Sarga 48
अहल्याशापवर्णनम् (The Account of Ahalyā’s Curse and the Deserted Hermitage near Mithilā)
बालकाण्ड
આ સર્ગમાં રામ-લક્ષ્મણ મિથિલા તરફ આગળ વધતાં યજ્ઞીય અતિથિસત્કાર અને પવિત્ર ભૂગોળની પરંપરામાં સ્થિત થાય છે. પરસ્પર કુશળપ્રશ્ન પછી રાજા સુમતિ તેમને વિશિષ્ટ અતિથિરૂપે સન્માન આપે છે; તેઓ એક રાત ત્યાં નિવાસ કરીને જનકની શુભ નગરી મિથિલા તરફ પ્રસ્થાન કરે છે, જેને સમવેત ઋષિઓ ભક્તિપૂર્વક પ્રશંસે છે. મિથિલા નજીક રામ એક પ્રાચીન, સુંદર પરંતુ નિર્જન આશ્રમ જોઈ વિશ્વામિત્રને તેનો ઇતિહાસ પૂછે છે. વિશ્વામિત્ર કહે છે—આ દેવોથી પણ પૂજિત મહર્ષિ ગૌતમનો આશ્રમ હતો; ત્યાં ગૌતમ અને અહલ્યા અનેક વર્ષો સુધી તપશ્ચર્યા કરતા. સંધિ સાધીને ઇન્દ્ર ગૌતમનો વેશ ધારણ કરી સંગમની યાચના કરે છે; અહલ્યા ઇન્દ્રને ઓળખતાં છતાં કૌતૂહલ અને પ્રવૃત્તિવશ સંમતિ આપે છે. તપોદીપ્ત ગૌતમ પરત આવી કપટ પ્રગટ કરે છે—ઇન્દ્રને વીર્યનાશનો શાપ આપે છે અને અહલ્યાને દીર્ઘકાળ અદૃશ્ય રહી આશ્રમમાં વાયુઆહાર કરીને ભસ્મશય્યા પર શયન સાથે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવા આદેશ આપે છે. શાપમાં જ ધર્મ્ય ઉપાય પણ નિર્દિષ્ટ છે—જ્યારે વનમાં પ્રવેશેલા શ્રીરામ આવી તેના અતિથિસત્કારને સ્વીકારશે, ત્યારે અહલ્યા શુદ્ધ થઈ ફરી સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરશે. ત્યારબાદ ગૌતમ હિમવત તરફ તપ માટે જાય છે અને તે આશ્રમ અપરાધ, પ્રાયશ્ચિત્ત અને ઉદ્ધારનું પવિત્ર સ્મારકસ્થળ બની રહે છે.
Shlokas
Verse 1
पृष्ट्वा तु कुशलं तत्र परस्परसमागमे।कथान्ते सुमतिर्वाक्यं व्याजहार महामुनिम्।।।।
ત્યાં પરસ્પર મળીને એકબીજાનું કુશળ પૂછ્યા પછી, વાતચીતના અંતે સુમતીએ મહામુનિને આ વચન કહ્યું.
Verse 2
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ।गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।।।।पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणी धनुर्धरौ।अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।।।।यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ।कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।।।।
મુને, તને કલ્યાણ હો. દેવતુલ્ય પરાક્રમવાળા આ બે કુમારો કોણ છે? ગજ અને સિંહ જેવી ગતિ ધરાવતા, વીર, વ્યાઘ્ર અને વૃષભ સમાન. કમળપત્ર જેવી વિશાળ આંખોવાળા, ખડ્ગ, તૂણી અને ધનુષ ધારણ કરનારા. રૂપે અશ્વિનીકુમારો સમા, યૌવનમાં સમુપસ્થિત—જાણે દેવલોકથી ઉતરેલા અમર. મુને, પગપાળા અહીં કેવી રીતે આવ્યા? કયા હેતુથી, અને કોના પુત્રો છે?
Verse 3
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ।गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।।1.48.2।।पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणी धनुर्धरौ।अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।।1.48.3।।यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ।कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।।1.48.4।।
જ્યારે દશરથનંદન, અદમ્ય રામ, આ ભયંકર વનમાં પ્રવેશ કરશે, ત્યારે તું પવિત્ર થઈ જશે.
