Sarga 6
अयोध्यावर्णनम् — Description of Ayodhya under Daśaratha
बालकाण्ड
આ છઠ્ઠા સર્ગમાં પ્રથમ રાજા દશરથનું રાજધર્મસભર સ્વરૂપ વર્ણવાયું છે. તેઓ વેદવિદ્યામાં નિપુણ, સર્વસંગ્રહ (પ્રશાસન)માં કુશળ, દૂરદર્શી, નગર અને જનપદમાં પ્રિય, યુદ્ધવીર, યજ્ઞપરાયણ અને જિતેન્દ્રિય છે; તેમનું શાસન મનુ સમાન પ્રજાપાલક અને રક્ષાત્મક ગણાયું છે. પછી અયોધ્યાની સમૃદ્ધિ અને શૌચાચારનું ચિત્રણ આવે છે. નાગરિકો અલંકૃત, સુસજ્જ, અન્ન-ધનથી સમૃદ્ધ અને દૃશ્ય દૈન્યથી રહિત છે. ચોરી, ક્રૂરતા, નાસ્તિકતા, અસત્ય, અયોગ્યતા અને સામાજિક અવ્યવસ્થા નથી—એવું નકારાત્મક શ્રેણીથી ભારપૂર્વક કહેવામાં આવ્યું છે; દાનશીલતા, ભોજનમાં સંતોષ અને કામ-ક્રોધાદિ પર સંયમ સર્વત્ર પ્રશંસિત છે. બ્રાહ્મણો સ્વધર્મનિષ્ઠ, વેદાંગવિદ, અધ્યયન અને દાનમાં તત્પર તથા દાનગ્રહણમાં અને ગૃહજીવનમાં સંયમી છે. વર્ણવ્યવસ્થા સુવ્યવસ્થિત—ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરે છે, વૈશ્યો ક્ષત્રિયોને અનુરૂપ રહે છે, શૂદ્રો ત્રણ વર્ણની સેવા કરે છે. અંતે અયોધ્યાની સૈન્ય-આર્થિક શક્તિ—વીર યોધ્ધાઓ, પ્રસિદ્ધ પ્રદેશોના ઉત્તમ ઘોડા અને ખ્યાત વંશના બલવાન હાથી—વર્ણવીને નગરને સुदૃઢ, અજય અને ઇન્દ્રસમાન રાજા દ્વારા શાસિત બતાવવામાં આવ્યું છે.
Shlokas
Verse 1
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
અયોધ્યા નગરીમાં દશરથ નામે રાજા નિવાસ કરતા—વેદવિદ્યા જાણનાર, સર્વ સાધનોમાં સમૃદ્ધ, દીર્ઘદર્શી અને મહાતેજસ્વી, નગર અને જનપદને પ્રિય. ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં અતિરથ, યજ્ઞકર્તા, ધર્મપરાયણ અને સંયમી શાસક; મહર્ષિસમાન રાજર્ષિ, ત્રિલોકમાં વિશ્રુત. બળવાન, શત્રુનાશક, મિત્રસમૃદ્ધ અને ઇન્દ્રિયવિજયી; વૈભવમાં ઇન્દ્ર અને કુબેર સમાન. જેમ મહાતેજસ્વી મનુ લોકનું રક્ષણ કરતા, તેમ અયોધ્યામાં વસતા રાજા દશરથે જગતનું પાલન કર્યું.
Verse 2
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં દશરથ મહારથી હતા—યજ્ઞકર્તા, ધર્મપરાયણ અને ઇન્દ્રિયજિત; મહર્ષિસમાન રાજર્ષિ, ત્રિલોકમાં વિશ્રુત હતા.
Verse 3
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
તે બલવાન હતો, શત્રુઓનો નાશ કરનાર, મિત્રોથી સમૃદ્ધ અને ઇન્દ્રિયજિત; તથા ધન અને સંગ્રહાદિ સંપત્તિમાં તે શક્ર (ઇન્દ્ર) અને વૈશ્રવણ (કુબેર) સમાન હતો.
