुत्राणां प्रादुरासीन्महात्मनाम्।।।।पृथिव्यां भिद्यमानायां निर्घातसमनिस्वन:।
સગરના મહાત્મા પુત્રો જ્યારે ધરતીને ચીરી રહ્યા હતા, ત્યારે પૃથ્વી ફાટતી જતાં ગર્જના સમો નિર્ઘાત-સમાન ઘોર નાદ ઊઠ્યો.
Verse 6
ततो भित्वा महीं सर्वे कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्।।।।सहिता स्सगरास्सर्वे पितरं वाक्यमब्रुवन्।0
પછી સૌએ ધરતીને ભેદીને અને ભક્તિપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરીને, સગરના બધા પુત્રો એકસાથે પિતાને આ વચન બોલ્યા.
Verse 7
परिक्रान्ता मही सर्वा सत्त्ववन्तश्च सूदिता:।।।।देवदानवरक्षांसि पिशाचोरगकिन्नरा:।न च पश्यामहेऽश्वं तमश्वहर्तारमेव च।।।।किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम्।
“અમે આખી ધરતી પરિભ્રમણ કરી; અને દેવ, દાનવ, રાક્ષસ, પિશાચ, નાગ તથા કિન્નર જેવા અનેક બળવાન સત્ત્વોનો સંહાર કર્યો. છતાં તે અશ્વ પણ દેખાતો નથી, ને અશ્વહર્તા પણ. હવે શું કરીએ? તમારું કલ્યાણ થાઓ—આ વિષયે તમારી બુદ્ધિ વિચાર કરીને નિર્ણય કરે.”
Verse 8
परिक्रान्ता मही सर्वा सत्त्ववन्तश्च सूदिता:।।1.40.7।।देवदानवरक्षांसि पिशाचोरगकिन्नरा:।न च पश्यामहेऽश्वं तमश्वहर्तारमेव च।।1.40.8।।किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम्।
“અમે આખી ધરતી પરિભ્રમણ કરી અને દેવ-દાનવ-રાક્ષસ-પિશાચ-નાગ-કિન્નર જેવા અનેક બળવાન સત્ત્વોનો સંહાર કર્યો; છતાં તે અશ્વ કે તેનો ચોર કોઈ દેખાતો નથી. હવે શું કરીએ? તમારું કલ્યાણ થાઓ—આ વિષયે તમારી બુદ્ધિ વિચાર કરીને નિર્ણય કરે.”
Verse 9
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां राजसत्तम:।।।।समन्युरब्रवीद्वाक्यं सगरो रघुनन्दन।
હે રઘુનંદન રામ! પુત્રોના તે વચન સાંભળી, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ સગર ક્રોધથી ઉદ્ભ્રાંત થઈ આ વચન બોલ્યા.
Verse 10
भूय: खनत भद्रं वो निर्भिद्य वसुधातलम्।।।।अश्वहर्तारमासाद्य कृतार्थाश्च निवर्तथ।
ફરી ખોદો—તમારું કલ્યાણ થાઓ—વસુધાતલને ભેદીને; અશ્વચોરને શોધી, કાર્ય સિદ્ધ થતાં પાછા ફરજો.
Verse 11
पितुर्वचनमासाद्य सगरस्य महात्मन:।।।।षष्टि: पुत्रसहस्राणि रसातलमभिद्रवन्।
મહાત્મા સગરના પિતૃવચનને પામી, સાઠ હજાર પુત્રો રસાતલ—પાતાળ લોક તરફ ધસી ગયા.
Verse 12
खन्यमाने ततस्तस्मिन् ददृशु: पर्वतोपमम्।।।।दिशागजं विरूपाक्षं धारयन्तं महीतलम्।
ત્યાં વધુ ખોદતાં તેમણે પર્વત સમાન વિશાળ, વિકૃત નેત્રવાળો દિશાગજ વિરূপાક્ષને ધરતીને ધારણ કરતો જોયો.
Verse 13
सपर्वतवनां कृत्स्नां पृथिवीं रघुनन्दन।।।।शिरसा धारयामास विरूपाक्षो महागज:।
હે રઘુનંદન, મહાગજ વિરূপાક્ષે પર્વતો અને વનો સહિત સમગ્ર પૃથ્વીને પોતાના શિરે ધારણ કરી હતી.