Verse 4
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ।गजसिंहगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।।1.48.2।।पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणी धनुर्धरौ।अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ।।1.48.3।।यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ।कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने।।1.48.4।।
તેનાં તે વચન સાંભળી વિશ્વામિત્રે યથાવૃત્તાંત નિવેદન કર્યું—સિદ્ધાશ્રમમાં નિવાસ અને રાક્ષસોના સંહારની વાત પણ.
Verse 5
भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम्।परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितै:।।।।किमर्थं च मुनिश्रेष्ठ सम्प्राप्तौ दुर्गमे पथि।वरायुधधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत:।।।।
આ બે યુવાનો આ દેશને આકાશમાં ચંદ્ર-સૂર્ય જેમ શોભાવે છે; પ્રમાણ, ભાવભંગિમા અને ચેષ્ટામાં પરસ્પર સમાન છે. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, દુર્ગમ માર્ગે ઉત્તમ આયુધ ધારણ કરનારા આ વીર કયા હેતુથી અહીં આવ્યા છે? તેનું તત્ત્વ હું સ્પષ્ટ રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
Verse 6
भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम्।परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितै:।।1.48.5।।किमर्थं च मुनिश्रेष्ठ सम्प्राप्तौ दुर्गमे पथि।वरायुधधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत:।।1.48.6।।
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! આ બે વીર આકાશમાં ચંદ્રસૂર્ય સમા આ દેશને શોભાવે છે; કાયા, ભાવ-ભંગિમા અને ગતિ-ચેષ્ટામાં પરસ્પર સમાન છે. ઉત્તમ આયુધ ધારણ કરીને દુર્ગમ માર્ગે અહીં આવ્યા છે—કયા હેતુથી આવ્યા? તે તત્ત્વ હું સ્પષ્ટ સાંભળવા ઇચ્છું છું.
Verse 7
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं न्यवेदयत्।सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा।।।।
તેનાં તે વચન સાંભળી વિશ્વામિત્રે યથાવૃત્તાંત નિવેદન કર્યું—સિદ્ધાશ્રમમાં નિવાસ અને રાક્ષસોના સંહારની વાત પણ.
Verse 8
विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा राजा परमहर्षित:।अतिथी परमौ प्राप्तौ पुत्रौ दशरथस्य तौ।।।।पूजयामास विधिवत्सत्कारार्हौ महाबलौ।
વિશ્વામિત્રનાં વચન સાંભળી રાજા સુમતિ પરમ હર્ષિત થયો. દશરથનાં તે બે પુત્ર મહાબલી અને સત્કારયોગ્ય અતિથિરૂપે આવ્યા જોઈ, તેણે વિધિપૂર્વક પૂજા કરી અને યોગ્ય આદર-સત્કારથી আতિથ્ય કર્યું.
Verse 9
तत: परमसत्कारं सुमते: प्राप्य राघवौ।।।।उष्य तत्र निशामेकां जग्मतुर्मिथिलां तत: ।
સુમતિ પાસેથી પરમ સત્કાર પ્રાપ્ત કરીને તે બે રાઘવો ત્યાં એક રાત્રિ નિવાસ કરીને, ત્યારબાદ મિથિલા તરફ પ્રસ્થાન કર્યા.
Verse 10
तान् दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे जनकस्य पुरीं शुभाम्।।।।साधु साध्विति शंसन्तो मिथिलां समपूजयन्।
જનકની શુભ નગરી જોઈ સર્વ મુનિઓ ‘સાધુ! સાધુ!’ કહી પ્રશંસા કરતાં મિથિલાનું ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવા લાગ્યા.
Verse 11
मिथिलोपवने शून्यमाश्रमं दृश्य राघव:।।।।पुराणं निर्जनं रम्यं पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम्।
મિથિલાના ઉપવનમાં રાઘવે એક પ્રાચીન, નિર્જન અને રમ્ય આશ્રમને શૂન્ય પડેલો જોયો; અને તેણે મુનિપ્રવર વિશ્વામિત્રને તેના વિષે પૂછ્યું.