Verse 4
. तस्यां पुर्यामयोध्यायां वेदवित्सर्वसङ्ग्रह: ।दीर्घदर्शी महातेजा: पौरजानपदप्रिय: ।।1.6.1।। इक्ष्वाकूणामतिरथो यज्वा धर्मरतो वशी ।महर्षिकल्पो राजर्षिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: ।।1.6.2।। बलवान्निहतामित्रो मित्रवान्विजितेन्द्रिय: ।धनैश्च सङ्ग्रहैश्चान्यैश्शक्रवैश्रवणोपम: ।।1.6.3।। यथा मनुर्महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।तथा दशरथो राजा वसञ्जगदपालयत् ।। 1.6.4।।
જેમ મહાતેજસ્વી મનુ લોકનું પરિરક્ષણ કરતો હતો, તેમ અયોધ્યામાં નિવાસ કરતા રાજા દશરથે જગતનું પાલન અને રક્ષણ કર્યું.
Verse 5
तेन सत्याभिसन्धेन त्रिवर्गमनुतिष्ठता ।पालिता सा पुरी श्रेष्ठा इन्द्रेणेवामरावती ।।1.6.5।।
સત્યમાં અડગ અને ત્રિવર્ગનું યથાવિધિ અનુષ્ઠાન કરનાર તે રાજા દ્વારા એ શ્રેષ્ઠ નગરી એવી રીતે પાલિત થઈ, જેમ ઇન્દ્ર દ્વારા અમરાવતી.
Verse 6
तस्मिन्पुरवरे हृष्टा धर्मात्मानो बहुश्रुता: ।नरास्तुष्टा धनैस्स्वैस्स्वैरलुब्धास्सत्यवादिन: ।।1.6.6।।
તે ઉત્તમ નગરમાં લોકો હર્ષિત હતા—ધર્માત્મા, બહુશ્રુત, પોતાના ધનમાં સંતોષી, નિર્લોભ અને સત્યવચનપ્રિય.
Verse 7
नाल्पसन्निचय: कश्चिदासीत्तस्मिन् पुरोत्तमे ।कुटुम्बी यो ह्यसिद्धार्थोऽगवाश्वधनधान्यवान् ।।1.6.7।।
તે પુરોત્તમમાં કોઈ પણ અલ્પસંચયવાળો ગૃહસ્થ ન હતો; કોઈ અસિદ્ધાર્થ ન હતો—ઘરોમાં ગાયો, ઘોડા, ધન અને ધાન્ય સમૃદ્ધ હતું.
Verse 8
कामी वा न कदर्यो वा नृशंस: पुरुष: क्वचित् ।द्रष्टुं शक्यमयोध्यायान्नाविद्वान्न च नास्तिक: ।।1.6.8।।
અયોધ્યામાં ક્યાંય કામવશ, કદર્ય કે નૃશંસ પુરુષ જોવા મળતો ન હતો; ન કોઈ અવિદ્વાન, ન કોઈ નાસ્તિક.
Verse 9
सर्वे नराश्च नार्यश्च धर्मशीलास्सुसंयता: ।उदिताश्शीलवृत्ताभ्यां महर्षय इवामला: ।।1.6.9।।
ત્યાં સર્વે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ ધર્મનિષ્ઠ, સુસંયમી હતા; સદાચાર અને સદ્વૃત્તિથી સમૃદ્ધ થઈ તેઓ મહર્ષિઓ સમા નિર્મળ અને પવિત્ર હતા.
Verse 10
नाकुण्डली नामकुटी नास्रग्वी नाल्पभोगवान् ।नामृष्टो नानुलिप्ताङ्गो नासुगन्धश्च विद्यते ।।1.6.10।।
તે નગરીમાં કોઈ કુંડળ વિના, કોઈ શિરોભૂષણ વિના, કે કોઈ પુષ્પમાળા વિના દેખાતો ન હતો; કોઈ અલ્પભોગી ન હતો, અને કોઈ અશુચિ, અનુલેપ વિના, કે સુગંધ વિના શરીરવાળો ન હતો.