Verse 14
यदा पर्वणि काकुत्स्थ विश्रमार्थं महागज:।।।।खेदाच्चालयते शीर्षं भूमिकम्पस्तदाभवेत्।
હે કાકુત્સ્થ રામ! જ્યારે પર્વદિને વિશ્રામાર્થે તે મહાગજ થાકથી માથું હલાવે છે, ત્યારે ભૂમિ કંપે છે અને ભૂકંપ થાય છે.
Verse 15
तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा दिशापालं महागजम्।।।।मानयन्तो हि ते राम जग्मुर्भित्त्वा रसातलम्।
હે રામ! દિશાપાલ એવા તે મહાગજને માન આપીને તેમણે તેની પ્રદક્ષિણા કરી; પછી ધરતીને ભેદીને તેઓ રસાતલમાં ઉતરી ગયા.
Verse 16
तत: पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदु: पुन:।।।।दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते महागजम्।महापद्मं महात्मानं सुमहत्पर्वतोपमम्।।।।शिरसा धारयन्तं ते विस्मयं जग्मुरुत्तमम्।
પછી પૂર્વ દિશાને ભેદીને તેઓ ફરી દક્ષિણ દિશામાં પ્રવેશ્યા. દક્ષિણ દિશામાં તેમણે મહાગજ મહાપદ્મને જોયો—મહાત્મા, પર્વત સમાન વિશાળ—જે શિર પર ધરતી ધારણ કરતો હતો; તેને જોઈ તેઓ પરમ વિસ્મયમાં પડી ગયા.
Verse 17
तत: पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदु: पुन:।।1.40.16।।दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते महागजम्।महापद्मं महात्मानं सुमहत्पर्वतोपमम्।।1.40.17।।शिरसा धारयन्तं ते विस्मयं जग्मुरुत्तमम्।
પછી પૂર્વ દિશાને ભેદીને તેઓ ફરી દક્ષિણ દિશામાં પ્રવેશ્યા. દક્ષિણ દિશામાં તેમણે મહાગજ મહાપદ્મને જોયો—મહાત્મા, પર્વત સમાન વિશાળ—જે શિર પર ધરતી ધારણ કરતો હતો; તેને જોઈ તેઓ પરમ વિસ્મયમાં પડી ગયા.
Verse 18
तत: प्रदक्षिणं कृत्वा सगरस्य महात्मन:।।।।षष्टि: पुत्रसहस्राणि पश्चिमां बिभिदुर्दिशम्।
ત્યારબાદ મહાત્મા સગરના સાઠ હજાર પુત્રોએ ભક્તિપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરીને પશ્ચિમ દિશાને ભેદી આગળ વધ્યા.
Verse 19
पश्चिमायामपि दिशि महान्तमचलोपमम्।।।।दिशागजं सौमनसं ददृशुस्ते महाबला:।
પશ્ચિમ દિશામાં પણ તે મહાબલીઓએ પર્વત સમાન વિશાળ દિશાગજ ‘સૌમનસ’ને દર્શન કર્યું.
Verse 20
तं ते प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम्।खनन्त स्समुपक्रान्ता दिशं हैमवतीं तत:।।।।
તેમણે તેને પ્રદક્ષિણા કરી અને તેની નિરામયતા પૂછ્યા પછી, ખોદતા-ખોદતા ત્યારબાદ હૈમવતી ઉત્તર દિશા તરફ આગળ વધ્યા.
Verse 21
उत्तरस्यां रघुश्रेष्ठ ददृशुर्हिमपाण्डुरम्।।।।भद्रं भद्रेण वपुषा धारयन्तं महीमिमाम्।
હે રઘુશ્રેષ્ઠ! ઉત્તર દિશામાં તેમણે હિમ સમ ધવળ, શુભ વપુથી આ ધરાને ધારણ કરનાર દિગ્ગજ ‘ભદ્ર’ને જોયો.
Verse 22
समालभ्य तत स्सर्वे कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्।।।।षष्टि: पुत्रसहस्राणि बिभिदुर्वसुधातलम्।
પછી સૌએ તેને સ્પર્શ કરી અને તેની પ્રદક્ષિણા કરીને, એ સાઠ હજાર પુત્રોએ વસુધાતલને ભેદી આગળ ધસી ગયા.
Verse 23
तत: प्रागुत्तरां गत्वा सागरा: प्रथितां दिशम्।।।।रोषादभ्यखनन् सर्वे पृथिवीं सगरात्मजा:।
પછી તેઓ પ્રખ્યાત ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં જઈ, ક્રોધથી પ્રેરિત સગરના સર્વ પુત્રોએ ધરતીને ખોદવા માંડી.