Verse 12
श्रीमदाश्रमसङ्काशं किन्न्विदं मुनिवर्जितम्।।।।ज्ञातुमिच्छामि भगवन् कस्यायं पूर्वमाश्रम:।
“ભગવન્, આ સ્થાન તો શ્રીમદ્ આશ્રમ સમાન દેખાય છે; તો પછી મુનિઓ વિના કેમ પડ્યું છે? હું જાણવા ઇચ્છું છું—આ પૂર્વે કોનો આશ્રમ હતો?”
Verse 13
तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं वाक्यं वाक्यविशारद:।।।।प्रत्युवाच महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।
રાઘવના વચન સાંભળી, વાક્યમાં નિપુણ અને મહાતેજસ્વી મહામુનિ વિશ્વામિત્રે તેને પ્રત્યुत્તર આપ્યો.
Verse 14
हन्त ते कथयिष्यामि श्रुणु तत्त्वेन राघव।।।।यस्येदमाश्रमपदं शप्तं कोपान्महात्मना।
“હંત, રાઘવ, હું તને કહું છું—તત્ત્વથી સાંભળ: આ આશ્રમસ્થાન કોનું છે, અને કેવી રીતે એક મહાત્માએ ક્રોધથી તેને શાપિત કર્યું.”
Verse 15
गौतमस्य नरश्रेष्ठ पूर्वमासीन्महात्मन:।।।।आश्रमो दिव्यसङ्काशस्सुरैरपि सुपूजित:।
“નરશ્રેષ્ઠ, આ દિવ્ય ધામ સમાન તેજસ્વી આશ્રમ—જે દેવતાઓ દ્વારા પણ સુપૂજિત હતો—પૂર્વે મહાત્મા ગૌતમ ઋષિનો હતો.”
Verse 16
स चेह तप आतिष्ठदहल्यासहित: पुरा।।।।वर्षपूगाननेकांश्च राजपुत्र महायश:।
હે મહાયશસ્વી રાજપુત્ર! અહીં પ્રાચીન કાળે તે મહાત્માએ અહલ્યા સહિત અનેક વર્ષસમૂહો સુધી તપશ્ચર્યા આચરી હતી.
Verse 17
तस्यान्तरं विदित्वा तु सहस्राक्षश्शचीपति:।।।।मुनिवेषधरोऽहल्यामिदं वचनमब्रवीत्।
પરંતુ તક જાણીને સહસ્રાક્ષ, શચીપતિ ઇન્દ્રે મુનિવેષ ધારણ કરી અહલ્યાને આ વચન કહ્યું.
Verse 18
ऋतुकालं प्रतीक्षन्ते नार्थिनस्सुसमाहिते।सङ्गमं त्वहमिच्छामि त्वया सह सुमध्यमे।।
હે સુસમાહિતે, ઋતુકાળની રાહ કામાર્થીઓ નથી જોતા; હે સુમધ્યમે, હું તારી સાથે સંગમ ઇચ્છું છું.
Verse 19
मुनिवेषं सहस्राक्षं विज्ञाय रघुनन्दन।मतिं चकार दुर्मेधा देवराजकुतूहलात्।।
હે રઘુનન્દન! મુનિવેષમાં સહસ્રાક્ષને ઓળખીને, દુર્મતિ અહલ્યાએ દેવરાજ પ્રત્યેના કૌતૂહલથી સંમતિ આપી.
Verse 20
अथाब्रवीत् नरश्रेष्ठ कृतार्थेनान्तरात्मना।।।कृतार्थाऽस्मि सुरश्रेष्ठ गच्छ शीघ्रमित: प्रभो।आत्मानं मां च देवेश सर्वदा रक्ष गौतमात्।।।
પછી અંતરમાં ઇચ્છા પૂર્ણ થતાં તેણીએ કહ્યું: “હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, હું કૃતાર્થ છું. હે પ્રભુ, અહીંથી શીઘ્ર જાઓ. હે દેવેશ, ગૌતમથી સર્વદા પોતાને અને મને પણ રક્ષા કરજો.”