Verse 11
नामृष्टभोजी नादाता नाप्यनङ्गदनिष्कधृक् ।नाहस्ताभरणो वाऽपि दृश्यते नाप्यनात्मवान् ।।1.6.11।।
કોઈ અતૃપ્ત ભોજન કરતો ન હતો, કોઈ દાન વિના ન હતો; કોઈ અંગદ અને નિષ્ક (કંઠાભૂષણ) વિના દેખાતો ન હતો, ન હાથના આભૂષણ વિના; અને કોઈ આત્મસંયમ વિહોણો ન હતો.
Verse 12
नानाहिताग्निर्नायज्वा न क्षुद्रो वा न तस्कर: ।कश्चिदासीदयोध्यायान्न च निर्वृत्तसङ्कर: ।।1.6.12।।
અયોધ્યામાં કોઈ એવો ન હતો કે જેણે અગ્નિહોત્રાદિ પવિત્ર અગ્નિઓ ન જાળવ્યા હોય કે યજ્ઞ ન કર્યા હોય; કોઈ નીચમનસ્ક ન હતો, કોઈ ચોર ન મળતો, અને વર્ણસંકરનો ઉપદ્રવ પણ ક્યાંય ન હતો.
Verse 13
स्वकर्मनिरता नित्यं ब्राह्मणा विजितेन्द्रिया: ।दानाध्ययनशीलाश्च संयताश्च परिग्रहे ।।1.6.13।।
બ્રાહ્મણો સદા પોતાના સ્વધર્મમાં રત, ઇન્દ્રિયજિત, દાન અને અધ્યયનમાં નિષ્ઠાવાન, અને પરિગ્રહ—સ્વીકાર તથા સંગ્રહમાં સંયમી હતા.
Verse 14
न नास्तिको नानृतको न कश्चिदबहुश्रुत: ।नासूयको न चाऽशक्तो नाविद्वान्विद्यते तदा ।।1.6.14।।
તે સમયે કોઈ નાસ્તિક ન હતો, કોઈ અસત્યવાદી ન હતો, અને કોઈ અલ્પશ્રુત પણ ન હતો; કોઈ ઈર્ષ્યાળુ ન હતો, કોઈ અસમર્થ ન હતો—અને સાચા જ્ઞાન વિના કોઈ જણ દેખાતો ન હતો.
Verse 15
नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नासहस्रद: ।न दीन: क्षिप्तचित्तो वा व्यथितो वाऽपि कश्चन ।।1.6.15।।
ત્યાં કોઈ ષડઙ્ગ (વેદાઙ્ગ) વિદ્યા વિના ન હતો, કોઈ અવ્રત ન હતો, અને કોઈ સહસ્રદાન ન આપનાર ન હતો; કોઈ દીન, ચિત્તવિક્ષિપ્ત કે વ્યથિત પણ ક્યાંય દેખાતો ન હતો.
Verse 16
कश्चिन्नरो वा नारी वा नाश्रीमान्नाप्यरूपवान् ।द्रष्टुं शक्यमयोध्यायां नापि राजन्यभक्तिमान् ।।1.6.16।।
અયોધ્યામાં એવો કોઈ પુરુષ કે સ્ત્રી મળતો ન હતો જે અશ્રીમાન્ હોય અથવા અરૂપવાન્ હોય; તેમજ રાજા પ્રત્યે ભક્તિ વિનાનો કોઈ પણ ત્યાં દેખાતો ન હતો.
Verse 17
वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजका:।कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुता: ।।1.6.17।। दीर्घायुषो नरास्सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिता: ।सहिता: पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभि: पुरोत्तमे ।।1.6.18।।
ચારે વર્ણોમાં અગ્રગણ્ય એવા તેઓ દેવપૂજા અને અતિથિસત્કારમાં તત્પર હતા; કૃતજ્ઞ, દાનશીલ, શૂરવીર અને પરાક્રમથી યુક્ત હતા.