Verse 24
ते तु सर्वे महात्मानो भीमवेगा महाबला:।।।।ददृशु: कपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम्।हयं च तस्य देवस्य चरन्तमविदूरत:।।।।प्रहर्षमतुलं प्राप्तास्सर्वे ते रघुनन्दन।
પરંતુ તે મહાત્મા, ભયંકર વેગવાળા અને મહાબળવાન સગરપુત્રોએ ત્યાં સનાતન વાસુદેવ કપિલને દર્શન કર્યા; અને તે દેવનો ઘોડો પણ નજીકમાં ચરતો જોયો. હે રઘુનંદન, સૌને અતુલ હર્ષ પ્રાપ્ત થયો.
Verse 25
ते तु सर्वे महात्मानो भीमवेगा महाबला:।।1.40.24।।ददृशु: कपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम्।हयं च तस्य देवस्य चरन्तमविदूरत:।।1.40.25।।प्रहर्षमतुलं प्राप्तास्सर्वे ते रघुनन्दन।
તે મહાત્મા, ભયંકર વેગવાળા અને મહાબળવાન સગરપુત્રોએ ત્યાં સનાતન વાસુદેવ કપિલને જોયા; અને તે દેવનો ઘોડો પણ નજીકમાં ચરતો દેખાયો. હે રઘુનંદન, સૌને અતુલ આનંદ થયો.
Verse 26
ते तं हयवरं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणा:।।।।खनित्रलाङ्गलधरा नानावृक्षशिलाधरा:।अभ्यधावन्त सङ्क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रुवन्।।।।
તે ઉત્તમ ઘોડાને ઓળખીને, ક્રોધથી વ્યાકુલ નજરવાળા તેઓ—ખનિત્ર અને હળ ધારણ કરીને, વિવિધ વૃક્ષો અને શિલાઓ ઉઠાવી—ક્રોધિત થઈ દોડી આવ્યા અને બોલ્યા: “થંભો! થંભો!”
Verse 27
ते तं हयवरं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणा:।।1.40.26।।खनित्रलाङ्गलधरा नानावृक्षशिलाधरा:।अभ्यधावन्त सङ्क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रुवन्।।1.40.27।।
તે ઉત્તમ ઘોડાને ઓળખીને, ક્રોધથી વ્યાકુલ નજરવાળા તેઓ—ખનિત્ર અને હળ ધારણ કરીને, વિવિધ વૃક્ષો અને શિલાઓ ઉઠાવી—ક્રોધિત થઈ દોડી આવ્યા અને ચીસ પાડી: “થંભો! થંભો!”
Verse 28
अस्माकं त्वं हि तुरगं यज्ञीयं हृतवानसि।दुर्मेधस्त्वं हि सम्प्राप्तान् विद्धि नस्सगरात्मजान् ।।।।
તમે અમારા યજ્ઞનો યજ્ઞીય અશ્વ ચોરી લીધો છે. હે દુર્મતિ! જાણો કે અહીં પહોંચેલા અમે સાગરરાજાના પુત્રો છીએ.
Verse 29
श्रुत्वा तु वचनं तेषां कपिलो रघुनन्दन।रोषेण महताऽऽविष्टो हुङ्कारमकरोत्तदा।।।।
તેમના વચનો સાંભળીને, હે રઘુનંદન, કપિલ મહર્ષિ મહાન ક્રોધથી આવિષ્ટ થઈ ત્યારે ભયંકર ‘હુંકાર’ ઉચ્ચાર્યો.
Verse 30
ततस्तेनाप्रमेयेन कपिलेन महात्मना।भस्मराशीकृतास्सर्वे काकुत्स्थ सगरात्मजा:।।।।
પછી, હે કાકુત્સ્થ, અપ્રમેય તેજવાળા મહાત્મા કપિલ દ્વારા સાગરરાજાના સર્વ પુત્રો ભસ્મરાશિ બની ગયા.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the sons of Sagara accusing Kapila of stealing the sacrificial horse and rushing to attack without verification; the dilemma centers on whether ritual urgency justifies suspicion and violence, especially toward an ascetic figure.
The sarga teaches that adharma rooted in anger and misrecognition can destroy even powerful agents; true discernment (viveka) and reverence toward realized beings are integral to sustaining both ritual purpose and moral order.
Rasātala and the northeast digging route are emphasized, along with the cosmological ‘landmarks’ of the four diggajas (Virūpākṣa, Mahāpadma, Saumanasa, Bhadra) and the etiological explanation of earthquakes linked to their movement on sacred days.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.