Verse 21
अथाब्रवीत् नरश्रेष्ठ कृतार्थेनान्तरात्मना।1.48.20।।कृतार्थाऽस्मि सुरश्रेष्ठ गच्छ शीघ्रमित: प्रभो।आत्मानं मां च देवेश सर्वदा रक्ष गौतमात्।1.48.21।।
પછી અંતરમાં ઇચ્છા પૂર્ણ થતાં તેણીએ કહ્યું: “હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, હું કૃતાર્થ છું. હે પ્રભુ, અહીંથી શીઘ્ર જાઓ. હે દેવેશ, ગૌતમથી સર્વદા પોતાને અને મને પણ રક્ષા કરજો.”
Verse 22
इन्द्रस्तु प्रहसन् वाक्यमहल्यामिदमब्रवीत्।सुश्रोणि परितुष्टोऽस्मि गमिष्यामि यथाऽगतम्।।।
ત્યારે ઇન્દ્ર હસતાં હસતાં અહલ્યાને આ વચન બોલ્યો: “હે સુશ્રોણિ, હું પ્રસન્ન છું; જેમ આવ્યો હતો તેમ જ પાછો જઈશ.”
Verse 23
एवं सङ्गम्य तु तया निश्चक्रामोटजात्तत:।।स सम्भ्रमात्त्वरन् राम शङ्कितो गौतमं प्रति।।।
આ રીતે તેણી સાથે સંગમ કરીને તે પર્ણકુટિમાંથી બહાર નીકળ્યો; હે રામ, ગૌતમ વિષે શંકિત થઈ ભયથી ઉતાવળે દોડી ગયો.
Verse 24
गौतमं तं ददर्शाथ प्रविशन्तं महामुनिम्।देवदानवदुर्धर्षं तपोबलसमन्वितम्।।।।तीर्थेंदकपरिक्लिन्नं दीप्यमानमिवानलम्।गृहीतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुङ्गवम्।।।।
પછી તેણે મહામુનિ ગૌતમને પ્રવેશ કરતાં જોયા—દેવો અને દાનવોને પણ અદુર્ધર્ષ, તપોબળથી સમન્વિત. તીર્થસ્નાનના જળથી ભીંજાયેલા, અગ્નિ સમા દીપ્તિમાન; હાથમાં સમિધા અને કુશ લઈને, તે મુનિપુંગવ ત્યાં આવ્યા.
Verse 25
गौतमं तं ददर्शाथ प्रविशन्तं महामुनिम्।देवदानवदुर्धर्षं तपोबलसमन्वितम्।।1.48.24।।तीर्थेंदकपरिक्लिन्नं दीप्यमानमिवानलम्।गृहीतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुङ्गवम्।।1.48.25।।
ત્યારે તેણે મહામુનિ ગૌતમને આશ્રમમાં પ્રવેશતા જોયા—દેવો અને દાનવોને પણ અદમ્ય, તપોબળથી સમન્વિત. તીર્થના જળથી ભીંજાયેલા, અગ્નિ સમા તેજસ્વી, હાથમાં સમિધા અને કુશધર્યા, તે મુનિપુંગવ દેખાયા.
Verse 26
दृष्ट्वा सुरपतिस्त्रस्तो विवर्णवदनोऽभवत्।अथ दृष्ट्वा सहस्राक्षं मुनिवेषधरं मुनि:।।।।दुर्वृत्तं वृत्तसम्पन्नो रोषाद्वचनमब्रवीत्।
તેમને જોઈ દેવપતિ ઇન્દ્ર ભયભીત થયો અને તેનો ચહેરો ફિક્કો પડી ગયો. ત્યારબાદ સદાચારસંપન્ન મુનિએ, તપસ્વીનો વેશ ધારણ કરીને દુર્વૃત્તપણે વર્તતા સહસ્રાક્ષને જોઈ, ક્રોધથી વચન ઉચ્ચાર્યું.
Verse 27
मम रूपं समास्थाय कृतवानसि दुर्मते।।।।अकर्तव्यमिदं तस्माद्विफलस्त्वं भविष्यसि।
‘અરે દુર્મતિ! મારો રૂપ ધારણ કરીને તું અકર્તવ્ય કર્મ કર્યું છે. તેથી તું નિષ્ફળ થશે—પુરુષત્વથી વંચિત બની જશે.’