Verse 18
वर्णेष्वग्र्यचतुर्थेषु देवतातिथिपूजका:।कृतज्ञाश्च वदान्याश्च शूरा विक्रमसंयुता: ।।1.6.17।। दीर्घायुषो नरास्सर्वे धर्मं सत्यं च संश्रिता: ।सहिता: पुत्रपौत्रैश्च नित्यं स्त्रीभि: पुरोत्तमे ।।1.6.18।।
બધા પુરુષો દીર્ઘાયુ હતા, ધર્મ અને સત્યમાં સ્થિર હતા; અને ઉત્તમ નગરીમાં તેઓ પુત્ર-પૌત્રો તથા પત્નીઓ સાથે સદા એકસાથે નિવાસ કરતા.
Verse 19
क्षत्रं ब्रह्ममुखं चासीद्वैश्या: क्षत्रमनुव्रता: ।शूद्रास्स्वधर्मनिरतास्त्रीन्वर्णानुपचारिण: ।।1.6.19।।
ક્ષત્રિય વર્ણ બ્રાહ્મણોના માર્ગદર્શન હેઠળ હતો; વૈશ્યો ક્ષત્રિયોને અનુસરતા; અને શૂદ્રો પોતાના સ્વધર્મમાં નિરત રહી અન્ય ત્રણ વર્ણોની સેવા કરતા.
Verse 20
सा तेनेक्ष्वाकुनाथेन पुरी सुपरिरक्षिता ।यथा पुरस्तान्मनुना मानवेन्द्रेण धीमता ।।1.6.20।।
તે ઇક્ષ્વાકુનાથ દ્વારા તે નગરી અતિ ઉત્તમ રીતે રક્ષિત અને શાસિત હતી, જેમ પૂર્વકાળે બુદ્ધિમાન માનવેન્દ્ર મનુએ તેનું પાલન કર્યું હતું.
Verse 21
योधानामग्निकल्पानां पेशलानाममर्षिणाम् ।सम्पूर्णा कृतविद्यानां गुहा केसरिणामिव ।।1.6.21।।
તે યોધાઓથી પરિપૂર્ણ હતી—અગ્નિસમાન પરાક્રમી, સુકૌશલ્યવાળા અને અડગ, વિદ્યામાં પૂર્ણપણે પ્રશિક્ષિત—જેમ પર્વતની ગુહા સિંહોથી ભરેલી હોય તેમ ॥1.6.21॥
Verse 22
काम्भोजविषये जातैर्बाह्लीकैश्च हयोत्तमै: ।वनायुजैर्नदीजैश्च पूर्णा हरिहयोत्तमै:।।1.6.22।।
તે ઉત્તમ અશ્વોથી સુસજ્જ હતી—કામ્બોજ પ્રદેશમાં જન્મેલા, બાહ્લીકના શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓ, તેમજ વનાયુ અને નદીપ્રદેશમાં ઉત્પન્ન થયેલા—હરિ-અશ્વોમાં શ્રેષ્ઠ સમાન તેજસ્વી વાજીઓથી પરિપૂર્ણ ॥1.6.22॥
Verse 23
विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तै: पूर्णा हैमवतैरपि ।मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गै: पर्वतोपमै: ।।1.6.23।। ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा ।अञ्जनादपि निष्पन्नैर्वामनादपि च द्विपैः ।।1.6.24।।
તે વિન્ધ્ય પર્વતજન્મા અને હૈમવત પ્રદેશજન્મા, મદમત્ત ગજરાજોથી પરિપૂર્ણ હતી—મદથી ઉન્મત્ત, અતિબલવાન, અને પર્વતસમાન દેહવાળા ॥1.6.23॥
Verse 24
विन्ध्यपर्वतजैर्मत्तै: पूर्णा हैमवतैरपि ।मदान्वितैरतिबलैर्मातङ्गै: पर्वतोपमै: ।।1.6.23।। ऐरावतकुलीनैश्च महापद्मकुलैस्तथा ।अञ्जनादपि निष्पन्नैर्वामनादपि च द्विपैः ।।1.6.24।।
તેમાં ઐરાવત વંશના, મહાપદ્મ કુલના, તેમજ અંજના અને વામનથી ઉત્પન્ન થયેલા—ઉચ્ચ કુલીન દ્વિપો પણ ભરપૂર હતા ॥1.6.24॥
Verse 25
भद्रैर्मन्द्रैर्मृगैश्चैव भद्रमन्द्रमृगैस्तथा।भद्रमन्द्रैर्भद्रमृगैर्मृगमन्द्रैश्च सा पुरी।नित्यमत्तैस्सदा पूर्णा नागैरचलसन्निभै:।।1.6.25।।
તે પુરી ભદ્ર, મન્દ્ર અને મૃગ પ્રકારના, તેમજ ભદ્ર-મન્દ્ર, ભદ્ર-મૃગ અને મૃગ-મન્દ્ર જેવા મિશ્ર જાતિના—સદા મદમત્ત, અચલસમાન નાગોથી નિત્ય પરિપૂર્ણ હતી ॥1.6.25॥
Verse 26
सा योजने च द्वे भूय: सत्यनामा प्रकाशते ।यस्यां दशरथो राजा वसन् जगदपालयत् ।।1.6.26।।
તે નગરી બે યોજન સુધી વધુ વિસ્તરેલી, પોતાના સત્યનામને અનુરૂપ તેજથી પ્રકાશતી હતી; જ્યાં રાજા દશરથ નિવાસ કરીને જગતનું પાલન કરતા હતા.
Verse 27
तां पुरीं स महातेजा राजा दशरथो महान् ।शशास शमितामित्रो नक्षत्राणीव चन्द्रमा: ।।1.6.27।।
તે મહાતેજસ્વી, મહાન રાજા દશરથ—શત્રુઓને શમિત કરનાર—ચંદ્રમા જેમ નક્ષત્રો પર શાસન કરે તેમ તે નગરી પર શાસન કરતા હતા.
Verse 28
तां सत्यनामां दृढतोरणार्गलांगृहैर्विचित्रैरुपशोभितां शिवाम् ।पुरीमयोध्यां नृसहस्रसङ्कुलांशशास वै शक्रसमो महीपति: ।।1.6.28।।
સત્યનામવાળી, દૃઢ તોરણો અને અર્ગલા (કાંટા)થી સુરક્ષિત, વિચિત્ર ગૃહોથી સુશોભિત, શુભ એવી નૃસહસ્રોથી સંકુલ અયોધ્યા પુરીને શક્રસમાન મહીમતિ દશરથે નિશ્ચયપૂર્વક શાસન કર્યું.
Verse 29
તે સમયે ત્યાં ન કોઈ નાસ્તિક હતો, ન કોઈ અસત્ય બોલનાર; ન અલ્પશ્રુત, ન ઈર્ષ્યાળુ; ન અશક્ત, ન અવిద્વાન—એવું કોઈ મળતું ન હતું.
Frequently Asked Questions
Rather than a single crisis, the sarga presents an ethical benchmark: Daśaratha’s active practice of rājadhrama—truthfulness, protection, sacrificial duty, and self-mastery—paired with a civic culture where theft, deceit, and irreligion are stated to be absent. The ‘action’ is the depiction of governance as moral administration.
The chapter teaches that political stability is inseparable from personal discipline and public virtue: a ruler’s satya, yajña-oriented duty, and control of senses are mirrored by citizens’ contentment, charity, and restraint. Prosperity is portrayed as the fruit of dharmic order rather than mere accumulation.
Ayodhyā is highlighted as ‘satyanāmā’ (true to its name, invincible) with strong gates and locks; culturally, the sarga emphasizes Vedic learning, Vedāṅga mastery, agnihotra/sacrificial fires, and dāna. It also references horse regions (Kambhoja, Bāhlīka, Vanāyu, Sindhu) and elephant origins/lineages (Vindhya, Himavat, Airāvata, Mahāpadma, Añjana, Vāmana).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.