Verse 28
गौतमेनैवमुक्तस्य सरोषेण महात्मना।।।।पेततुर्वृषणै भूमौ सहस्राक्षस्य तत्क्षणात्।
મહાત્મા ગૌતમના ક્રોધભર્યા વચન સાંભળતાં જ સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રના વૃષણો તે ક્ષણે ધરતી પર પડી ગયા.
Verse 29
तथा शप्त्वा स वै शक्रमहल्यामपि शप्तवान्।।।।इह वर्षसहस्राणि बहूनि त्वं निवत्स्यसि।वायुभक्षा निराहारा तप्यन्ती भस्मशायिनी।।।।अदृश्या सर्वभूतानां आश्रमेऽस्मिन्निवत्स्यसि।
આ રીતે શક્ર ઇન્દ્રને શાપ આપી, મુનિએ અહલ્યાને પણ શાપ આપ્યો: ‘અહીં તું અનેક હજાર વર્ષો સુધી નિવાસ કરશ—વાયુભક્ષા, નિરાહાર, ભસ્મશાયિની બની તપમાં તપતી. સર્વ પ્રાણીઓથી અદૃશ્ય રહી, આ આશ્રમમાં જ તું વસશે.’
Verse 30
तथा शप्त्वा स वै शक्रमहल्यामपि शप्तवान्।।1.48.29।।इह वर्षसहस्राणि बहूनि त्वं निवत्स्यसि।वायुभक्षा निराहारा तप्यन्ती भस्मशायिनी।।1.48.30।।अदृश्या सर्वभूतानां आश्रमेऽस्मिन्निवत्स्यसि।
હે દુર્વૃત્તે! તેના અતિથિસત્કારથી, લોભ અને મોહથી મુક્ત થઈ, આનંદથી યુક્ત બની, તું મારી પાસે રહીને પોતાનું સ્વરૂપ ફરી ધારણ કરશે.
Verse 31
यदा चैतद्वनं घोरं रामो दशरथात्मज:।।।।आगमिष्यति दुर्धर्षस्तदा पूता भविष्यसि।
જ્યારે દશરથનંદન, અદમ્ય રામ, આ ભયંકર વનમાં પ્રવેશ કરશે, ત્યારે તું પવિત્ર થઈ જશે.
Verse 32
तस्यातिथ्येन दुर्वुत्ते लोभमोहविवर्जिता।।।।मत्सकाशे मुदा युक्ता स्वं वपुर्धारयिष्यसि।
હે દુર્વૃત્તે! તેના અતિથિસત્કારથી, લોભ અને મોહથી મુક્ત થઈ, આનંદથી યુક્ત બની, તું મારી પાસે રહીને પોતાનું સ્વરૂપ ફરી ધારણ કરશે.
Verse 33
एवमुक्त्वा महातेजा गौतमो दुष्टचारिणीम्।।।।इममाश्रममुत्सृज्य सिद्धचारणसेविते।हिमवच्छिखरे पुण्ये तपस्तेपे महातपा:।।।।
આ રીતે કહીને મહાતેજસ્વી, મહાતપસ્વી ગૌતમ ઋષિએ દોષાચારિણીને છોડીને આ આશ્રમ ત્યજી દીધો અને સિદ્ધ-ચારણોથી સેવિત, પવિત્ર હિમવત શિખરો પર જઈ તપશ્ચર્યા કરી.
Frequently Asked Questions
The central dharma-crisis is deception used to violate ascetic household integrity: Indra assumes Gautama’s form to pursue desire, and Ahalyā knowingly consents. The narrative frames this as a breach of restraint and truthfulness, triggering consequences administered through Gautama’s ascetic authority.
Sarga 48 teaches that moral disorder produces lasting imprint (śāpa) requiring disciplined remediation (tapas), yet redemption remains possible through right conduct—here symbolized by atithi-dharma offered to Rāma, which converts a cursed space into a site of purification.
Key landmarks include Janaka’s Mithilā (praised by sages), the Mithilā grove containing Gautama’s deserted āśrama, and Himavat where Gautama resumes austerities. Culturally, the sarga emphasizes formal hospitality, sacrificial paraphernalia (samidh, kuśa), and the sanctity of āśrama life as a civilizational institution.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.